આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 4

અર્ધસ્ય દ્વિપ્રમાણા પુરુષમાત્રી ।
પાદાનાં પૂરણં યતઃ ।
તદુક્તં--"દ્વાભ્યાં ચત્વારિઽ ઇતિ ।
તૃતીયેન નવમી કલા, પ્રમાણતૃતીયેન નવમી કલા -- નવમોંઽશ ઇત્યર્થઃ ।
તદપ્યુક્તં-- ત્રિભિર્નવેતિ.
ઇત્યાપસ્તમ્ભસૂત્રવિવરણે કપર્દિભાષ્યે
શુલ્બાખ્યપ્રશ્ને પ્રથમઃ પટલઃ
તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
ઇદાનીં સચ્છેદપ્રમાણમુચ્યતે--અધ્યર્ધેતિ ।
(અધ્યર્ધપુરુષા નવમી કલા)
અધ્યર્ધપુરુષપ્રમાણેનાધ્યર્ધપુરુષમભ્યસ્ય ફલં દ્વૌ સપાદૌ--પાદસહિતૌ દ્વૌપુ રુષૌ કરોતિ ।
અર્ધતૃતીયપુરુષા ષટ્ સપાદાન્, અર્ધં તૃતીયં યેષાં તે અર્ધતૃયીયાઃ, તે ચ પ્રમાણં યસ્યાઃ સાર્ઽધતૃતીયપુરુષા ।
સા યેનાભ્યસ્તાઃ ફલં સપાદાન્ ષદ્પુરુષાન્ કરોતિ ।
ઉપલબ્ધિરપિ તથા અધ્યર્ધપુરુષચતુરશ્રસ્યાર્ધેન ચૈકેન ચાપચ્છેદઃ પ્રાક્ચોદક્ચ એક મે કેન દ્વાવર્ધૌ પાદશ્વ, એવમન્યદપિ ઉભ્યતઃ સચ્છેદે સપાદરજ્જુમધ્યર્ધં ષોડશાંશં કરોતિ ।
ચતુરશ્રક્ષેત્રવિપૃદ્ધૌ વૃદ્ધક્ષેત્રપરિજ્ઞાનપ્રકારમાહ--અન્તઃસમીપં પ્રકરણં તદતીત્ય વર્તત ઇત્યત્યન્તઃ અત્યન્તઃ પ્રદેશઃ વિધિર્યસ્ય સો ઽત્યન્તપ્રદેશઃ--સાર્વત્રિક ઇત્યર્થઃ ।
સમચતુરશ્ર વિષયો ઽયમ્ ।
યાવતા--યાવત્પ્રમાણેન, યાવતાધિકેન--યાવત્પ્ર માણોનાધિકેન ।
એકો યાવચ્છબ્દઃ પ્રમાણમાત્રવિષયઃ, અન્યો યાવચ્છબ્દ આગન્દુવિષયઃ ।
યાવતા પ્રમાણેન યાવન્માત્રાધિકેનેત્યર્થઃ ।
પરિલિખતિ યચ્ચતુરશ્રકરણાર્થં પરિલિખતિ તત્ર તત્ અધિકમાગન્તુમૂલચતુરશ્રક્ષેત્રં પાર્શ્વયોઃ પ્રાચી ચોદીચી ચ ક્ષેત્રમુપદધાતિ--સંયોજયતિ ।
યચ્ચ તેનધિકમાત્રેણ ચતુરશ્રં ક્રિયતે તત્ક્ષેત્રં કોટ્યાં સંયોજયતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ--સર્વત્ર સમચતુરશ્રક્ષેત્રવિવૃદ્ધૌ વિવૃદ્ધસ્ય ચતુરશ્રસ્ય ચ દક્ષિણપ શ્વિમ ભાગે મૂલપ્રમાણકૃતચતુરશ્રં પરિકલ્પ્ય તસ્યતસ્ય પૂર્વોત્તરપાર્શ્વયોસ્તત્પાર્ શ્વમિતપાર્શ્વમાનીકં પ્રમાણાધિકમાત્રતિર્યઙ્ભાનીકં ક્ષેત્રં પરિકલ્પ્ય યચ્ચ તેના ધિકમાત્રેણ એકેનૈકં દ્વાભ્યાં ચત્વારિ ત્રિભિર્નવેત્યાદિફલકરણં ચતુરશ્રં ક્રિયતે તત્ક્ષેત્રં પ્રાગુદક્કોટ્યા પરિકલ્પયેદિતિ ।
