આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 3

તસ્ય ત્યાગવિધિરુક્તઃ ।
ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
દીર્ઘચતુરશ્રંઅનિર્હ્રાસ ઉક્તઃ
દીર્ઘોતિ--સર્વતસ્તુલ્યપ્રમાણં સમચતુરશ્રં એકત આયામતો ઽધિકં દીર્ઘચતુરશ્રં સમચતુરશ્રં કુર્વન્ તિર્યઙ્ભાન્યા તિર્યઙ્ભાનીપ્રમાણયા રજ્જ્વા પરિમિતે પ્રદેશે મધ્યે દક્ષિણોત્તરમપ ચ્છિદ્ય શેષં પુર્વભાગં મધ્યે દિર્યક્ દ્વિધા વિભજ્ય તયોઃ પશ્ચિમં ભાગં તથૈવાવસ્થાપ્ય પૂર્વભાગં પ્રથમસ્યોત્તરતઃ પ્રાચીનમુપદધ્યાત્ ।
ઉત્તરપૂર્વભાગં શૂન્યભૂતં ખણ્ડમાગન્તુના સંપૂર્ય સમચતુરશ્રં સંપાદ્ય અધિકમાગન્તુભૂતં ખણ્ડં તતો નિર્હરેત્--નિર્ગમયેત્ ।
તસ્ય નિર્હાર ઉક્તઃ "ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રં નિર્ઝિહીર્ષન્ઽ ઇતિ ।
તસ્યોપયોગો રથચક્ત્રાદિષુ ।
ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
દીર્ઘચતુરશ્રંઅનિર્હાર ઉક્તઃ
તિર્યઙ્ભાનીપ્રમાણેન પાર્શ્વમાનીમપચ્છિદ્ય સમચતુરશ્રં કૃત્વા શેષં વિભજ્ય પુરસ્તાદુત્તરતશ્વોપદધયાત્, યથોત્તરપૂર્વકોણે સમચતુરશ્રં આગન્તુઃ ખણ્ડો ભવિષ્યતિ ।
તસ્ય નિર્હાર ઉક્તઃ "ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રમ્ઽ ઇતિ ॥
ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
કપર્દિભાષ્યમ્
સમચતુરશ્રં દીર્ઘચતુરશ્રં ચુકીર્ષના યાવચ્ચિકીર્ષેત્ તાવતીં પાર્શ્વમાનીં કૃત્વા યદધિકં સ્યાદ્ યથાયોગમ્ ઉપદધ્યાત્

સમચતુરશ્રં દીર્ઘચતુરશ્રં કર્તુમિચ્છન્ યાવતા દીર્ઘભૂતેન પ્રયોજનં તાવત્પાર્શ્વમાલિખ્ય યદધિકક્ષેત્રં તદ્યથાયોગં યથા તત્ક્ષેત્રં ચુજ્યતે તથા ક્ષિપેત્ ।
ચતુરશ્રં વિભજ્ય ઉભયતઃપ્રૌગે વિનિયોગઃ, અવકીર્ણિપશૌ ચ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
સમચતુરશ્રં દ્વિધા કૃત્વા તસ્યૈકસ્મિન્ ભાગે ભાગાન્તરસ્યોપર્યુપરિ નિહિતે દીર્ઘચતુરશ્રં ભવતીતિ મન્વાનસ્તસ્ય પ્રકારમાહ--
સમચતુહશ્રંઔપદધ્યાત્ સમેતિ ।
તિર્યઙ્ભાન્યા અપચ્છિદ્ય શેષં વિભજેદિત્યેવ ।
