આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 5

ઇતિ ચતુર્થખણ્ડઃ.
અપરેણાહવનીયં એકરજ્જ્વાદિભિદીર્ઙ્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય સંપાદ્ય યજમાનમાત્રી પાર્શ્વમાની યથા સન્નાનિ હવીંષિ સંભવેત્ પરસ્પરાસંઘટિતાનિ તિષ્ઠન્તિ તથા તિર્યઙ્ભાની ।
તસ્યાસ્ત્રિભાગોન વા તિરશ્વીતિ બોધાયનીયે શુલ્બાન્તરે પ્રતિપાદિતમ્ ।
તાવતીં રજ્જુમભ્યસ્ય ઉભયતઃ પાશૌ કૃત્વા દક્ષિણયોઃશ્રોણ્યંસયોરન્તૌ નિયમ્ય પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન જક્ષિણાપાયમ્ય નિમિત્તં શઙ્કું નિહત્ય તાસ્મિન્ શઙ્કૌ રજ્જું સંયોજ્ય પાશાવુન્મુચ્ય તેન હસ્તેન ગૃહીત્વા દક્ષિણાં શ્રોણિમારભ્ય યાવદ્દક્ષિણાંસમાલિખેત્ ।
એવમુત્તરપાર્શ્વમાલિખેત્ ।
એતત્સન્નતત્વં વેદેઃ ।
તિર્યઙ્ભાન્યાપ્યેવં કુર્યાત્ ।
તિર્યઙ્ભાનીપ્રમાણાં રજ્જુમભ્સ્ય મધ્યે લક્ષણં કૃત્વા શ્રોણ્યોરન્તે પાશૌ પ્રતિમુચ્ય પાર્શ્વાદપસાર્ય તત્ર શઙ્કું નિહત્ય તત્ર રજ્જુ પ્રબધ્યાન્તૌ સમસ્ય દક્ષિણાં શ્રોણિમારભ્ય યાવદુત્તરા ક્ષોણી તાવદાલિખેત્ ।
એવં પુરસ્તાદપિ કરોતિ ।
એવમુન્નયનં શ્રોણ્યંસૌ ।
એવંપ્રકારા હિ યોષા ।
હિશબ્દો રૂપપ્રસિદ્ધૌ ।
પ્રાક્છિરાઃસ્ત્રી એવમેવેત્યર્થઃ ।
વિમિતાયા મેવં ચતુરશ્રમાપાદિતાયાં પુરસ્તાત્પાર્શ્વમાન્યાવુપસંહરેત્, સઙ્કોચયેત્ ।
શ્રુતિસામર્થ્યાત્--"પુરસ્તાદંહીયસીઽ ઇતિ યૈષા શ્રુતિઃ તસ્યાઃસામર્થ્યાત્ ।
ઇતરથા યોષાસાદૃશ્યમપિ ન સ્યાત્ ॥
ઇતિ ચતુર્થઃખણ્ડઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
એતાદ્વિહરણેન વ્યાચષ્ટે.
(અપરેણાહવનીયમ્ એવમુત્તરતઃ.)
અપરેણેતિ ।
અપરેણાહવનીયં આહવનીયસ્ય પશ્ચાત્સમીપે ।
ગાર્હપત્યાહવનીયયોર્યદ્યપિ મહદન્તરાલં તથાપ્યાહવનીયસમીપ એવ વેદિઃ ।
કેચિદ્વિસ્તારદ્વિગુણાયામં દીર્ઘમિચ્છન્તિ ।
ઉક્તપ્રમાણં દીર્ઘચતુરશ્રમાહવનીયમપરેણ વિહૃત્ય શ્રોણ્યંસેષુ શઙ્કુન્નિહત્ય યાવદાયામઃ તાવતીં રજ્જુમભ્યસ્ય આયામદ્વિગુણાં રજ્જું કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં નિરઞ્જનં કૃત્વા દક્ષિમયોઃશ્રોણ્યંસયોરન્તૌ નિયમ્ય નિરઞ્જનેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ રજ્જું પ્રતિમુચ્ય પાશાવેકીકૃત્ય શ્રોણ્યા આરભ્ય યાવદંસં વૃત્તમાર્ગેણાલિખેત્ ।
ઉત્તરપાર્શ્વ ઉત્તરતો ઽપાયમ્ય એવમેવ કુર્યાત્ ॥
(તિર્યઙ્ભાનીં દ્વિગુણાં--લિખેત્)
તિર્યઙ્ભાનીમિતિ ।
પૂર્વાં તિર્યઙ્ભાનીં પૂર્વવદ્દ્વિગુણાં કૃત્વા પુરતો ઽપાયમ્ય દક્ષિણસ્મદંસાત્ પ્રક્રમ્ય ઉત્તરમંસમાલિખેત્, પશ્ચિમયા તિર્યઙ્ભાન્યા પશ્ચાદપ્યેવમેવ કુર્યાત્, વેદિપ્રાચીમિતાં રજ્જું ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલમિત્યુક્તપ્રકારેણ વેદ્યા દક્ષિણોત્તરમાયમ્ય પૂર્વવદ્દ્વિતૃતીયદેશે લક્ષણં કુર્યાત્ ઉદગ્બહિર્વેદેરુત્તરતઃ ઉત્તરાર્થં લક્ષણં ચ કૃત્વા વેદ્યાઃ પશ્ચાદપ્યવેમેવ વિતૃતીયે લક્ષણં કુર્યાત્. ગાર્હપત્યાહવનીયયોર્મધ્યં--મધ્યદેશઃ તત્ર લક્ષણં કુર્યાત્ ॥
(વિમિતાયાંઅશ્રુતિસામર્થ્યાત્.)