એવં સર્વત્ર સમચતુરશ્રસ્ય ક્ષેત્રવૃદ્ધૌ ક્ષેત્રસ્ય પરિગણનં કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
અર્ધપ્રમાણેન--પ્રમાણાર્ધેનાપાદપ્રમાણં--પાદો ઽત્ર ચતુર્થોભાગઃ, તત્પ્રમાણં વિધીયતે સંપાદ્યતે પ્રમાણાર્ધમિતં ક્ષેત્રં પ્રમેયસ્ય ચતુ ર્થભાગો બવતિ ।
કુતઃ? અર્ધસ્ય દ્વિપ્રમાણાયાઃ પાદપૂરણત્વાત્ અર્ધસ્ય દ્વિપ્રમાણકતયા ભૂમેશ્ચતુર્ભાગઃ પૂર્યતે ।
તૃતીયેન નવમી કલા--પ્રમાણતૃતીયેન ક્ષેત્રસ્ય નવમોંઽશઃ પૂર્યતે ।
ઉપલબ્ધિ સ્ તથા ।
એકપ્રમાણાયા ભૂમેરર્ધેન પ્રાક્યોદક્ચાપચ્છેદે કૃતેર્ઽધપ્રમાણકૃતા ભૂમિરેકપ્રમાણાયાઃ પાદો દૃશ્યતે, તસ્યા એવં પ્રાક્ચોદક્ચાપચ્છેદે પ્રમાણતૃતીયમિતા ભૂમિરેકપ્રમાણાયા નવમાશો દૃશ્યતે ।
તથા ચતુર્થેન ષોડશ કલા, પઞ્ચમેન પઞ્ચવિંશતિકલા, ષષ્ઠેન ષટ્રત્રિંશોંઽશઃ પૂર્યતે ।
એવમન્યાન્યપિ છેદફલાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ॥
ઇતિ શ્રીકરવિન્દસ્વામિકૃતાયાં શુલ્બપ્રદીપિકાયાં પ્રથમઃ પટલઃ.
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અથ સચ્છેદાનાં ફલમાહ----
(અધ્યર્ધપુરુષા ષટ્ સપાદાન્)
એવં અર્ધચતુર્થપુરુષાદ્ દાદશ સપાદાન્, અર્ધપઞ્ચમપુરુષા વિંશતિં સપાદાનિત્યાદિ ।
સપાદપુરુષા અધ્યર્ધં ષોડશભાગં ચેત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સાર્વત્રિકો ઽયં વિધિઃ--કૃત્સ્નં ચતુરશ્રં વર્ધયિતુમિચ્છન્ યાવતા પ્રમાણેન વર્ધયિતુમિચ્છતિ તત્પુરસ્તાદુત્તરતશ્વોપદધાતિ ।
અધિકપ્રમાણેન યચ્ચતુરશ્રં ક્રિયતે તદુત્તરપૂર્વસ્યાં કોટ્યામ્ ।
ઇદાનીં તચ્છેદાનાં ફલમાહ--
(અથાત્યન્તપ્રદેશઃ)
દ્વિપ્રમાણાયા રજ્જ્વાઃ અર્ધસ્ય પ્રમાણમાત્રસ્ય પાદપૂરણ ત્વાત્ ।
દ્વિપ્રમા ણાયા રજ્જ્વાઃ ફલં ચત્વારિ ।
તસ્ય પાદ એકમ્, તસ્ય પૂરણત્વાદિત્યર્થઃ ॥
(તૃતીયે નવમી કલા)
કલાભાગસ્ત્રિપ્રમાણાયાસ્તત્તૃતીયસ્ય નવમપૂણત્વાદિતિ ગમ્યમાનત્વાન્નોક્તમ્ ।
ચતુર્થેન ષોડશ, પઞ્ચમેન પઞ્ચવિંશતિરિત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
ઇતિ સુન્દરરાજીયે આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્રવ્યાખ્યાને
શુલ્બપ્રદીપે પ્રથમઃ પટલઃ.