સમચતુરશ્રં દીર્ઘચતુરશ્રં કર્દુમિચ્છન્ સમચતુરશ્રં ત્રિભાગાદ્વિભાગાર્ધાદીનામન્યતમેનૈકાંશેન પરિમિતતિર્યક્પ્રમાણં દીર્ઘચતુરશ્રઙ્કર્તુમિચ્છતિ તાવત્યા તિર્યઙ્ભાન્યા સમચતુરશ્રમેકતો ઽપચ્છિદ્ય શેષસ્ય સમચતુરશ્રકરણીસમાં પાર્શ્વમાનીં તાવતીમુક્તયા તિર્યઙ્ભાન્યા સમચતુરશ્રં કૃત્વા તત્ર શેષં વિભજ્ય યદધિકં સ્યાત્તદ્યથાયોગમુપદધ્યાત્ ।
અધિકસ્ય યથા વિભાગે કૃતે વિભાગા એકૈકશો વા સર્વાઃ સંહસ્ય વા ભાગાન્તરસ્યોપરિ નિધીયમાનાસ્તદ્વિસ્તારં વ્યાપ્યાન્યોન્યસંઘટિતાસ્તદ્દીર્ઘં સંપાદયન્તિ તથા વિભજ્ય સર્વં શેષં ભાગાન્તરસ્યોપરિ નિદધ્યાદિતિ ।
અયમર્થઃ--સમચતુરશ્રં દીર્ઘચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્ ક્ત્રિયમાણસ્ય ચિકીર્ષિતવિસ્તારપ્રમાણયા તિર્યઙ્ભાન્યા સમચતુરશ્રમેકતો ઽવચ્છિદ્ય શિષ્ટસ્ય ચ પાર્શ્વમાનીં તાવતીં કૃત્વા તદધિમેકયાનેકયા વા વિભજ્ય તેસર્વે ભાગા દીર્ઘચતુરશ્રં યથા સંપાદયન્તિ તથા સર્વશેષં ભાગાન્તરસ્યોપર્યુપરિ નિદધ્યાદિતિ ।
અત્રાધિકૃતે શેષશબ્દે કર્મવાચિન્યપિ સન્નિધેઃસામર્થ્યાચ્ચ તસ્ય ષષ્ઠ્યર્થો ઽપિપ્રતીયતે ।
તાવતીમિત્યાદિશબ્દસ્ય શેષસંબન્ધિત્વે સામઞ્જસ્યાદ્યાવચ્ચિકીર્ષેદિત્યપિ દીર્ઘવિસ્તારવિષયઃસ્યાત્ ।
એક એવ ન્યા યો દીર્ઘસ્યાપિ દીર્ઘવીધાવવગન્તવ્યઃ ।
તત્ર શ્લોકાઃ--
ચતુરશ્રં સમં દ્વૈધં કૃત્વા ભાગાન્તરોપરિ ।
ક્ષિપ્તે ભાગાન્તરે દીર્ઘચતુરશ્રં તુ તદ્ધવેત્ ॥
કરિષ્યમાણદીર્ઘસ્ય વિસ્તારસમપાર્શ્વકમ્ ।
વિભજ્ય શેષમધિકં યથાયોગં હિ તત્ક્રિયા ॥
તાવતી પાર્શ્વમાન્યાશ્ ચ શેષસ્યાઞ્જસ્યભાગતઃ ।
કરિષ્યમાણદીર્ઘસ્ય તિર્યગ્યાવચ્ચિકીર્ષિતમ્ ॥
સુન્દરરાજીયા
(સમચતુરશ્રંઔપદધ્યાત્)
અયમત્ર પ્રકારઃ-- યાવદિચ્છં પાર્શ્વમાન્યા પ્રાચ્યૌ વર્ધયિત્વા ઉત્તરપૂર્વાં કર્ણરજ્જુમાયચ્છેત્, સા દીર્ઘચતુરશ્રમધ્યસ્થાયાં સમચતુરશ્રતિર્યઙ્ભાન્યાં યત્ર નિપતતિ તત ઉત્તરં હિત્વા દક્ષિણાંશં તિર્યઙ્ભાનીં કુર્યાત્, તદ્દીર્ઘચતુરશ્રં ભવતિ ।
દીર્ઘસ્ય દીર્ઘકહણે ઽપ્યયમેવ પ્રકારઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
ચતુરશ્રં મણ્ડલં ચિકીર્ષન્ મધ્યાત્ કોટ્યાં નિપાતયેત્
યચ્ચતુરશ્રં મણ્ડલં કર્તુમિચ્છેત્ ।
રથચક્ત્રચિદાદૌ વિનિયોગઃ ।
મધ્યાત્કોટ્- ચાં નિપાતયેત્--મધ્યમે શઙ્કૌ પાશં પ્રતિમુચ્ય કોટ્યામાયચ્છેત્ કર્ણેનાઽયચ્છેત્ ।
અપસાર્ય તત્ર લક્ષણં કૃત્વા--