વિમિતાયામિતિ ।
વિમિતાયાં ચતુરશ્રીકૃતમાત્રાયાં લેખાકરણાત્ પ્રાગેવ પાર્શ્વમાન્યૌ પુરસ્તાત્પુરત ઉપસંહારેત્--સંકોચયેત્ ।
ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ.
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(અપરેણ શ્રુતિસામર્થ્યાત્)
તસ્યા વિહરણમાહ--
નિમિત્તે રજ્જું રજ્જુમધ્યં નિયમ્ય પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણાયૈ દક્ષિણસ્યાઃ શ્રોણેરારભ્ય દક્ષિણમંસં પ્રત્યાલિખેત્ ।
તિર્યઙ્ભાન્યોરપિ મધ્યે લક્ષણં કૃત્વા શ્રોણ્યોરંસયોશ્વાન્તૌ નિયમ્ય પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચાપાયમ્યેત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદેવ શ્રોણ્યંસયોરુન્નયનમ્ ।
વિમિતાયાં ચતુરશ્રીકૃતાયાં સંનમનાત્પૂર્વમેવ કિઞ્ચિદુપસંહરેત્, "પુરસ્તાદંહીયસીઽ ઇતિ શ્રુતિસામર્થ્યાત્ ।
અત્ર બોધાયનઃ--
"યજમાનમાત્રી પ્રાચી, તસ્યા એવાર્ધં પુરસ્તાત્તિરશ્વી, ત્રિભાગોના પશ્ચાત્ તિરશ્વી ત્રિંશત્પદાનિઽ ઇતિ ॥
કપર્દિભાષ્યં
ત્રિંશત્ પદાનિ પ્રક્રમા વા પશ્ચાત્તિરશ્વી ભવતિ । ષટ્ત્રિંશત્ પ્રાચી ચતુર્વિંશતિઃ પુરસ્તાત્ તિરશ્ચીતિ સૌમિક્યા વેદેર્ વિજ્ઞાયતે

ષટ્ત્રિંશિકાયામ્ અષ્ટાદશોપસમસ્ય અપરસ્માદ્ અન્તાદ્ દ્વાદશસુ લક્ષણં પઞ્ચદશસુ લક્ષણં પૃષ્ઠ્યાન્તયોર્ અન્તૌ નિયમ્ય પઞ્ચદશકેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કું નિહન્ત્યેવમ્ ઉત્તરતઃશ્રોણી । વિપર્યસ્યાંસૌ પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્ય દ્વાદશિકે શઙ્કું નિહન્તિ । એવમ્ ઉત્તરતસ્તાવ્ અંસૌ
પદાનીત્યસ્મદીયા શ્રુતિઃ ।
ત્રિંશત્પદાનિ પ્રક્રમા વા પશ્ચાત્તિરશ્વીતિ ।
તિર્યઙ્ભાની ભવતિ ।
ષટ્ત્રિંશત્પૃષ્ઠ્યા પ્રાચી ચતુર્વિંશતિઃ પુરસ્તાત્ તિર્યઙ્ભાની ભવતીતિ સૌમિક્યા વેદેઃ સોમે શ્રુતિઃ ।
ષટ્ત્રિંશિકાયાં રજ્જ્વાં અષ્ટાદશોપસમસ્ય પ્રક્ષિપ્યાન્તયોઃ પાશૌ કૃત્વાપરસ્માદન્તાદ્દ્વાદશસુ લક્ષણં પઞ્ચદશસુ લક્ષણં નિરઞ્જનં કૃત્વા પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃ પ્રાગ્વંશસ્ય મધ્યમાલ્લાલાટિકાત્તીન્પ્રાચઃ પ્રક્રમાન્ પ્રક્રમ્ય શઙ્કું નિહત્ય તસ્માચ્ચ પુરસ્તાત્ ષટ્ત્રિંશત્પ્રક્રમે શઙ્કૂ નિહત્ય તયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય પઞ્ચદશકેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કં નિહન્યાત્ ।
સા દક્ષિણા શ્રોણી ।