કપર્દિભાષ્યમ્
પૂર્વમવિશેષેણ માનમુક્તમ્, અસ્યેયાનાયામઃ ઇયાન્વિસ્તર એવં ચ વિહર્તવ્યમિતિ ।
વિશેષવિધાનાર્થમાહ--
આગ્ન્યાધેયિકે વિહારે ગાર્હપત્યાહવનીયયોર્ અન્તરાલે વિજ્ઞાયતે
ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલં યથા સ્યાન્નાહવનીયદક્ષિણાગ્નયોઃ દક્ષિણાગ્નિગાર્હપત્યયોર્વા મા ભૂદિત્યેવમર્થં ગાર્હપત્યાહવનીયગ્રહણમ્ ।
વિજ્ઞાયતે--શ્રૂયતે ।
શ્રુતિર્વક્ષ્યમાણા ।
અષ્ટાસુ પ્રક્રમેષુ બ્રાહ્મણો ઽગ્નિમ્ આદધીત । એકાદશસુ રાજન્યઃ । દ્વાદશસુ વૈશ્યઃ

ચતુર્વિંશત્યામ્ અપરિમિતે યાવતા વા ચક્ષુષા મન્યતે તસ્માન્ નાતિદૂરમ્ આધેય ઇતિ સર્વેષામ્ અવિશેષેણ શ્રૂયતે

પ્રક્રમેણ પ્રમાણં વક્ષ્યતિ ।
અષ્ટૌ પ્રક્રમાનતીત્ય ગાર્હપત્યાદાહવનીયં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
એવમેકાદશસુ રાજન્યસ્ય ।
વૈશ્યસ્યદ્વાદશસુ ।
ચતુર્વિંશત્યા વા પરિમિતે વા યાવાતા વા ચક્ષુષા મન્યતે ।
તસ્માન્નાદિદૂરમાધેયઃ ઇતિ સર્વેષામવિશેષેણ શ્રૂયતે ।
યાવતા વેતિ સર્વેષાં વિધિર્વિકલ્વેન ।
ઇયતાન્તરાલેન વિહારસંપત્તિર્ભવતીતિ મનનમ્ ।
અતિદૂરપ્રતિષેધો વ્યવાયપરિહારાર્થઃ ।
યદ્યતિદૂરમાધીયતે તદા શ્વાદયો વ્યવેયુઃ ।
કરવિન્દિયા વ્યાખ્યા
ઉક્તાઃસામાન્યતો વિહારાઃ ।
ઇદાનીં દર્શપૂર્ણમાસાદિષુ વિશેષવિવક્ષયા પ્રથમભૂતાગ્નયાધેયવિહારયાગવિધિરુચ્યતે ।
અગ્નય અધીયન્તે ઽસ્મિન્ કર્મણીતિ તદગ્નયાધેયં ।
તભ્દવ આગ્નયા ધેયિકઃ ।
વિહ્રિયન્તે ઽસ્મિન્ અગ્નય ઇતિ વિહારઃ, દેવયજનેદશઃ, તમધિકૃત્ય ।
ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલે--ગાર્હપત્યાહવનીય શબ્દાભ્યાં તત્તદાયતને લક્ષણા અન્તરાલ શ્રુતિસામર્શ્યાત્, અન્તરાલે અન્તરાલં પ્રસ્તુત્ય વિજ્ઞાયતે શ્રૂયતે ।
સર્વત્ર વિજ્ઞાયત ઇત્યસ્યાયમેવાર્થઃ ગાર્હપત્યાહવનીયગ્રહણાત્, તયોરેવાન્તરાલે ।
શ્રુતિરેવં પઠ્યતે--
અષ્ટાસુ પ્રક્રમેષુ બ્રાહ્નણો ઽગ્નીનાદધીતૈકાદશસુ રાજન્યો દ્વાદશસુ વૈશ્યઃ ચતુર્વિંશત્યામપરિમિતે યાવતા વા ચશ્રુષા મન્યતે તસ્માન્નાતિદૂરમાધેય ઇતિ ॥
સર્વેષામવિશેષેણ્.અ શ્રૂયતે ।
પ્રક્રમં વક્ષ્યતિ દ્વિપદસ્ત્રિપદો વેતિ ।
અષ્ટપ્રક્રમાદયો ઽન્તરાલવિશેષણં ।
અષ્ટાસુ પ્રક્રમેષ્વન્તરાલે ઇત્યાદિ ।
અપરિમિતસંખ્યાયાં તચ્ચતુર્વિંશતેઃ પરતઃ તદાનન્તર્યાત્, અપરિમિતં પ્રમાણાત્ ભૂયઃ, ઇતિ કાત્યાયનઃ ।
