આપ્તમીમાંસા · શ્લોક 21-40

એવં વિધિનિષેધાભ્યામનવસ્થિતમર્થકૃત્ ।
નેતિ ચેન્ન યથાકાર્યં બહિરન્તરુપાધિભિઃ

ધર્મે ધર્મે ઽન્ય એવાર્થો ધર્મિણો ઽનન્તધર્મણઃ ।
અઙ્ગિત્વે ઽન્યતમાન્તસ્ય શેષાન્તાનાં તદઙ્ગતા

એકાનેકવિકલ્પાદાવુત્તરત્રાપિ યોજયેત્ ।
પ્રક્રિયાં ભઙ્ગિનીમેનાં નયૈર્નયવિશારદઃ

અદ્વૈતાકાન્તપક્ષે ઽપિ દૃષ્ટો ભેદો વિરુધ્યતે ।
કારકાણાં ક્રિયાયાશ્ચ નૈકં સ્વસ્માત્પ્રજાયતે

કર્મદ્વૈતં ફલદ્વૈતં લોકદ્વૈતં ચ નો ભવેત્ ।
વિદ્યાવિદ્યાદ્વયં ન સ્યાદ્બન્ધમોક્ષદ્વયં તથા

હેતોરદ્વૈતસિદ્ધિશ્ચેદ્ દ્વૈતં સ્યાદ્ધેતુસાધ્યયોઃ ।
હેતુના ચેદ્વિના સિદ્ધિર્દ્વૈતં વાઙ્માત્રતો ન કિમ્

અદ્વૈતં ન વિના દ્વૈતાદહેતુરિવ હેતુના ।
સંજ્ઞિનઃ પ્રતિષેધો ન પ્રતિષેધ્યાદૃતે ક્વચિત્

પૃથક્ત્વૈકાન્તપક્ષે ઽપિ પૃથક્ત્વાદપૃથક્કૃતૌ ।
પૃથક્ત્વે ન પૃથક્ત્વં સ્યાદનેકસ્થો હ્યસૌ ગુણઃ

સન્તાનઃ સમુદાયશ્ચ સાધર્મ્યં ચ નિરઙ્કુશઃ ।
પ્રેત્યભાવશ્ચ તત્સર્વં ન સ્યાદેકત્વનિહ્નવે

સદાત્મના ચ ભિન્નં ચેજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયાદ્ દ્વિધા ઽપ્યસત્ ।
જ્ઞાનાભાવે કથં જ્ઞેયં બહિરન્તશ્ચ તે દ્વિષામ્

સામાન્યાર્થા ગિરો ઽન્યેષાં વિશેષો નાભિલપ્યતે ।
સામાન્યાભાવતસ્તેષાં મૃષૈવ સકલા ગિરઃ

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

અનપેક્ષે પૃથક્ત્વૈક્યં હ્યવસ્તુ દ્વયહેતુતઃ ।
તદેવૈક્યં પૃથક્ત્વં ચ સ્વભેદૈઃ સાધનં યથા

સત્સામાન્યાત્તુ સર્વૈક્યં પૃથગ્દ્રવ્યાદિભેદતઃ ।
ભેદાભેદવિવક્ષાયામસાધારણહેતુવત્

વિવક્ષા ચાવિવક્ષા ચ વિશેષ્યે ઽનન્તધર્મિણિ ।
સતો વિશેષણસ્યાત્ર નાસતસ્તૈસ્તદર્થિભિઃ

પ્રમાણગોચરૌ સન્તૌ ભેદાભેદૌ ન સંવૃતી ।
તાવેકત્રાવિરુદ્ધૌ તે ગુણમુખ્યવિવક્ષયા

નિત્યત્વૈકાન્તપક્ષે ઽપિ વિક્રિયા નોપપદ્યતે ।
પ્રાગેવ કારકાભાવઃ ક્વ પ્રમાણં ક્વ તત્ફલમ્

પ્રમાણકારકૈર્વ્યક્તં વ્યક્તં ચેદિન્દ્રિયાર્થવત્ ।
તે ચ નિત્યં વિકાર્યં કિં સાધોસ્તે શાસનાદ્બહિઃ

યદિ સત્સર્વથા કાર્યં પુંવન્નોત્પત્તુમર્હતિ ।
પરિણામપ્રકૢપ્તિશ્ચ નિત્યત્વૈકાન્તબાધિની

પુણ્યપાપક્રિયા ન સ્યાત્પ્રેત્યભાવઃ ફલં કુતઃ ।
બન્ધમોક્ષૌ ચ તેષાં ન યેષાં ત્વં નાસિ નાયકઃ