પાર્શ્વતઃ પરિકૃષ્યાતિશયતૃતીયેન સહ મણ્ડલં પરિલિખેત્
તેનૈવ લક્ષણેન પાર્શ્વતઃ આકર્ષેત્ ।
પરિકૃષ્ટં યાવચ્ચ તુરશ્રમતીત્ય શેતે સો ઽતિશયઃ ।
તસ્યાતિશયસ્ય તૃતીયેન સહ ચતુરશ્રાર્ઘેન મણ્ડલં પરિલિખેત્--સર્વતો લિખેત્ ।
સા નિત્યા મણ્ડલમ્
સાનિત્યા મણ્ડલં કરોતિ ।
અનિત્યા સથૂલા ॥
યાવદ્ ધીયતે તાવદ્ આગન્તુ

સ્ત્રક્તિષુ યાવદ્ધીયતે તાવત્પાર્શ્વે ન ગચ્છતિ ।
એતચ્ચ વચનમાસન્નતરત્વખ્યાપનાર્થમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(ચતુરશ્રં મણ્ડલંઅતાવદાગન્તુ)
સમચતુરશ્રં મણ્ડલં ચિકીર્ષન કર્તુમિચ્છન્ તસ્ય ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્વર્ઘપ્રમાણાત્ કિઞ્ચિદધિકામેકતઃપાશાં રજ્જું મીત્વા તત્પાશં ચતુરશ્રસ્ય મધ્યમે શક્ઙૌ પ્રતિમુચ્ય તામક્ષ્ણયાકોટ્યાં નિપાત્ય તત્ર લક્ષણં કૃત્વા પાર્શ્વપ્રદેશાદતિરિક્તલક્ષણયોરન્તરાલં ત્રેધા વિભજ્ય અન્તતો દ્વૌ ભાગાવુત્સૃજ્ય ભાગેનૈકેન સહિતાયાં ચતુરશ્રાર્દ્ધપ્રમાણયા રજ્જ્વા યથા ભૂમિમણ્ડલં ભવતિ તથા પરિતઃસર્વતો લિખેત્ ।
એવં કૃતે સા નિત્યા મણ્ડલં--ચતુરશ્રક્ષેત્રતિલ્યક્ષેત્રં ભવતિ ।
સા નિત્યા--સા ભૂમિર્નિત્યા, યાવત્ ચતુરશ્રે ભૂમિઃ મણ્ડલે ઽપિ સા ભવતી ત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુમાહ--યાવદ્ધીયતે તાવદાગન્તુ--યાવત્પ્રમાણં ક્ષેત્રં હીયતે હીયમાનતયા (ઇતિ) ટૃશ્યેત ચતુરશભક્તિષુ તાવન્મણ્ડલસ્ય પાર્શ્વેષ્વાગન્તુ ટૃશ્યતે, તસ્માન્નિત્યેતિ ।
નનુ વિષ્કમ્ભાર્ધેન પરિણાહાર્ધમભ્યસ્ય ફલાવગતિરિત્યનેન ન્યાયેન ભૂમેઃ નાત્યન્તતુલ્યતા, તત્કથં નિત્યેતિ? ઉચ્યતે--યદ્યપ્યનિત્યા, તથાપ્યન્યેષામુપાયાન્તરાણામતિસ્થૂલત્વાદસ્ય ચોપાયસ્યાસન્નત્વાત્ સમ્યગુપાયસ્ય વહુપ્રયત્નસાધ્યત્વેન અશક્યત્વાચ્ચૈવં વદત આચાર્યસ્યાયમેવોપાયઃસાધુરિત્યભિપ્રાયઃ ।
યાવદિહ હીયતે તાવદાગન્તુ ઇતિ
તયોરલ્પવૈષમ્યાત્તાવદેવેતિ ।
પ્રવૃત્તિરોચનાર્થમનિત્યાપિ નિત્યેત્યુક્તેત્યદોષઃ ।
અથવા યા રજ્જુર્મણ્ડલં કરોતિ સા રજ્જુરિતિ રજ્જ્વભિપ્રાયો ઽપિ તચ્છબ્દઃ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
(ચતુરશ્રં મણ્ડલંઅતવદાગન્તુ)