યાવતા વા ચક્ષુષા મન્યતે તાવતા પ્રમાણેન ચક્ષુષા ગૃહીતેન મન્યતે યથા ઇયાંશ્ચતુર્વિંશતિ પ્રક્રમ ઇતિ ચક્ષુષા માનં ।
યદ્યપિ ચતુર્વિશતેઃ પરત એવ પઠ્યતે તથાપિ દ્વાદશસુ વિક્રમેષ્વિત્યારભ્ય યં દ્વાદશસુ વિક્રામેષુ ઇત્યાદિતૈત્તિરીયકશ્રુત્યનુરોધાદષ્ટપ્રક્રમાદીનમપિ સર્વેષાં ગ્રાહ્યં, તેન ઇયાનષ્ટપ્રક્રમ ઇયાનેકદશ ઇયાન્દ્વાદશપ્રક્રમ ઇતિ સંભવતિ ।
તસ્માચ્ચતુર્વિંશતેરદૂરમતિદૂરેનાધેયં ।
અનેનાપરિમિતવચનપ્રાપ્તાતિદૂરતા નિષિધ્યતે ।
ચતુર્વિંશતિવિધાનાદેવેતઃ પ્રાગતિદૂરા યોગાઃ ।
ચતુવિંશત્યાદિ વિધિચતુષ્ટયં સર્વેષાં બ્રાહ્મણાદીનામવિશેષેણ ભવતિ ।
દ્વાદશસુ વિક્રમેષ્વિત્યપિ સર્વેષામવિશેષેણ લભ્યતે ॥
સુન્દહહાજીયા વ્યાખ્યા
(આગ્નયાધેયિકે વૈશ્યઃ)
ગાર્હપત્યસ્ય પુરસ્તાદેતેષુ પ્રક્રમેષ્વતીતેષ્વિતિ વિજ્ઞાયતે અથ સાવર્ણિકી શ્રુતિઃ ।
(ચતુર્વિંશત્યા શ્રૂયતે.)
અપરિમિતં "પ્રમાણાભ્દૂયઽ ઇતિ કલ્પાન્તરમ્ ।
ચક્ષુષા મન્યત ઇતિ દણ્ડાદિમાનનિષેધઃ ।
ઇયાનષ્ટૌ પ્રક્રમાઃ, ઇયાનેકાદશ ઇયાન્ દ્વાદશેતિ ચક્ષુક્ષા યાવન્તં દેશં મન્યતે તસ્માન્નાતિદરં તસ્યાવધેઃસમીપ આધેયઃ ।
એતત્સર્વં પ્રયોગકાલ એવોક્તમનૂદ્યતે ।
કપર્દિભાષ્યમ્
દક્ષિણતઃ પુરસ્તાદ્ વિતૃતીયદેશે ગાર્હપત્યસ્ય નેદીયસિ દક્ષિણાગ્નેર્ વિજ્ઞાયતે

દક્ષિણતઃ પુરસ્તાત્ દક્ષિણાપ્રાક્કોણે દેશે વિતૃતીયદેશે--ઈષદૂનતૃતીયદેશે--કસ્ય વિતૃતીયદેશઃ--ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલસ્ય નેદીયસિ આસન્નતૃતીયદેશે પાર્શ્વાદિત્યર્થઃ ।
તત્ર દક્ષિણાગ્નેરાયતનમિતિ શ્રૂયતે ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(દક્ષિમતઃઅવિજ્ઞાયતે)
દક્ષિણતઃ પુરસ્તાત્ દક્ષિણાપ્રાક્કોણદેશે તસ્ય ગાર્હપત્યસ્ય નેદીયસિ સન્નિકૃષ્ટે તસ્યૈવ વિતૃતીયદેશે વિશબ્દો હીનવચનઃ કિઞ્ચિદ્ધીનતૃતીયદેશાન્તરાલે દક્ષિણાગ્રેરાયતનં શ્રૂયતે ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
દક્ષિણાગ્રયાયતનવિધાનાથમાહ ।
(દક્ષિણતઃઅવિજ્ઞાયતે)
વિતૃતીયદેશે વિકલતૃતીયદેશે ઈષદૂનતૃતીયદેશ ઇત્યર્થઃ ।
ગાર્હપત્યસ્ય દક્ષિણતઃ પુરસ્તાત્તસ્યૈવ નેદીયસિ વિતૃતીયદેશે દક્ષિણાગ્રેરાયતનમિતિ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્.
