આપ્તમીમાંસા · શ્લોક 41-60

ક્ષણિકૈકાન્તપક્ષે ઽપિ પ્રેત્યભાવાદ્યસમ્ભવઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાદ્યભાવાન્ન કાર્યારમ્ભઃ કુતઃ ફલમ્

યદ્યસત્સર્વથા કાર્યં તન્મા જનિ ખપુષ્પવત્ ।
મોપાદાનનિયામો ભૂન્માશ્વાસઃ કાર્યજન્મનિ

ન હેતુફલભાવાદિરન્યભાવાદનન્વયાત્ ।
સન્તાનાન્તરવન્નૈકઃ સન્તાનસ્તદ્વતઃ પૃથક્

અન્યેષ્વનન્યશબ્દો ઽયં સંવૃતિર્ન મૃષા કથમ્ ।
મુખ્યાર્થઃ સંવૃતિર્નાસ્તિ વિના મુખ્યાન્ન સંવૃતિઃ

ચતુષ્કોટેર્વિકલ્પસ્ય સર્વાન્તેષૂક્ત્યયોગતઃ ।
તત્ત્વાન્યત્વમવાચ્યં ચ તયોઃ સન્તાનતદ્વતોઃ

અવક્તવ્યચતુષ્કોટિવિકલ્પો ઽપિ ન કથ્યતામ્ ।
અસર્વાન્તમવસ્તુ સ્યાદવિશેષ્યવિશેષણમ્

દ્રવ્યાદ્યન્તરભાવેન નિષેધઃ સંજ્ઞિનઃ સતઃ ।
અસદ્ભેદો ન ભાવસ્તુ સ્થાનં વિધિનિષેધયોઃ

અવસ્ત્વનભિલાપ્યં સ્યાત્સર્વાન્તૈઃ પરિવર્જિતમ્ ।
વસ્ત્વેવાવસ્તુતાં યાતિ પ્રક્રિયાયા વિપર્યયાત્

સર્વાન્તાશ્ચેદવક્તવ્યાસ્તેષાં કિં વચનં પુનઃ ।
સંવૃત્તિશ્ચેન્મૃષૈવૈષા પરમાર્થવિપર્યયાત્

અશક્યત્વાદવાચ્યં કિમભાવાત્કિમબોધતઃ ।
આદ્યતોક્તિદ્વયં ન સ્યાત્કિં વ્યાજેનોચ્યતાં સ્ફુટમ્

હિનસ્ત્યનભિસંધાતૃ ન હિનસ્ત્યભિસન્ધિમત્ ।
બધ્યતે તદ્દ્વયાપેતં ચિત્તં બદ્ધં ન મુચ્યતે

અહેતુકત્વાનાશસ્ય હિંસાહેતુર્ન હિંસકઃ ।
ચિત્તસન્તતિનાશશ્ચ મોક્ષો નાષ્ટાઙ્ગહેતુકઃ

વિરૂપકાર્યારમ્ભાય યદિ હેતુસમાગમઃ ।
આશ્રયિભ્યામનન્યો ઽસાવવિશેષાદયુક્તવત્

સ્કન્ધાઃ સન્તતયશ્ચૈવ સંવૃતિત્વાદસંસ્કૃતાઃ ।
સ્થિત્યુત્પત્તિવ્યયાસ્તેષાં ન સ્યુઃ ખરવિષાણવત્

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

નિત્યં તત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નાકસ્માત્તદવિચ્છિદા ।
ક્ષણિકં કાલભેદાત્તે બુદ્ધ્યસઞ્ચરદોષતઃ

ન સામાન્યાત્મનોદેતિ ન વ્યેતિ વ્યક્તમન્વયાત્ ।
વ્યેત્યુદેતિ વિશેષાત્તે સહૈકત્રોદયાદિ સત્

કાર્યોત્પાદઃ ક્ષયો હેતુર્નિયમાલ્લક્ષણાત્પૃથક્ ।
ન તૌ જાત્યાદ્યવસ્થાનાદનપેક્ષાઃ ખપુષ્પવત્

ઘટમૌલિસુવર્ણાર્થી નાશોત્પાદસ્થિતિષ્વયમ્ ।
શોકપ્રમોહમાધ્યસ્થ્યં જનો યાતિ સહેતુકમ્

પયોવ્રતો ન દધ્યત્તિ ન પયો ઽત્તિ દધિવ્રતઃ ।
અગોરસવ્રતો નોભે તસ્માત્તત્ત્વં ત્રયાત્મકમ્