એવમુત્તરતો ઽપસાર્ય શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
સોત્તરા શ્રોણી ।
વિપર્યસ્તયાંસૌ ।
પઞ્ચદશિકેનૈવોપાયમ્ય દ્વાદશકે શઙ્કૂ નિહન્ત્યૈવમુત્તરતસ્તાવંસૌ ।
શઙ્કોઃ પાશાવુન્મુચ્ય પૂર્વપાશમપરસ્મિન્પ્રતિમુઞ્ચેત્ ।
અપરં પૂર્વસ્મિન્પ્રતિમુઞ્ચેત્ ।
સ વિપર્યાસઃ ।
વિપર્યસ્તયા--એવં કૃતયા રજ્જ્વાંઽસૌ માતવ્યૌ ।
તેનૈવ નિરઞ્જનેન દક્ષિણાપસાર્ય દ્વાદશકે શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
તેનૈવોદગપસાર્ય દ્વાદશકે શઙ્કુઃ ।
તાવંસૌ ।
મહાવેદ્યા માનં કિમિર્થમિદમુચ્યતે ।
યાવતા સિદ્ધમેતત્? અનેકરજ્જુવિહરણવિવક્ષયોક્તમિતિ કેચિત્પરિહરન્તિ ।
આયામં વેત્યસ્મિન્ પક્ષે દ્વાદશકે લક્ષણમ્ ।
પઞ્ચદશકે લક્ષણે ચ સપ્તવિંશતૌ નિરઞ્જનમિતિ લક્ષણબાહુલ્યપ્રતિપાદનાર્થમિત્યપરે ।
સમચતુરશ્રાણાં દીર્ઘચતુરશ્રાણાં ચ વિહરણમુક્તમ્ ।
ઇહ તુ દીર્ઘવિષમચતુરશ્રસ્યેત્યન્યે ।
તદેકરજ્જ્વા વિહરણમ્

ત્રિકચતુષ્કયોઃ પઞ્ચિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ । તાભિસ્ ત્રિરભ્યસ્તાભિર્ અંસૌ । ચતુરભ્યસ્તાભિઃશ્રોણી

યસ્ય ચતુરશ્રસ્ય ત્રિકા તિર્યઙ્ભાની ચતુષ્કા પાર્શ્વમાની તસ્યા અક્ષ્ણયા રજ્જુઃ પઞ્ચિકા ।
તાભિરંસૌ માતવ્યૌ ।
ત્રિકં ત્રિરભ્યાસયુક્તં દ્વાદશ ભવન્તિ ।
ચતુષ્કં (ષોડશ પઞ્ચિકા) વિશતિઃષ ।
યુપાવટીયાચ્છઙ્કોઃ પશ્ચાત્ ષોડશસુ શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ પઞ્ચિકાં સાભ્યાસં પ્રતિમુચ્ય યૂપાવટીયે સાભ્યાસં ત્રિકં પ્રતિમુચ્યાંસાવાયચ્છેત્ ।
ચતુરભ્યસ્તાભિઃશ્રોણી ।
તાભિરેવ ચતુરભ્યાસયુક્તાભિઃ શ્રોણી માતવ્યૌ ।
વિંશેષુ શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ પઞ્ચિકાં સાભ્યાસં પઞ્ચવિંશતિં પ્રતિમુચ્ય પઞ્ચદશિકાં પ્રતિમુચ્ય તાભિઃશ્રોણી વિહરેત્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
દર્શપૂર્ણમાસવેદિવિહરણાનન્તરં પ્રકૃતૌ સૌમ્યવેદિવિમાનમુચ્યતે ।
(ત્રિંશત્પદાનિ પ્રક્રમા વા વેદેર્વિજ્ઞાયતે)
ત્રિંશદિતિ ॥
ત્રિંશત્પદાન્.ઇ પશ્ચાત્તિરશ્વી ભવતીતિ તૈત્તિરીયકશ્રુતિઃ ।
ત્રિંશત્પ્રક્રમેતિ શાશાન્તરીયા, અતો વિકલ્પઃ, યદ્યપિ કર્મોપતેશઃ પ્રક્રમશબ્દેન પ્રાગ્વંશસ્ય મધ્યમાલ્લાલાટિકાત્ર્રીન્ પ્રાચઃ પ્રક્રમાનિતિ તત્રાપિ શ્રુત્યોર્વૈકલ્પિકત્વેન પ્રદર્શનાર્થઃ પ્રક્રમશબ્દઃ ।
તત્ર પ્રક્રમાયત ઇતિ પ્રક્રમાશબ્દઃ ।