તત્કથં ગૃહ્યત ઇત્યાય ।
ગાર્હપત્યાહવનીયયોર્ અન્તરાલં પઞ્ચધા ષડ્ધા વા સંવિભજ્ય ષષ્ઠં સપ્તમં વા ભાગમ્ આગન્તુમ્ ઉપસમસ્ય સમં ત્રૈધં વિભજ્યાપરસ્મિંસ્ તૃતીયે લક્ષણં કૃત્વા ગાર્હપત્યાહવનીયયોર્ અન્તૌ નિયમ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિત્તં કરોતિ તદ્ દક્ષિણાગ્નેર્ આયતનમ્ । શ્રુતિસામર્થ્યાત્

ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલં પઞ્ચધા વિભજ્ય ષડ્ધા વા વિભજ્યેત્યન્વયઃ ।
યદિ પઞ્ચધા તદા ષષ્ઠો ભાગ આગન્તુઃ ।
ષષ્ઠં સપ્તમં વા ભાગં આગન્તુમુપસમસ્ય સમં ત્રૈધં વિભજ્ય ।
યદિ ષોઢા તદા સપ્તમો ભાગઃ આગન્તિઃ ।
તમુપસમસ્ય સંયોજ્ય, સમં ત્રૈધં વિભજ્ય; આગન્તુના સહ વિષમં માભૂદિતિ સમગ્રહણમ્ ।
અપરસ્મિંસ્તૃતીયે લક્ષણં કૃત્વા ગાર્હપત્યાવહનીયયોરન્તૌ નિયમ્ય પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કં નિહન્યાત્ ।
દક્ષિણાગ્નિસ્થાનં શ્રુતિસામર્થ્યાત્ ।
સામર્થ્યમભિધાનશક્તિઃ અસ્યાઃશ્રુતેરયમેવાર્થં ઇતિ ।
તેન ગાર્હપત્યાહવનીય યોરન્તરાલં, ત્રિપ્રથમવિસ્તારાયામાનિ ત્રીણિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વાપરસ્મિન્ ચતુરશ્રે ઉત્તરસ્યાં શ્રોણ્યાં ગાર્હપત્યં દક્ષિણેંઽસેદક્ષિણાગ્નયાયતનં પૂર્વસ્મિન્ ચતુરશ્રે, ઉત્તરેંસ આહવનીયમિત્યેવમાદયો નિરસ્તા ભવન્તિ ।
સર્વત્રાગ્નયાયતનાનિ ચતુરશ્રાણિ મણ્ડલાનિ વા ।
ઇહ તુ મણ્ડલં ગાર્હપત્યમર્ધમણ્ડલાકારમન્વાહાર્યપચનં ।
ચતુરશ્રમાહવનીયમિતિ સ્મરન્તિ મણ્ડલચતુરશ્રયોરુક્તો વિધિઃ ।
ઇદાનીં દક્ષિણાગ્નેઃ ધનુરાકાર ઉચ્યતે--પિશીલદ્વિકરણ્યા ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વોક્તેન વિધાનેન મણ્ડલં કુર્યાત્ ।
તસ્ય મણ્ડલસ્ય વિષ્કમ્ભચતુર્ભાગં દક્ષિણાગ્નેઃ પૂર્વનિહતાચ્છઙ્કોરુદગપસાર્ય શઙ્કં નિહત્ય તસ્મિન્પાશં પ્રતિમુચ્ય વિષ્કમ્ભાર્ધેન મણ્ડલં પરિલિખ્યોત્તરમર્ધં ત્યજેત્ ।
તત્ર શ્લોકૌ ભવતઃ----
દક્ષિણાગ્નેર્હતાચ્છઙ્કોરુદક્છઙ્કુર્દશાઙ્ગુલે ।
એકાદશતિલૈરૂને કાર્યસ્ય ધનુષા સમઃ ॥
તસ્મિન્પાશં પ્રતિમુચ્ય વિંશત્યાયતયા લિખેત્ ।
ઊનયા તુ દ્વાવિંશતિતિલૈરર્ધં ત્યજેદુદક્ ॥
ઇતિ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ગાર્હપત્યાહવનીયયોઃ--શ્રુતિસામર્થાત્.