ચતુરશ્રમધ્યે શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ રજ્જું પ્રતિમુચ્ય કોટ્યામક્ષ્ણયાં નિપાત્ય ચિહ્નં કૃત્વા પાર્શ્વે કૃત્વા પાર્શ્વ ચ પરિકૃષ્ય તસ્મિન્ ચિહ્નં કૃત્વા ચુહ્નયોરન્તરાલં ત્રેધા કૃત્વા એકભાગસહિતેન ચતુરશ્રાર્ઘેન મણ્ડલં પરિલિખેત્સા રજ્જુરનિત્યા મણ્ડલં કરોતિ યાવદ્ધીયતે કોટિષુ તાવત્પ્રમાણં પાર્શ્વષ્વાગચ્છતિ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
મણ્ડલં ચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્ વિષ્કમ્ભં પઞ્ચદશ ભાગાન્ કૃત્વા દ્વાવ્ ઉદ્ધરેત્ । ત્રયોદશાવશિષ્યન્તે । સા નિત્યા ચતુરશ્રમ્

મણ્ડલં ચતુરશ્રં કર્તુમિચ્છન્ મણ્ડલસ્ય વિષ્કભ્યં વ્યાસં પઞ્ચદશધા વિભજ્ય દ્વૌ ભાગૌ ત્યજેત્ ।
ત્રયોદશભાગાઃશિષ્યન્તે ।
તૈસ્ત્રયોદશભિર્મિતા રજ્જુઃ તાવત્ક્ષેત્રં ચતુરશ્રં કરોતિ ।
સા ચાનિત્યા સ્થૂલતરા ।
ત્રયોદશાવશિષ્યન્ત ઇતિ વચનં શુલ્બાન્તરોક્તાદપિ માનસં વરમિતિ ખ્યાપનાર્થમ્ ।
તીવ્રસુતસોમે વિનિયોગઃ ।
તત્ર પ્રાચ્યેકાદશિનિ માતવ્યા ।
તત્રાઙ્ગુલેન પ્રાદેશમાત્રં વેદિખણ્ડમુપાદાતવ્યમ્ ।
યદિ દ્વાદશાઙ્ગુલા ઉપરવાઃ અર્ધપ્રાદેશાઙ્કોર્દક્ષિણતઃષડઙ્ગુલે શઙ્કું નિહત્ય તાવદ્વયાસ ચતુસ્ત્રિંશત્પ્રક્રમાયામા પ્રાચી વેદિર્મન્તવ્યા ।
દશાનાં ક્ષેત્રમ્ ।
સૂત્રકારોપદેશેન પઞ્ચશતાનિ ચત્વારિંશદધિકાનિ અઙ્ગુલક્ષેત્રાણિ ।
તદર્ધાઙ્ગુલં ગૃહ્યતે ।
તેન વેદિચ્છેદોર્ઽધમાનેષુ ।
પૂર્વાર્ધાનાં વેદિસંસ્કારો ન ક્રિયતે ।
અતિરિક્તક્ષેત્રં નિરસ્તં ભવતિ ।
વેદેશ્ર્વાવટેષુ વિચ્છિત્તિર્ભવતિ--
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(મણ્ડલં ચતુરશ્રં ચિકીર્ષનચતુરશ્રમ્)
મણ્ડલસ્ય વિસ્તારપ્રમાણં વિષ્કમ્ભઃ ।
તત્પઞ્ચદશધા વિભજ્ય દ્વૌ ભાગાવપનયેત્ ।
શિષ્ટાસ્ત્રયોદશ ભાગાશ્ચતુરશ્રસ્ય કરણી ભવતિ ।
અત્રાપિ સા નિત્યેત્યાદિ સમાનં ।
તાવેવ ચોદ્યપરિહારૌ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
(મણ્ડલં ચતુરશ્રં ચિકીર્ષનચતુરશ્રમ્)
ત્રયોદશ ભાગાઃ કરણી ચતુરશ્રસ્ય અનિત્યા ચતુરશ્રં કરોતિ ।
અનયોરનિત્યત્વં વિજ્ઞાયતે ગણિતવિરોધાત્પરસ્પરવિરોધાચ્ચ ।
તથાહિ--સપ્તવિધસ્ય સારત્નિપ્રાદેશસ્ય રથચક્રચિતાવગ્નેઃ ક્ષેત્રં લક્ષમષ્ટૌ ચ સહસ્રાણ્યઙ્ગુલયઃ, તસ્ય ચતુરશ્રીકૃતસ્ય કરણી ત્રીણિ શતાન્યષ્ટાવિંશતિશ્ર્વાઙ્ગુલયોર્ઽધદ્વાવિંશાશ્ર્વ તિલાઃ ।