પશ્ચાત્તિરશ્વી પશ્ચાત્તિર્યઙ્ભાની પ્રાચી આયામઃ પુરસ્તાસ્તિરશ્વી તિર્યઙ્ભાની વિમાનમુચ્યતે ॥
(ષટ્ત્રિંશિવંસૌ)
ષટ્ત્રિંશિકાયામિતિ ॥
ષટ્ત્રિંશિકા ષટ્ત્રિંશત્પ્રમાણા રજ્જુઃ, તસ્યામષ્ટાદશોપસમસ્ય સંયોજ્યાપરસ્માત્ પશ્ચિમાદન્તાદારભ્ય દ્વાદશસુ લક્ષણમંસાર્થં, પઞ્ચદશસુ લક્ષણં શ્રોણ્યર્થં, પ્રાગ્વંશસ્ય મધ્યમાલ્લાલાટિકાત્ર્રિન્ પ્રાચઃ પ્રક્રમાનતીત્ય તતઃ પુરસ્તાત્ ષટ્ત્રિંશત્પ્રમાણાં પ્રાચીં લેખામાલિખેત સા પૃષ્ઠ્યા તદન્તયોઃ શઙ્કુ નિહત્ય તયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય પઞ્ચદશિકેન લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કું નિહન્તિ સા દક્ષિણા શ્રોણી, એવમુત્તર તો ઽપાયમ્ય શઙ્કુઃ, સોત્તરા શ્રોણી, વિપર્યસ્તયાંસૌ વિપર્યસ્તપા શયાંઽશૌ માતવ્યૌ ।
પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્ય દ્વાદશિકે શઙ્કુઃ, દક્ષિણતઃ ઉત્તરતશ્ ચ તાવંસૌ ।
નનુ "તદર્થમભ્યસ્યાપરસ્મિન્ઽ ઇત્ય નેનૈબ વિહરણેનાસ્મિન્વિહરણે સિદ્ધે કિમર્થમિહ પુનર્વચનમ્, ઉચ્યતે--સઙ્ખ્યાપૂર્વાગમાર્થમિતિ કેચિત્પરિહરન્તિ, અનેકરજ્જુવિવક્ષયા ઇત્યન્યે, આયામાભ્યાસેષુ દ્વાદશસુ લક્ષણં પઞ્ચદશસુ લક્ષણં સપ્તવિંશત્યાદૌ નિરઢઞ્જનમિતિ લક્ષણબાહુલ્યપ્રતિપાદનાર્થમિત્યપરે ।
દીર્ઘચતુરશ્રાણાં ચ તત્ર વિહરણમુક્તં ।
ઇહ તુ વિષમદીર્ઘચતુરશ્રસ્યેત્યપરે ॥
(તદેકરજ્જ્વા વિહરણમ્)
તદિતિ ॥
એકા ચાસૌ રજ્જુશ્વેત્યેકરજ્જુઃ, એકયૈવ રજ્જ્વા શ્રોણ્યંસાનાં વિહરણં ।
દ્વિશઙ્કુના ત્રિશઙ્કુના પઞ્જશઙ્કુના વા યોગેન યદ્વિહરણમુક્તં તદિદમિત્યુક્તમનુભાષતે અનેકરજ્જુવિધિત્સયા ॥
(ત્રિકચતુષ્કયોઃ--પઞ્ચિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ)
ત્રિકેતિ ॥
ત્રિકા ત્રિપ્રાણા ચતુષ્કા ચતુષ્પ્રમાણા પઞ્ચિકા પઞ્ચપ્રમાણા ।
ત્રિકચતુષ્કયોરિતિ આયામાભ્યાસપ્રાપ્તમનૂદ્યતે, તદભ્યાસેન શ્રોણ્યંસવિધાનાર્થં એવમુત્તરેષ્વભ્યાસેષુ ॥
(તાભિસ્ત્રિરભ્યસ્તાભિરંસૌ)
તાભિઃ પૃથક્પૃથક્રિરભ્યસ્તાભિઃ ત્રિરુપરિ નિક્ષેપ્તાભિઃ, ત્રિકાત્ ત્રિરભ્યસ્તાત્ દ્વાદશ, ચતુષ્કાત્ર્રિરભ્યસ્તાત્ ષોડશ, પઞ્ચકાત્ત્રિરભ્યસ્તાત્ વિંશતિઃ, તાભિરંસૌ માતવ્યૌ ॥
(ચતુરભ્યસ્તાભિઃશ્રોણી)
ત્રિકાચ્ચતુરભ્યસ્તાત્ પઞ્ચદશ, ચતુષ્કાદ્વિંશતિઃ, પઞ્ચકાત્ પઞ્ચવિંશતિઃ, તાભિઃશ્રોણ્યૌ માતવ્યૌ ।