એતસ્ય વિહરણમાહ--
ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલમષ્ટપ્રક્રમાદિકં દઞ્ચધા ષોઢા વા સંભુજ્ય ગુણયિત્વા ષષ્ઠં સપ્તમં વા ભાગમાગન્તુમુપસમસ્ પઞ્ચધા ગુણને ષષ્ઠં ષોઢા ગુણને ભાગમુમસમસ્ય સંયોજ્યાગન્તુન્ તૃતીયે ગાર્હપત્યસન્નિહિતે તૃતીયે લક્ષણં નિરઞ્જનં કૃત્વા ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તૌ નિયમ્ય રજ્જ્વન્તૌ પાશૌ ગાર્હપત્યસ્ય પૂર્વશઙ્કૌ પશ્ચિમં પાશમાહવનીયસ્ય પશ્ચિમશઙ્કૌ પૂર્વં પાશે પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિત્તં ચિહ્નં તત્ર કુર્યાત્ ।
તન્નિમિત્તં ધનુરાકૃતેર્દક્ષિણાગ્નેર્મધ્યમં, વિશેષાશ્રવણાત્ ।
ગાર્હપત્યાહવનીયયોર્મધ્યમશઙ્ક્વોરન્તૌ નિયમ્યેતિ કેચિત્ ।
શ્રુતિસામર્થ્યાત્ ।
"દક્ષિણતઃ પુરસ્તાત્ઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિબલાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર પઞ્ચધાપક્ષે ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલસ્ય દક્ષિણાગ્નયાયતનમધ્યોપક્રાન્તાદ્દક્ષિણોત્તરલમ્બાત્ પશ્ચિમો ભાગ એકત્રિંશદઙ્ગુલયઃ ત્રિભાગોનસપ્તતિલાશ્ ચ ।
પૂર્વભાગો ઽષ્ટાવિંશતિરઙ્ગુલયઃ ત્રિભાગાધિકસપ્તવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
લમ્બકઃ ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ પાદોનષોડશતિલાશ્ ચ ।
ષડ્ધાપક્ષે દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલયઃ સાર્ધસપ્તવિંશતિતિલાશ્ ચ પૂર્વભાગઃ ।
લમ્બકસ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ સપ્તતિલાશ્ ચ ।
પાદાષ્ટકમિતે ઽન્તરાલવત્ પ્રક્રમિતે એકાદશાદિષુ ચ ભાગયોર્લમ્બકસ્ય પ્રમાણમુન્નેયં, ઉન્નયનપ્રકારં ચાત્રૈવ વક્ષ્યામઃ ।
અત્રાપ્યાયતનાનિ પિશીલમાત્રાણિ, અથવા અસ્યૈષ ધિષ્ણ્યો લીયત ઇતિ પ્રાજહિતસ્યાપિ ધિષ્ણ્યત્વદર્શનાદાયતનાનાં ચતુરશ્રમણ્ડલત્વયોરનિયમેન પ્રાપ્તયોરપિ મણ્ડજલમેવ ગાર્હપત્યાયતનં અગ્નનયો વૈ ત્રયી વિદ્યેત્યત્રાનુવાકપર્યાયે તસ્ય પૃથિવીસ્તુતેઃ તદાકારત્વાચ્ચતસ્યાઃ અર્ધમણ્ડલાકારં ધનુરાકારં દક્ષિણાગ્નયાયતનં, તત્રૈવાન્તરીક્ષસ્તુતેઃ તદાકારત્વાચ્ચ નભસશ્ચતુરશ્રમાહવનીયમ્, તત્રૈવ દ્યુલોકસ્તુતેઃ ચતુરશ્રમૈન્દ્રસ્થાનમિતિ શાસ્ત્રાન્તરે દર્શનાચ્ચ સભ્યાવસથ્યયોરપિ ચતુરશ્રમેવ, તયોસ્તદ્દ્વિકારત્વાત્ ।
અત્ર યોગઃ ગાર્હપત્યાયતને પિશીલમાત્રં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય મણ્ડલં કુર્યાદ્દક્ષિણાગ્નેરપિ વચનાત્, વિશીલદ્વિકરણ્યા ચતુરશ્રં વિહૃત્ય મણ્ડલક્ટિત્ય મણ્ડલવિષ્કમ્ભચતુર્ભાગેન દક્ષિણાગ્નનયાયતનં તન્નિમિત્તાદુત્તરતઃશઙ્કું નિહત્ય તત્ર શઙ્કૌ તદ્વિષ્કમ્ભમધ્યં નિયમ્યાન્તૌ સમૌ કૃત્વા મણ્ડલં વિલિખ્ય મણ્ડલધ્યે પ્રાચીં લેખાં વિલિખ્ય ઉદગર્ધં ત્યજેત્ ।