તસ્મિન્નુક્તેન મર્ગેણ મણ્ડલે કૃતે ત્રીણિ શતાનિ ચતુઃસપ્તતિશ્ર્વાઙ્ગુલયો વિષ્કમ્ભો ભવતિ ।
તસ્ય પરિણાહઃસહસ્રં પઞ્ચસપ્તતિશતાઙ્ગુલયઃ ।
યથાઽહુઃ--
ચતુરધિકં શતમષ્ટગુણં દ્વાષષ્ટિસ્તથા સહસ્રાણામ્ ।
અયુતદ્વયવિષ્કમ્ભક્યાસન્નો વૃત્તપરિણાહઃ ॥
ઇતિ ।
અસ્ય મણ્ડલસ્ય ફલં લક્ષં નવસહસ્રમષ્ટૌ શતાનિ ષષ્ટિશ્વાઙ્ગુલયો ટૃશ્યન્તે ઉક્તં ચ --
સમપરિણાહસ્યાર્ધં વિષ્કમ્ભાર્ધહતમેવ વૃત્તફલમ્ ।
ઇતિ ।
એવમગ્નિક્ષેત્રે રથચક્રચિદાદૌ મણ્ડલે કૃતે ષષ્ટ્યધિકાનિ અષ્ટશતાનિ સહસ્રં ચાઙ્ગુલયો ઽતિરિચ્યન્તે ।
તથા ચ પરસ્પરવિરોધઃ ।
અર્ધદ્વાવિંશતિતિલસહિતાષ્ટાવિંશતિશતત્રયાઙ્ગુલકરણીકસ્યાગ્નેર્મણ્ડલીકૃતસ્ય વિષ્કમ્ભઃ ચતુઃસપ્તતિશતત્રયાઙ્ગુલ ઉક્તઃ ।
તસ્યૈવ મણ્ડલસ્યોક્તેન માર્ગેણ ચતુરશ્રીકરણે ત્રીણિ ભવતીતિ પૂર્વોક્તાયાઃ કરણ્યાઃસાષ્ટાદશતિલાશ્ચતસ્રો ઽઙ્ગુલયો હીયન્તે ।
તસ્માત્સૂક્ષ્મમિચ્છતા ચતુરશ્રસ્ય મણ્ડલકરણે સૂત્રોક્તાદતિશયતૃતીયભાગસહિતાદ્વિષ્કમ્ભાર્ધાદષ્ટાદશશતાંશસ્ત્યાજ્યઃ ।
એવં કૃતે રથચક્રચિતૌ બિષ્કમ્ભઃ ષટ્રતિલોનૈકસપ્તતિશતત્રયાઙ્ગુલો ભવતિ ।
પરિણાહશ્ ચ પઞ્ચષષ્ટિશતસહસ્રાઙ્ગુલયઃ ।
તસ્ય મણ્ડલસ્ય સમપરિણાહસ્યેત્યાદિના પૂર્વોક્તેન આનીતં ફલં લક્ષમષ્ટૌ સહસ્રાણિ ભવન્તિ ।
મણ્ડલસ્યાપિ ચતુરશ્રકરણે સૂત્રોક્તે વિષ્કમ્ભે સ્વસ્માત્ ત્રિગુણાત્ ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાંશં યુઞ્જ્યાત્ ।
તત્ર શ્લોકાઃ--
ચતુરશ્રમણ્ડલકૃતૌ ત્યક્તવ્યો ઽષ્ટાદશશતાશઃ ।
સૂત્રોક્તાદ્વ્યાસાર્ધાદ્વ્યાસાર્ધં મણ્ડલસ્યૈતત્ ॥1 ॥
ચતુરશ્રવ્યાસે વા ત્રિંશશતાંશં સમાભ્યસ્ય ।
પુનરષ્ટમં ચ યુઞ્જ્યાદ્વિષ્કમ્ભો મણ્ડલસ્યૈષઃ ॥2 ॥
મણ્ડલચતુરશ્રકૃતૌ વિષ્કમ્ભે સૂત્રચોદિતે યુઞ્જ્યાત્ ।
ત્રિગુણાત્સ્વકાત્ર્રયસ્ત્રિંશત્સાતિશયાન્મણ્ડલસ્યૈતત્ ॥3 ॥
મણ્ડલવિષ્કમ્ભાદ્દ્વાત્રિંશશતાંશકં પરિત્યજ્ય ।
શિષ્ટાન્નવમં જહ્યાચ્ચતુરશ્રસ્યૈષ વિષ્કમ્ભઃ ॥4 ॥
એવં કૃતે હિ વહ્નાવેકશતવિધે ઽપિ વૃત્તવિષ્કમ્ભે ।
સ તિલદ્વિતયવિશેષો ન ચ ભવતિ પરસ્પરધિરોધઃ ॥5 ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