યૂપાવટીયાચ્છઙ્કોઃ પશ્ચાત્ ષોડશસુ શઙ્કું ન્નિહત્ય તસ્મિંસ્ત્રિરભ્યસ્તાં પઞ્ચિકાં ચતુરભ્યસ્તાં પ્રતિમુચ્ય યૂપાવટીયે ત્રિરભ્યસ્તાં ત્રિકાં ચતુરભ્યસ્તાં પ્રતિમુચ્ય પ્રથમનિહિતશઙ્કૌ ચતુરભ્યસ્તાં ત્રિકાંપ્રતિમુચ્ય તાભ્યાં શ્રોણ્યૌ, આયામાભ્યાસસિદ્ધમિદમ્ ।
આયામદ્વિગુણાભ્યાસસિદ્ધં વા ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(ત્રિંશત્પદાનિ પ્રક્રમા વા વેદેર્વિજ્ઞાયતે)
પદં ચ દ્વિવિધમુક્તં બોધાયનેન--"દશાઙ્ગુલં ક્ષુદ્રપદં પદં પઞ્ચદશાઙ્ગુલમ્ઽ ઇતિ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલમિતિ કાત્યાયનઃ ।
એતાનિત્રિવિધાનિ પદાનિ લૌકિકેન પદેન વિકલ્પ્યન્તે ।
તથા વક્ષ્યતિ--"પદે યુગે ઽરદ્નૌઽ ઇત્યાદિ ।
એતાન્યેવ ચતુર્વિન્ધાનિ પદાનિ દ્વિગુણાનિ ત્રિગુણાનિ ચ પ્રક્રમાઃ ।
તે ચ સપ્તવિધાઃ ।
તત્ર સાગ્નિચિત્યે સોમે પદૈર્વિમાનં ન લભ્યતે અગ્નિક્ષેત્રાસંભવાત્ ।
એવં સપ્તવિધે ઽગ્નૌ વિંશત્યઙ્ગુલસ્ય નિવૃત્તિર્ વ્યાખ્યાતા, અનગ્નિચિત્યે તુ સર્વેષામેવ પ્રદપ્રક્રમાણામિચ્છયા વિકલ્પ ઇતિ કેચિત્ ।
અન્યે પુનરેવં વ્યવસ્થામિચ્છન્તિ--પદૈશ્ચતુર્વિધૈર્વિંશત્યઙ્ગુલેન વા પ્રક્રમેણ માનમનગ્નિચિત્યે ।
એકવિધાગ્નૌ વિંશત્યઙ્ગુલેન, દ્વિવિધાદિષુ પઞ્ચવિધપર્યન્તેષુ ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલેન, ષડ્વિધાદિષુ દ્વાદ શવિધપર્યન્તેષુ વિંશત્યઙ્ગુલેન લૌકિકેન વા દ્વિપદેન, ત્રયોદશવિધાદિષુ ષટ્ ત્રિંશદઙ્ગુલેનેત્યાદિ ।
સર્વેષામપિ પક્ષે અગ્નયઃ પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલેન પ્રક્રમેણ સંભવન્તિ ।
તત્રાગ્ન્યનુગુણા વેદે ર્વિવૃદ્ધિઃ કર્તવ્યા ।
યૃપૈફાદશિન્યાં ન્યાયસ્ય પ્રક્રમાસ્થાનીયઃ, એકશતવિધે અશીત્યઙ્ગુલ ઇત્યાદિ ।
અથાસ્યા વેદેર્વિંહરણમાહ----
(ષટ્ત્રિંશિકાયાંઅવિહરણમ્)
યાવદાયામ્ પ્રમાણમિત્યુક્તસ્ય માનસ્યાયં પ્રપઞ્ચઃ ।
અથાસ્યા એવ વેદેરનેકરજ્જ્વા વિહરણમાહ--
(ત્રિકચતુષ્કયોઃઅશ્રોણી)
ત્રિકચતુષ્કયોસ્તિર્યક્પાશ્વમાન્યોઃ અભ્યસ્તાભિઃ ઉપક્ષિપ્તાભિઃ, યથા-- ત્રિકા ત્રિરભ્યસ્તા દ્વાદશિકા, ચતુષ્કા ત્રિરભ્યસ્તા ષોડાશેકા, પઞ્ચિકા ત્રિરભ્યસ્તા વિંશતિકા ।
એતાભિસ્તિસૃભિરભ્યસ્તાભિરંસૌ માતવ્યૌ ।
એતાભિરેવ ચતુરભ્યસ્તાભિઃ પઞ્ચદશિકયા વિંશિકયા ચ શ્રોણી માતવ્યે ।
દ્વિરભ્યસ્તાભિરપ્યેતાભિરંસૌ માતું શક્યેતે ।
સર્વત્ર દ્વાદશિકાંઽસયોઃ ।
તિર્યઙ્ભાની પઞ્ચદશિકા ।
શ્રોણ્યોરિતરા પૃષ્ઠ્યાયાં પાર્શ્વમાની એવં ષડ્ભીરજ્જુભિર્વિહરણમ્ ।
એવમુત્તરત્ર ॥
કપર્દીયા ભાષ્યમ્.