દક્ષિણાર્ધ આયતનં ગાર્હપત્યસ્ય પુરસ્તાદષ્ટપ્રક્રમાદીનતીત્ય પિશીલમાત્રં ચતુરશ્રમાહવનીયં કુર્યાત્ તત્પુરસ્તાત્ સઞ્ચરમવશિષ્ય આહવનીયવત્ સભ્યં તત્પુરસ્તાદાવસથ્યમપિ ।
તદ્વત્ પિશીલપ્રમાણં ચ ।
દ્વિપ્રાદેશં પિશીલમ્ ।
મુષ્ટિકૃતો ઽરત્નિઃ પિશીલમિત્યેકે ।
બાહ્વોરન્તરાલં પિશીલમિત્યેક ઇતિ કેચિત્ ।
પ્રક્રમ્યત ઇતિ પક્રમ ઇતિ પદસ્યાપિ પ્રક્રમતામિચ્છન્તિ ।
તથાપિ લભ્યતે, અયમત્ર વિમાનક્રમઃ--ગાર્હપત્યાહવનીયધિષ્ણિયૌ વિમાય ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલમિત્યાદિ દક્ષિણાપાયમ્ય નિયમ્ય નિમિત્તં કૃત્વા તેનૈવ લક્ષણેનોત્તરતશ્ ચ નિમિત્તં વિપર્યસ્ય દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ નિમિત્તં કૃત્વા પિશીલદ્વિકરણીચતુરશ્રમણ્ડલીવષ્કમ્ભચતુર્થાંશેન દક્ષિણયોર્નિમિત્તયોરુદક્કૃતનિમિત્તદ્વયાનુકૂલ્યેન શઙ્કું નિખનેત્ ।
અનયોઃ પશ્ચિમશઙ્કૌ પિશીલદ્વિકરણી ચતુરશ્રમણ્ડલવિષ્કમ્ભાર્ધેન મણ્ડલમાલિખ્ય પુર્વશઙ્ક્વાનુકૂલ્યેન પ્રાચીં જ્ઞાત્વા મણ્ડલસ્યોત્તરાર્ધં ત્યજેત્ ।
દક્ષિણાર્ધો દક્ષિણાગ્નિધિષ્ણિયો ભવતિ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(ગાર્હપત્યાહવનીયયોઃઅશ્રુતિસામર્થાત્.)
તત્કથં ગ્રાહ્યમિત્યત આહ----
સમં સર્વં, ગાર્હપત્યાહવનીયયોઃ ગાર્હપત્યસ્ય પૌરસ્ત્યે શઙ્કૌ આહવનીયસ્ય પાશ્વાત્યે શઙ્કૌ ચ દક્ષિણતો દક્ષિણાગ્નયાયતનમ્ ।
તદાયતનમધ્યમિત્યન્યે ।
તસ્મિન્, પક્ષે ગાર્હપત્યાહવનીયયોરાપિ મધ્યયોરેવ ગ્રહણમ્ ।
સર્વાણ્યેવાગ્રયાયતનાનિ પિશીલમાત્રાણિ ચતુરશ્રાણિ પરિમણ્ડલાનિ વા ધિષ્ણિયત્વાન્મણ્ડલં ગાર્હપત્યસ્ય ।
અર્ધમણ્ડલં દક્ષિણાગ્નેશ્ચતુરશ્રમાહવનીયસ્યેત્યૈતિહાસિકાઃસર્વાણિ ચાયતનાનિ ક્ષેત્રતસ્તુલ્યાનીત્યાહુઃ ।
તત્રોક્તો મણ્ડલવિધિઃ આહવનીયસ્યાક્ષ્ણયારજ્જ્વા ચતુરશ્રં વિહૃત્ય વિધાનેન મણ્ડલં કૃત્વા ઉત્તરાર્વં જહ્યાત્તદ્દક્ષિણાગ્નયાયતનમ્ ॥
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
યજમાનમાત્રી પ્રાચ્ય્ અપરિમિતા વા યથાસન્નાનિ હવીંષિ સંભવેદ્ એવં તિરશ્ચી પ્રાઞ્ચૌ વેદ્યંસાવ્ ઉન્નયતિ । પ્રતીચી શ્રોણી પુરસ્તાદ્ અંહીયસી પશ્ચાત્ પ્રથીયસી મધ્યે સંનતતરૈવમ્ ઇવ હિ યોષેતિ દાર્શિક્યા વેદેર્ વિજ્ઞાયતે

યજમાનમાત્રીત્યાદિ દાર્શિક્યાવેદેઃશ્રુતિઃ ।
અસ્યાઃશ્રુતેરર્થં વિમાનવિધિનૈવ વ્યાચષ્ટે ।
કરવિન્દિયા વ્યાખ્યા
આયતનવિહરણાનન્તરં પ્રકૃતિભૂતયોર્દર્શપૂર્ણમાસયોર્વિહરણમુચ્યતે ।
(યજમાનમાત્રી--વેદેર્વિજ્ઞાયતે.)