પ્રમાણેન પ્રમાણં વિધીયતે

ચતુરશ્રં પ્રમીયતે ક્ષેત્રમનેનેતિ પ્રમાણં પ્રક્રમાદિ ।
યત્ર પ્રમાણેનૈવ ચોદના તત્ર તેનૈવ ચતુરશ્રં વિધીયત ઇતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
પુરુષં દક્ષિણે પક્ષઃ ઇત્યાદિષુ ચ સંખ્યા વિવક્ષિતા ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
દ્વિકરણીપ્રભૃતયઃ કરણ્ય ઉક્તાઃ તાસાં ફલાવગમાયાહ--પ્રમાણેનેતિ ।
(પ્રમાણેન પ્રમાણં વિધીયતે)
યત્ર પ્રમાણેનૈકેન વિમાનં તત્ર સર્વતસ્તેનૈકેન પરિમિતં ચતુરશ્રં ફલં ભવતિ યથા "પુરુષં દક્ષિણે પક્ષેઽ ઇત્યાદિ,
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ચતુરશ્રાણાં ફલક્ષેત્રમાહ--
(પ્રમાણેન પ્રમાણં વિધીયતે)
પ્રમાણમાત્રેણ દણ્ડેન પ્રમાણમાત્રં ક્ષેત્રં વિધીયતે--ક્રિયતે ।
કપર્દિભાષ્યમ્
ચતુરશ્રમ્ આદેશાદ્ અન્યત્

આદિશતીત્યાદેશો વિધિઃ ।
વિધેરન્યદ્ધવતિ--યત્ર વિધીયતે તત્રાન્યદપિ ભવતિ તેનૈવ પ્રમાણેન ગાર્હપત્યચિત્યુપરવાદિષુ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(ચતુરશ્રમાદેશાદન્યત્)
આદિશતીત્યાદેશઃ--ઉપદેશઃ ।
તેનાન્યચ્ચતુરશ્રાત્ પ્રાગાદિફલત્વમવગમ્યતે ।
અથવા આદિશતીત્યાદેશો--ગણિતશાસ્ત્રમ્ ।
તતો વિષમાદીનાં ફલમવગન્તવ્યમિતિ ।
ઉક્તં ચ તત્ર સર્વેષાં ક્ષેત્રાણાં પ્રસાર્ય પાર્શ્વફલં તદભ્યાસે ઇતિ, અસ્યાર્થઃ--સર્વેષાં વિષમક્ષેત્રાણાં પાર્શ્વે--પાર્શ્વમાનીતિર્યઙ્ભાન્યૌ પ્રસાર્યસંપાદ્ય ।
તદભ્યાસે--તયોરન્યાન્યગુણકાલે ફલમવગન્તવ્યમિતિ ।
ત્રિકં દ્વિધા પ્રચ્છિદ્યાન્યતરચ્છેદમન્યત્રોપદધ્યાત્ ।
તત્ર સા દીર્ઘા ચતુરશ્રા ।
"તથાયુક્તાં સંચક્ષતેઽ વક્ષ્યમાણેન ન્યાયેન ફલાવગમઃ, દીર્ઘચતુરશ્રસ્ય પાર્શ્વમાનીપ્રમાણેન તિર્યઙ્ભાનીપ્રમાણમભ્યસ્ય ફલાવગમઃ ।
વૃત્તસ્ય પરિણાહાર્ધેન વિષ્કમ્ભાર્ધમભ્યસ્ય ફલાવગમઃ ।
શરાર્ધપ્રમાણેન ધનુરર્ધમભ્યસ્ય ધનુષઃ ફલાવગમ ઇત્યાદિ ગણિતશાસ્ત્રાદવગન્તવ્યમિતિ ।
પ્રકૃતમનુસરામઃ ॥
સુન્દરરાજીયા
(ચતુરશ્રમાદેશાદન્યત્)
સર્વત્ર ચતુરશ્રમેવ ક્રિયતે તદ્વિધાનાદેવ મણ્ડલાદિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
દ્વાભ્યાં ચત્વારિ
દ્વાભ્યાં પ્રક્રમાભ્યાં ચતુરશ્રે કૃતે ચત્વારિ પુરુષપ્રમાણાનિ ભવન્તિ ।