પ્રથમનિહતે શઙ્કૌ ત્રિકં સાભ્યાસમ્ ।
દ્વાદશિકાપઞ્ચિકયોસ્ ત્રયોદશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ, તાભિર્ અંસૌ દ્વિરભ્યસ્તાભિઃ શ્રોણી

યુપાવટીયાચ્છઙ્કોઃ પશ્ચાત્પઞ્ચસુ શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ ત્રયોદશિકાં પ્રતિમુચ્ય યૂપાવટીયે પઞ્ચિકાં દ્વાદશિકાં ચ પ્રતિમુચ્ય તાભિરંસૌ માતવ્યૌ ।
દ્વિરભ્યસ્તાભિઃશ્રોણી ।
યૂપાવટીયે ત્રયોદશિકાં સાભ્યાસાં પ્રતિમુચ્ય સાભ્યાસાં દ્વાદશિકાં ચ પ્રથમનિહતે પઞ્ચિકાં ચ સાભ્યાસામ્, તાભિઃ શ્રોણી માતવ્યૌ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(દ્વાદશિકા રજ્જુઃ)
સ્પષ્ટાર્થમિદમ્ ॥
(તાભિઃઅશ્રોણી)
યૂપાવટીયશઙ્કોઃ પશ્ચાત્ પઞ્ચદશસુ શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિંસ્ત્રયોદશિકાં પ્રતિમુચ્ય યૂપાવટીયે દ્વાદશિકાં પ્રતિમુચ્ય તાભ્યામંસૌ ।
તથા પ્રથમનિહતશઙ્કૌ દ્વિરભ્યસ્તાં પઞ્ચિકાં પ્રતિમુચ્ય યૂપાવટીયે દ્વિરભ્યસ્તાં ત્રયોદશિકાં પ્રતિમુચ્ય તાભ્યાં શ્રોણ્યૌ ।
અર્ધાભ્યાસપ્રાપ્તમિદમાયામચતુર્ગુણાભ્યાસપ્રાપ્તં વા ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(દ્વાદદિશિકા શ્રોણી)
દ્વિરભ્યસ્તાભિઃ ષવ્ડિંશિકાદિભિઃ ।
કપર્દિક્ષાષ્યમ્.
પઞ્ચદશિકાષ્ટિકયોઃ સપ્તદશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ । તાભિઃશ્રોણી
પ્રથમનિહતાચ્છઙ્કોઃ પુરસ્તાદષ્ટસુ શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ સપ્તદશિકામામષ્ટિકાં ચ પ્રતિમુચ્ય પ્રથમનિહતે પઞ્ચદશિકામ્ ।
તાભિઃ શ્રોણી ॥
દ્વાદશિકાપઞ્ચત્રિંશિકયોઃ સપ્તત્રિંશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ । તાભિર્ અંસૌ

પ્રથમનિહતાચ્છઙ્કોઃ પુરસ્તાત્પ્રક્રમે શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ સપ્તાત્રિંશિકાં પઞ્ચત્રિંશિકાં ચ પ્રતિમુચ્ય યૂપાવટીયે દ્વાદશિકામ્ ।
તાભિરંસૌ માતવ્યૌ ॥
એતાવન્તિ જ્ઞેયાનિ વેદિવિહરણાનિ ભવન્તિ

એતાવન્ત્યેવ શુદ્ધમૂલાનિ જ્ઞાતું શક્યાનિ વેદિવિહરણાનિ ભવન્તિ ।
અન્યે શુદ્ધમૂલાઃ કલ્પયિતુમશક્યાઃ ।
તસ્માદેતાવન્તીત્યવધાર્યન્તે--
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(પઞ્ચદશિકા શ્રોણી)
પ્રથમનિહતશઙ્કૌ પઞ્ચદશિકા, તતઃ પુરસ્તાદષ્ટાસુ સપ્તદશિકા, તાભ્યાં શ્રોણ્યૌ ।
આયામત્રિગુણાભ્યાસપ્તાપ્તમિદં આયામતૃતીયદ્વિકાભ્યાસપ્તાપ્તં વા ॥
(દ્વાદશિકા તાબિરંસૌ)
દ્વાદશિકેતિ ।
ઇદમપિ ગતાર્થમ્ ।
યૂપાવટીયે દ્વાદશિકા, પ્રથમનિહતશઙ્કોઃ પુરસ્તાત્પ્રક્રમમાત્રે શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ સપ્તત્રિંશિકા, તાબ્યામંસૌ, પઞ્ચમદ્વયાભ્યાસપ્રાપ્તમિદં, પઞ્ચગુણાભ્યાસપ્તાપ્તં વા ।
(એતાવન્તિ ભવન્તિ)
એતાવન્તીતિ ॥
શુદ્ધમૂલતય્.આ જ્ઞાતું શક્યાનિ એતાવન્ત્યે વેત્યવધારણા ।