યજમાનમાત્રીતિ ॥ .॥
યજમામાત્રી ષણ્ણવત્યઙ્ગુલા પ્રાક્ત્વેનાપરિ મિતા ।
તદધિકા પ્રાચી પ્રાઙ્મુખા, સંભવો વ્યાપ્તિઃ, યથા હવીંષિ પરસ્પરસંબન્ધેન આસન્નાનિ ભવન્તિ તથા તિરશ્વી તિર્યઙ્ભાની સ્યાત્, આયામસ્ય ત્રિભાગોના પશ્ચત્તિરશ્વી ।
"આયામાસ્યાર્ધેન પુરસ્તાત્તિરશ્વીઽ ઇતિ બોધાયનઃ ।
પશુબન્ધે ચ તથા દૃશ્યતે, અરત્નિભિર્વા ચતુર્ભિઃ પશ્ચાત્ ષડ્ભિઃ પ્રાચી ત્રિભિઃ પુરસ્તાદિતિ, વિકૃતિષુ વહુહવિઃષુ ભહુવિસ્તારા, અલ્પહવિઃ ષુ પ્રકૃતિવત્ ।
પ્રાઞ્ચૌ વેદ્યંસાવુન્નયતિ પ્રાક્ત્વેન પૂર્વાન્તમતીતાવંસૌ કુર્યાત્ પ્રતીચી શ્રોણી તથા પૃથક્ત્વેન શ્રોણ્યાકુર્યાત્ અંહીયસી--તન્વી પ્રથીયસી-- વિસ્તીર્ણા સન્નતતરા અતિશયેન તનુઃ, એવમિવ હિ યોષેતિ ।
એવમિવહીતિ શબ્દો નિપાતસમુદાયઃ પ્રસિદ્ધવચનઃ ।
યથા--એવમિવ હિ પશુઃ, એવમિવ હ્યન્નમદ્યત ઇતિ ।
એતદેવ હિ યોષા સાદૃશ્યમસ્યાઃ ।
યન્મધ્યે કૃશત્વં પૃથ્વંસત્વં પૃથુતરશ્રોણીત્વં ચ ।
એતત્ "ચતુઃશિખણ્ડા યુવતિઃસુપેશાઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણાચ્ચ લભ્યેત, દાર્શિક્યા વેદેઃ દર્શપુર્ણમાસયોઃસાધારણા ઽ પિ વેદિઃ દર્શે પૂર્વેદ્યુર્દ્દશ્યતયા દાર્શિકીત્યુચ્યતે ।
યદ્વા--દર્શપૂર્ણમાસયોરેકશેષં કૃત્વા નિર્દેશઃ,
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
(યજમાનમાત્રી વિજ્ઞાયતે.)
યજમાનમાત્રી ચતુરરત્નિઃ પઞ્ચારત્નિર્વા યથાઽસન્નાનિ હવીષિ સંભવેત્ સંગૃહ્ણીયાત્ ।
એવં તિરશ્વી અર્ધલક્ષણં તિર્યગિત્યર્થઃ ।
ઉન્નયતિ દીર્ઘં નયતિ ।
પ્રતીચી પ્રતીચ્યા યોષાસાદૃશ્યં ચ "ચતુઃશિખણ્ડાઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ દર્શિક્યાઃ-- દર્શપૂર્ણમાસિક્યાઃ ।
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
અપરેણાહવનીયં યજમાનમાત્રી દીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય તાવતીં રજ્જુમ્ આયમ્ય મધ્યે લક્ષણં કૃત્વા દક્ષિણયોઃ શ્રોણ્યંસયોર્ અન્તરા નિયમ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિત્તં કરોતિ । નિમિત્તે રજ્જું નિયમ્યાન્તૌ સમસ્ય । દક્ષિણાયાઃ શ્રોણેર્ દક્ષિણમ્ અંસમ્ આલિખેત્ । એવમ્ ઉત્તરતઃ । તિર્યઙ્માનીં દ્વિગુણાં તથા કૃત્વા પશ્ચાત્ પુરસ્તાચ્ ચોપલિખેત્ । વિમિતાયાં પુરસ્તાત્ પાર્શ્વમાન્યાવ્ ઉપસંહરેત્ । શ્રુતિસામર્થ્યાત્