મણ્ડલાનાં ચતુરશ્રકરણમુક્તમ્ ।
ચતુરશ્રાણાં મણ્ડલકરણમિદં નોક્તં ઇયત્યા રજ્જ્વા ઇયત્ ક્ષેત્રં ભવતીતિ ।
અત ઇદમુચ્યતે
ત્રિભિર્ નવ

ત્રિભિઃ પ્રક્રમૈઃ ચતુરશ્રે કૃતે નવ પુરુષક્ષેત્રાણિ ભવન્તિ ।
તથા ભૂમાવાલિખ્ય દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(દ્વાભ્યાંઅનવ)
ઉપલબ્ધિઃ યત્ર દ્વાભ્યાં દ્વિગુણપ્રમાણેન વિમાનં તત્ર સર્વતો દ્વિપ્રમાણે ચતુરશ્રે દ્વિપ્રમાણપરિમિતાનિ ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ ફલં ભવતિ ।
ત્રિપ્રમાણે ચતુરશ્રે ત્રિપ્રમાણપરિમિતાનિ નવ ચતુરશ્રાણિ ફલમ્ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
(દ્વાભ્યાંઅનવ)
દ્વિપ્રમાણેન દણ્ડેન ચત્વારિ પ્રમાણક્ષેત્રાણિ ભવન્તિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
યાવત્પ્રમાણા રજ્જુસ્ તાવતસ્તાવતો વર્ગાન્ કરોતિ
યાવત્પ્રમાણા--યાવદાયામા રજ્જુઃ તાવતો વર્ગાન્કરોતિ--પઙ્ક્તીઃ કરોતિ--યાવત્સંખ્યાયુક્તં પ્રમાણં તાવત્સંખ્યાયુક્તાઃ પઙ્ક્તીઃ કરોતિ ।
પઞ્ચમાનાં પઞ્ચસખ્યાયુ ક્તાન્વર્ગાન્કરોતિ ।
એવં સર્વત્ર યોજનીયમ્ ।
તથોપલબ્ધિઃ ।
ભૂમાવાલિખ્ય પ્રેક્ષિતે તથૈવોપલભ્યતે ।
દ્યાભ્યાં કૃતે ઉભયતો લિખૈતે ચત્વારિ શૃઙ્ગાણિ ભવન્તિ, પઞ્ચભિઃ કૃતે પઞ્ચધા, ઉભયતો લિખિતે પઞ્ચવિંશતિશૃઙ્ગાણિ ભવન્તિ ।
એવં સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(યાવત્પ્રમાણા યથોપલબ્ધિઃ)
યાવન્તિ પ્રમાણાનિ યસ્યા રજ્જ્વાઃ સા રજ્જુસ્તાવતસ્તાવતઃ પ્રમાણસંખ્યાયુક્તાન્ તાવતઃ--તત્સંખ્યાગુણિતાન્વર્ગાન્ સમચતુરશ્રાન્ કરોતિ ।
"વર્ગસમચતુરશ્રઃઽ ઇતિ ગણિતશાસ્રેષુ વ્યવહારઃ ।
તથા ચતુષ્પ્રમાણા રજ્જુશ્ચતુર્ભિર્ગુણિતાશ્ચતુરો વર્ગાન્ ષોડશ કરોતિ ।
પઞ્ચપ્રમાણા પઞ્ચભિર્ગુણિતાન્ પઞ્ચ વર્ગાન્ પઞ્ચવિંશતિં, ષટ્પ્રમાણા એકોનપઞ્ચાશતં, અષ્ટપ્રમાણા ચતુઃષષ્ટિં, નવપ્રમાણા એકાશીતિં, દશપ્રમાણા શતં, એકાદશપ્રમાણા એકવિંશોત્તરશતં, દ્વાદશપ્રમાણા ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતમિ ત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રમાણમાહ--ઉપલબ્ધિસ્તથા--તથોપલભ્યતે ।
ઉક્તેષ્વર્થેષુ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
તથા દ્વિપ્રમાણં ચતુરશ્રં દ્વિધાપચ્છિદ્ય ચત્વાર્યુપલભ્યન્તે ।
ત્રિપમાણં ત્રિધાપચ્છિદ્ય નવ, ચતુષ્પ્રમાણં ચતુર્ધાપચ્છિદ્ય ષોડશ, એવં પઞ્ચપ્રમાણાદિ ષ્વપિ ।
તથા દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યાદિષુ તથાતથોપલભ્યન્તે ।
દ્વાભ્યામેકમભ્યસ્ય ફલે દ્વે ઉપલભ્યેતે ।
ત્રિભિર્દ્વે અભ્યસ્ય ષટ ।
ચતુર્ભિર્દ્વે અભ્યસ્યાષ્ટૌ ।
તથાહિ--દ્વિપ્રમાણપાર્શ્વમાનીકમેકપ્રમાણતિર્યઙ્ભાનીયકં દ્વિધાપચ્છિદ્ય દ્વે ઉપલભ્યેતે ।
દ્વિપ્રમાણપાર્શ્વમાનીકં ત્રિપ્રમાણતિર્યઙ્ભાનીકં પ્રમાગ્દ્વિધોદક ત્રિધાપચ્છિદ્ય ષડુપલભ્યન્તે ।
એવમન્યેષ્વપિ પાર્શ્વમાનીપ્રમાણસઙ્ખ્યયોદગવચ્છેદઃ તિર્યઙ્ભાનીપ્રમાણસઙ્ખ્યયા પ્રાગવચ્છેદ ઇતિ કૃત્વા ફલાવગમઃ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
(યાવત્પ્રમાણા તથોપલબ્ધિઃ)
ચતુર્બિઃષોડશ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચવિંશતિરિત્યાદિ ।
અત્ર પ્રમાણમ્----
તથોપલબ્ધિઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
અધ્યર્ઘપુરુષા રજ્જુર્દ્વૈ સવાદૌ કરોતિ ।
અધિ--ઉપર્યર્ધં યસ્યાઃસા અધ્યર્ધા, તયા કૃતે ચતુરશ્રે સવાદૌ દ્વૌ કરોતિ (1 1ઞ્2 ન્ 1 1ઞ્2 ઉ 9ઞ્4 ઉ 2 1ઞ્4)એકસ્ય વર્ગઃ એકઃ (12ઉ1)તસ્યાગ્રતઃ પાર્શ્વતશ્ ચ દ્વાવર્ધૌ ।
પૂર્વેણ સહ દ્વૌ, અર્ધેન યચ્ચતુરશ્રં કૃતં, કોટ્યાં સપાદમ્ ।
તેન પાદૌ દ્વૌ કરોતિ ।
એવમેવોત્તરસૂત્રં યોજયિતવ્યમ્ ॥
અર્ધતૃતીયપુરુષા ષટ્ સપાદાન્

અથાત્યન્ત પ્રદેશઃ
સાર્વત્રિકો વિધિઃ (5ઞ્2 ન્ 5ઞ્2 ઉ 6 1ઞ્4)
યાવતા યાવતાધિકેન પરિલિખતિ તત્પાર્શ્વયોર્ ઉપદધાતિ । યચ્ ચ તેન ચતુરશ્રં ક્રિયતે તત્ કોટ્યામ્

અર્ધપ્રમાણેન પાદપ્રમાણં વિધીયતે
યાવતા થેદેનાધિકેન પરિલિકિતિ તત્પાર્શ્વયોરગ્રતશ્વોપદધાતિ ।
યત્તેન ચતુરશ્રં ક્રિયતે તત્કોટ્યાં--એવં વિહિતેન યચ્ચતુરશ્રં કોટ્યાં તેનૈવ સહ સાખ્યા બોદ્ધવ્યોતિ ।
મણ્ડલપૂરણે ચૈકેનૈ કં ભવતિ ।
અર્ધે ચાર્ધમિતિ કસ્યચિભ્દ્રાન્તિઃસ્યાત્ અતસ્તં પ્રત્યાહ--
અર્ધપ્રમાણેન પાદપ્રમાણં વિધીયતે ।
પ્રમાણસ્યાર્ધપ્રમાણેન પાદપ્રમાણં વિધીયતે ।
અસ્યૈવ કારણમાહ-
અર્ધસ્ય દ્વિપ્રમાણાયાઃ પાદપૂરણત્વાત્
તૃતીયેન નવમી કલા