એતાવન્ત્યુક્તાનિ, અન્યાન્યપિ ઉન્નેયાનિ, સચ્છેદાભિઃ રજ્જુભિર્નિર્હ્રાસવૃદ્ધિભ્યાં ચ વેદિવિહરણાનિ ભવન્ત્યેવ, યદ્યપિ ઇદં વિહરણમેકરજ્જ્વા દ્વિસયોગેનૈવ વ્યાખ્યતમ્, તથા ત્રિ શઙ્કુપઞ્ચશઙ્કુભ્ત્યામપિ નિર્હ્રાસવૃદ્ધિભ્યાં યથા યોગં વિહર્તવ્યઃ, ઇતરથા તયોર્વિધાનસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્, અતો નિદર્શનમેતત્ સર્વવિહરણાનામ્ ।
સુન્દરરાજીયા.
(પઞ્ચદશિકા ભવન્તિ)
છેદરહિતાન્યેતાવન્તિ ।
સચ્છેદાન્યન્યાન્યપિ બહૂનિ સન્તિ યથા--
અર્ધદ્વાદશિકાર્ધચતુર્થિકયોરર્ધત્રયોદશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ, તાભિરંસૌ ।
પઞ્ચદશિકાસપાદૈકાદશિકયોઃ પાદોનૈકાન્નવિંશિકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ, તાભિઃશ્રોણી ઇત્યાદિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્.
અષ્ટવિંશત્યોનં પદસહસ્રં મહાવેદિઃ
નવશતાનિ દ્વિસપ્તતિશ્ ચ (972) પદક્રમાણિ પ્રક્રમપ્રમા ણાનિ વા ચતુરશ્રાણિ મહાવેદેઃ ।
મહદ્રહણં કિમર્થમ્? પદપ્રમિતાયાં મહાવેદ્યાં સદોહવિર્ધાનાદીનામપિ પદનેવૈ માનાર્થં, પ્રક્રમમિતાયામરત્નિપ્રક્રમૈરેવ નવારત્નિઃ તિર્યઙ્ભાનત્યિરત્નિમાનં સદસો વિહિતમ્ ।
નવારત્નિ તિર્યગિતિ નિયતપ્રમાણવિધાનાત્ અરત્નિનૈન વિધાનમનુમીયતે ।
તથા હવિર્ધાનસ્ય ત્ર્યરત્નિ વિસ્તારં નવારત્નયાયામમિત્યનુમીયતે ।
તત્કથં પદેન તયોર્ માનં લભ્યતે ઇત્યુચ્યતે, ચત્વારિંશદધિકાનિ પઞ્ચદશાઙ્ગુલમિતિ વચનાત્ ।
સદસઃ પશ્ચાત્ પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલં ષોડસાધિકં શતદ્વયં સદોહવિર્ધાનયોર્મધ્યં પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલં ષોડશાધિકં શતદ્વયં સદોહવિર્ધાનયોર્મધ્યં પઞ્ચચત્વારિંશત્સંચરઃ ।
હવિર્ધાનસ્ય ષોડશાધિકં શથદ્વયમ્ ।
અવશિષ્ટમષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ ।
તસ્માદુત્તરવેદિસદોહવિર્ધાનાનાં અન્તર્વેદ્યસંભવાત્ વૃદ્ધિઃ કલ્પનીયા ।
અરત્નેર્વા હ્રાસઃ કલ્પનીયઃ ।
તદુભયમચોદિતં ભવતિ ।
અતોયેન વેદિર્મિતા તેનૈવ તેષાં માનાર્થં પહદ્રહણં સ્થિતમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(અષ્ટાવિંશત્યૂનંઅમહાવેદિઃ)
દ્વિસપ્તતિઃ નવશતાનિ ચ પદપરિમિતાનિ ક્ષેત્રાણિ મહાવોદેઃ, પ્રક્રમમાને ઽપ્યેવમ્ ।
પદગ્રહણં કિમર્થં, ઉચ્યતે--પદગ્રહણમહદ્વ્રહણામ્યામેતત્ જ્ઞાયતે--વેદ્યાઃ પદેન માને સદોહવિર્ધાનયો રપિ પદેન માનં નારત્નિભિઃ, ઉત્તરવેદિશ્ ચ યુગમાત્રી ન સર્વતો દશપદેતિ પ્રક્રમમિતાયાં વેદ્યામરત્નિવિહિતયોઃસદોહવિર્ધાનયોઃસર્વતો દશપદાયા ઉત્તરવેદેશ્વાસંભવાત્ પદેનૈવ સદોહવિર્ધાન. યોર્વિમાન યુગમાત્રોત્તરવેદિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
સંખ્યાનપ્રયોજનમ્ વોદન્તૃતીયે યજત ઇત્યાદિષુ ।
સુન્દરરાજીયા.
અષ્ટાવિંશત્યૂનંઅમહાવેદિઃ.
પદગ્રહણં પ્રક્રમસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
દક્ષિણસ્માદ્ અંસાદ્ દ્વાદશસુ દક્ષિણસ્યાં શ્રોણ્યાં નિપાતયેત્ । છેદં વિપર્યસ્યોત્તરત ઉપદધ્યાત્ । સા દીર્ઘા ચતુરશ્રા । તથા યુક્તાં સંચક્ષીત

દક્ષિણસ્માદંસાદારભ્ય દ્વાદશસ્વેવ શ્રોણ્યાં વિપાદયેત્ ।
ત્રીણિ પદાનિ શ્રોણિદેશે, વિપર્યસ્યોત્તરસ્મિન્નંસે મનસા સ્થાપયેત્ ।
એવં કૃતે સપ્તવિંશતિવિસ્તારા ષટ્ત્રિંશદાયતા દીર્ઘચતુરશ્રા ભવતિ ।
તથાભૂતાં વેદિં સપ્તવિંશતિં ષટ્ત્રિંશત્યા ગુણિતે સતિ અષ્ટાવિંશત્યૂનપદસહસ્રં ભવતિ ।
સૌમિક્યા વેદિતૃતીયદેશે યજેતેતિ સૌત્રામણ્યા વેદેર્ વિજ્ઞાયતે
વેદિતૃતીયે યજેતેતિ દાર્શિકપાશલકયોરશંભવાત્સૌમિકં લભ્યતે ।
અતઃસૌમિક્યા ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રક્રમાસ્ય દ્વિકરણી પ્રક્રમસ્થાનીયા ભવતિ ત્રિકરણ્યા વા
તૃતીયકરણી પ્રક્રમસ્થાના, સ્થાનાન્તાદ્વિભાષેતિ છપ્રત્યયઃ ।
તૃતીયકરણીં પ્રક્રમં કૃત્વા ષટ્ત્રિંશિકાયામિત્યાદિના વિહરેત્ ।
તૃતીયકરણ્યા વા વક્ષ્યમાણેન વિધિના ।
અષ્ટિકા દશિકેતિ તિર્યઙ્માન્યૌ । દ્વાદશિકા પૃષ્ઠયા

અષ્ટિકા પુરસ્તાત્તિર્યઙ્ભાની ।
દ્વાદશિકા પૃષ્ઠયા ।
દ્વાદશસુ ષડુપસમસ્યાપરસ્માદન્તાત્પઞ્ચસુ લક્ષણં ચતુર્ષુ લક્ષણં કૃત્વા પૃષ્ઠયાન્તયોરન્તૌ નિયમ્ય પઞ્ચકેન દક્ષિણા પસાર્ય શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
એવમુત્તરતસ્તે શ્રોણી ।
વિપર્યસ્તયાંસૌ ।
પઞ્ચકેન દક્ષિણાપાયમ્ય ચતુર્ષુ શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
એવમુત્તરતસ્તાવંસૌ ભવતઃ ।
ત્રીણિ ચતુર્વિંશાનિ પદશતાનિ સૌત્રામણિકી વેદિઃ

દક્ષિણસ્માદંસાદારભ્ય ચતુર્ષ્વવ દક્ષિણસ્યાં શ્રોણ્યાં વિપાત્ય શેષં વિપર્યસ્યેત્યાદિ પૂર્વાવત્ ।
દ્વાદશપદવિસ્તારા દ્વાદશપદાયામા ભવતિ એવં સંચક્ષીત ॥
દ્વિસ્તાવા વેદિર્ ભવતીત્ય્ અશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે