આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 1

શ્રીઃ
આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્રં કપર્દિભાષ્યસહિતમ્
ઉક્તા યજ્ઞાઃ ।
તેષાં અગ્ન્યાયતનાનિ નિયતપ્રમાણાનિ નિયતદેશાનિ ।
તેષામાયામવિસ્તારાન્વક્તુકામ આહ--વિહાર યોગાનિતિ--
વિહારયોગાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

વિહિયન્તે ઽસ્મિન્નગ્નય ઇતિ વિહારાઃ પ્રાગ્વંશાદયો ગાર્હ પત્યાદયશ્ ચ ।
યુજ્યતે ઽનેનેતિ યોગઃ રજ્જુવિશેષઃ ।
વિહારાણાં યોગો વિહારયોગઃ ।
વિહરણમેવ વા વિહારઃ ।
તેષાં યોગો વિહારયોગઃ ।
તસ્ય કૃત્સ્નં પ્રતિપાદનમિત્યર્થઃ ।
યોગાનિતિ બહુવચનં બહુભિઃ પ્રકારૈર્દર્શયિતુમ્ ।
દર્શનં ચ પ્રાધાન્ય પ્રતિપચ્યર્થમ્ ।
યથા રથાદયો નિયતાઙ્ગપ્રમાણા એકસિમિન્ન્ અઙ્ગે ઽપિ માત્રયા વિહીયમાને સમ્યકૂ ન ગચ્છન્તિ એવમગ્ન્યાયત નાદીન્યપિ માત્રયા વિહીયમાનાનિ સાધનભાવં ન ગચ્છન્તિ તસ્માદ્યત્નેન સમ્પાદનીયાનિ. સર્વત્ર વિજ્ઞાયત ઇતિ શ્રુતીનામુપન્યાસાત્સર્વથા આયામાદય ઇક્તૈરેવ મર્ગૈઃસમ્યક્સમ્પાદનીયાઃ ।
આયતનાનાં ભ્રેષે ચ પ્રાયશ્વિત્તેન ભવિતવ્યમ્ ।
અમુમેવાર્થં પ્રદર્શયિતું શુલ્બાન્તરે "અથાતઃઽ શબ્દૌ પ્રયુક્તૌ--"અથાતો વિહારયોગાન્ઽ ઇતિ ।
આદિતસ્તાવદ્દિશાં ગ્રહણં વક્તવ્યમનેનાયાર્યેણ નોક્તમ્ ।
તચ્છુલ્બાન્તરતો ગ્રાહ્યમ્ ।
""કૃત્તિકાઃ ખલ્વિમાઃ પ્રાચીં દિશં ન પરિચહતિ ।
તાસાં દર્શનેન માપયેદિત્યેકમ્ ।
શ્રોણાદર્શ નેન માપયેદિત્યેકમ્ ।
ચિત્નાસ્વાત્યોરન્તરાલેનેત્યપરમ્ ।
"ઇતિ ભગપતા બોધાયનેન પ્રાગ્વંશમાનમધિકૃત્યોક્તમ્ ।
કૃત્તિકાદયો યત્ર નિલીયન્તે સા પ્રાચી દિગિતિ ચિત્રાસ્વાત્યોર્ મધ્યે ઉદકમપસ્થાપ્ય પ્રદિબિમ્બં દૃષ્ટ્વ ગ્રાહ્યમ્ ।
અથ વા યત્ર દેવયજનં, મૃજ્જલેન તં દેશં સમીકૃત્ય મધ્યે શઙ્કું નિહત્ય શઙ્કુપ્રમાણયા રવ્જ્જા મણ્ડલં પરિલિખ્ય શઙ્કુચ્છા યાગ્રં પૂર્વાહ્ને યત્ર મણ્ડલલેખાં સ્પૃશતિ તત્ર શઙ્કું નિહત્ય નિર્ગમવેલાયાં ચાપરહ્ણે ।
તૌ પૂર્વાપરૌ ।
સૂક્ષ્મમિચ્છન્ શ્વોભૂતે-પૂર્વાહ્તે શઙ્કુચ્છાયાગ્રરેખાયામેવ લક્ષણં કૃત્વા શઙ્કુલક્ષણયોરન્તરાલં પ્રતીચ્યાં દિશિ યઃશઙ્કુઃ તં પ્રત્સપસારયેત્ ઉપક્રમદેશં પ્રતિ ।
આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્રવ્યાખ્યા કરવિન્દીયા
ઓમિત્યેકાક્ષારાખ્યેયં વન્દે વાઙ્નસાતિગમ્ ।
પશ્યન્તિ કવયો યદ્ધિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
લક્ષ્મીસહાયમતસીકુસુમચ્છવિ શાશ્વતમ્ ।
જ્યોતિર્મેં હૃદયે ભૂયાતાસદા રાજીવલોચનમ્ ॥
આપસ્તમ્બાય મુનયે નમો વેદાર્થભૂમયો ।
યત્સૂત્રસક્તાસ્તિષ્ઠન્તે યજ્ઞશ્રુતિકુમારિકાઃ ।
તત્સૂત્રશુલ્બવ્યાખ્યેયમક્ષરાર્થાવબોધિની ।
કરવિન્દાધિપેનાદ્ય ક્રિયતે ભાષ્યકૃન્મતે ॥
યજ્ઞવ્યાખ્યાપ્રતિજ્ઞાં કુર્વતા ભગવતાઽપસ્તમ્બેન વ્યાખ્યેયતયા હવિર્યજ્ઞાઃ સોમયજ્ઞાઃ પાકયજ્ઞાશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાતા વ્યાખ્યાતાશ્ ચ ।
તત્ર તાવદૈષ્ટિકસૌમિકપાશુબન્ધિકદાર્વીહૌમિકાઃ સમવિષમ ધનિર્મણ્ડલચતુરશ્રત્રયશ્રનાનાશ્રયો ગાર્હપત્યાયતનપ્રભૃતિચિત્યેષ્ટકાપર્યન્તા નિયતપરિમણદેશવિશેષાસ્તત્રતત્રોક્તાઃ, તે ઽપિ માતવ્યા ઇતિ તદ્વિમાનં પ્રતિ સાધનભૂતરવ્જ્જાદીનાં સાધનભૂતસ્યૈતાવતી રજ્જુરેતાવતઃ ક્ષેત્રસ્ય કરણીતિ સ્વરૂપમાત્રેણ જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્તત્પ્રતિપાદનમપશ્યં કર્તવ્યમિતિ યજ્ઞવ્યાખ્યાનાનન્તરં વિહારયોગવ્યાખ્યા ક્રિયતે--
વિહારો વિહરણમ્ ।
યોગસ્તત્સાધનમ્ ।
વિહારાણાં યોગાઃ
વિહારયોગાસ્તાન્વ્યાખ્યાસ્યામઃ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ ।
વિપૂર્વો હરતિઃ
ક્રીડાપ્રજ્વલનબન્ધનસંચરણવિમાનાદ્યનેકાર્થકઃ ।
તત્ક્રિયાવિશેષસમ્બન્ધાદેવ દેશાદિષુ તત્રતત્રાર્થે વિહારવ્યપદેશઃ ।
અત્ર તુવિમાનવાચી ।
યુજિશ્ ચ દ્વિવિધઃ--સમાધિવાચી
સંબન્ધવાચી ચ ।
અત્ર તુ સમાધિવાચી ।
વેદ્યાદેઃસમ્યગવસ્થાનં સમાધિઃ, "સ સમાવિઃઽ ઇત્યત્ર વક્ષ્યતે ।
યુજ્યન્તે એભિરિતિ યોગાઃ, વિહરણોપાયભૂતા રવ્જ્જાદયઃ ।
"પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃઽ ઇત્યાદિના વિમાતવ્યસ્ય વેદ્યાદિક્ષેત્રસ્ય શ્રોણ્યંસાનાં વિવિધસંપાદનાવચ્છેદો વિહરણમ્ ।
તત્સાધનભૂતા રવ્જ્જાદયો વિહારયોગાઃ, તાન્વચાખ્યાસ્યામઃ ।
વ્યારૂયાનં નામ સતિ સન્દેહે બલવતા હેતુનોપપાદ્ય વિવરણં, યથા-
"સમ ચતુરશ્રા અનુપપદત્વાચ્છબ્દસ્ય માનાર્થેષુ યથાકામિશબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્, ઇત્યેવમાદિકમ્ ।
નનુ કુતો વિહારસ્ય ભાવવા ચિત્વં, કુતો વા તસ્ય વિમાનપર્યાયત્વં, કુતો વિહરણસ્ય વેદ્યાદિસંબન્ધઃ, કુતો વા તત્ર રવ્જ્જાદીનાં કરણત્વં, કુતો વા
યુજેઃસમાધિવચનતા, કથં વા રવ્જ્જાદિષુ યોગવાયવહારઃ? ઉચ્યતે--"ઉક્તં વિહરણં "વ્યાખ્યાતં વિહરણમ્ઽ ઇતિ ભાવપ્રત્યયનિર્દેશાત્ ભાવવચનો વિહારશબ્દઃ
"તદેકરવ્જ્જા વિહરણંઽ "રવ્જ્જા વા વિમાયઽ ઇતિ રવ્જ્જકાર્યે વિમાનવિહરણયોરત્ર
દર્શનાદુભયોઃ પર્યાય ત્વામ્ ।
"એતાવન્તિ જ્ઞેયાનિ વેદિવિહરણાનિ ભવન્તિઽ ઇત્યનેન વિહરણસ્ય વેદ્યાદિસમ્બન્ધઃ ।
"આગન્તુચતુર્થમાયામશ્વાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પ્રમાણમાત્રી રજ્જુંઽ ઇતિ તત્ર તત્ર કરણીષુ રજ્જુ વ્યપદેશિત્વવશાત્ પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્ભાનીદિ કરણ્યષ્ટાદશકરણીતિ તત્રતત્ર રુત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાત્ રજ્જ્વેતિ તૃતીયાશ્રુતેશ્ ચ
રજ્જૂનાં વિહરણે સાધનત્વં અત એવ હેતોરેતત્કર્મ શુલ્બમિત્યાચક્ષતે ।
આચાર્યા એતં ગ્રન્થરાશિં "સ સમાધિઃઽ "અથાપરો યોગઃઽ ઇતિ વક્ષ્યન્તિ ।
તેન જ્ઞાયતે યુજેઃસમાધિવચનતા ।
યુજેરર્થસ્ય સમાધેર્વિહરણસાધ્યત્વાત્ ।
વિહરણસાધનાન્યપિ યોગસાધનાનિ ભવન્તીતિ રવ્જ્જાદયો યોગા ઇત્યુચ્યન્તે ।
વિ હારયોગપરતાં જ્ઞાપયિતું વિહરણસાધનેષુ યોગવ્યવહારઃ ।
યોગગ્રહણં કિમર્થં ? સાધનત્વપ્રતીત્યર્થમિત્યુક્તમ્ ।
એવં તર્હિ ન વક્તવ્યં દર્શપૂર્ણમાસૌ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યાદિષુ પ્રતિજ્ઞાનન્તરં સાધનાન્યેવ વ્યાખ્યેયતયાવગમ્યન્તે ।
એવં તર્હિ યોગગ્રહણં માનસાધનેષુ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં ।
કિં તત્ પ્રાધાન્યમ્ ? યદ્યપિ પદવેણ્વાદીનિ માનસાધનાનિ સન્તિ, તધાપિ તૈર્વિમાને બહુ પ્રયત્નસાધ્યા સમ્યગ્વેદ્યાદિક્ષેત્રસમાધિસિદ્ધિઃ, પજ્જુસીરાદિભિર્ વિમાને તસ્યાઃ સિદ્ધિરીષત્કરીત્યેતદત્ર પ્રાધાન્યં ।
નનુ રવ્જ્જાદીનાં વિહરણસાધનત્વં લોકતો ઽપિ સેત્સ્યતિ, કિમર્થમિદમુચ્યતે વિહારયોગાન્વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ? ઉચ્યતે--સત્યં સેત્સ્યતિ ।
તથાપિ
કાલવદ્દેશસ્યાપ્યઙ્ગત્વાદુક્તપ્રમાણસ્ય દેશસ્ય તિલમાત્રપ્ર માણાદપિ ન્યૂનાધિકભાવે
સત્યઙ્ગવૈગુણ્યં સ્યાદિતિ મન્યમાન આચાર્યો રવ્જ્જાદીનામસન્દિગ્ધમીષત્કરમુપાયભાવં સ્વયમેવ પ્રતિપાદયિતુમિદં બ્રૂતે ।
અતો ન્યૂનાધિકભાવે પરિહરણીયે સતિ પ્રમાદાદસામથર્યાદ્વા યદિ ભ્રેષ ઉપજાયતે તત્રાવશ્યં પ્રાયાશ્વિત્તં કર્તવ્યમિત્યેતદર્થમિદમુચ્યતે "વિહારયોગાન્વ્યાખ્યાસ્યામઃઽ ઇતિ ।
અથવા વિહ્રિયન્ત ઇતિ વિહારાઃ ।
યોગાશ્ ચ તત્સંપાદનોપાયભૂતાસ્ત એવ રજ્જ્વાદયઃ ।
અત્ર કેચિન્નિયતદિક્સંયોગાદીનાં વેદ્યાદીનામજ્ઞાતદિગ્વિશેષૈઃ પુરુષૈર્વિહરણં કર્તુમ્ અશક્યમિતિ દિગ્વિશેષજ્ઞાપનાર્થમાદાવેવ દિશં લક્ષણીકુર્વન્તિ ।
યથાઽહ ભગવાન્ કાત્યાયનઃ-- "સમે શઙ્કું નિખાય શઙ્કુસંમિતયા રવ્જ્જા મણ્ડલં પરિલિખ્ય યત્ર લેખયોઃશઙ્કગ્રવચ્છાયા નિપતતિ સા પ્રાચી ।
તત્ર શઙ્કું નિખાય તદનન્તરં રવ્જ્જાભ્યસ્ય પાશૌ કૃત્વા શક્ઙ્વોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય મધ્યમશઙ્કુરેવમુત્તરતઃસોદીચીઽઽ ઇતિ ।

અસ્યાર્થઃ--અથ યત્ર શુચૌ દેશે દેવયજનં કીરષ્યન્ ભવતિ તં દેશં જલેન સમીકૃત્ય મધ્યે શઙ્કું નિહત્ય શઙ્કુસંમિતામેકતઃ પાશાં રજ્જું કૃત્વા શક્ઙૌ પ્રતિમુચ્ય તયા મણ્ડલં પરિલિરૂય મણ્ડલરેખાયાં પૂર્વાહ્ને યત્ર શક્ઙ્વગ્રચ્છાયા નિપતતિ તત્ર બિન્દું કુર્યાત્ તૌ પૂર્વપરૌ બિન્દૂ સા ચ પ્રચી દિક્ ।
બિન્દ્વોર્દ્વયોઃશઙ્કું નિખાય તદન્તરદ્વિગુણાં રજ્જુમુભયતઃપાશાં કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં કૃત્વા શક્ઙ્વોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય લક્ષણે શઙ્કું કુર્યાદ્ એવમ્ ઉત્તરતો ઽપિ લક્ષણેનાપાયમ્ય શઙ્કું કુર્યાત્ ।
તૌ શઙ્કૂ દક્ષિણોત્તરૌ સા ઉદીચી દિગિતિ ।
તથા જ્યોતિર્જ્ઞાને ।
ઇષ્ટમણ્ડલમધ્યસ્થશઙ્કુચ્છાયાગ્રવ્ટત્તયોઃ ।
યોગાભ્યાં કૃતમત્સ્યેન જ્ઞેયે યામ્યોત્તરે દિશૌઽ ઇતિ ।
એવમન્યૈરપિ બહુપ્રકારં દિશાં ગ્રહણં તત્ર તત્રોક્તમિતિ
પ્રસિદ્ધત્વાદેવાચાર્યેણેહ નોક્તં ।
પ્રમીયતે ઽનેનેતિ વ્યુત્પચ્યા પાર્શ્વમાન્યાદીનાં પ્રમાણત્વે સિદ્ધે પ્રમાણામિતિ પરિભાષ્યતે ॥
આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્રવ્યાખ્યા
સુન્દરરાજીયા
આપસ્તમ્બેન યો ઽયં વ્યરચિ ભગવતા શુલ્બસંજ્ઞો ગભીરઃ પ્રશ્નો ઽર્થં તસ્ય ભાષ્યપ્રભૃતિષુ કથિતં વીક્ષ્ય કૃત્સ્નમ્ ।
સંક્ષિપ્યોબ્દોધનાર્થં કુશિકકુલનિધેર્માધવાર્યસ્ય યષ્ટુઃ પુત્રઃ શુલ્બપ્રદીપં વિવરણમધુના સુન્દરો નિર્મિમીતે ॥
વિહારો વિહરણં, ચતુરશ્રાદિરૂપેણ ભ્મેઃ કરણમ્ ।
તસ્ય યોગાઃ ઉપાયાઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
યાવદાયામં પ્રમાણમ્
યાવદાયામમિત્યવ્યયીભાવઃ ।
યાવદવધારણ ઇતિ ।
કિમત્રાવધાર્યતે? આયામઃ ।
આયામ એવ પ્રમાણમિતિ ન, તિર્યઙ્ભાન્યક્ષ્ણયા રજ્જૂ ।
તાભ્યામપિ પિહરણસ્ય શક્યત્વાત્ ।
પ્રમાણસંજ્ઞાયાઃ પ્રયોજનં "પ્રમાણં તૃતીયેન વર્ધયેદિત્યાયામ સંપ્રજ્ઞાનાર્થમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્ય
યાવમાણમ.
યાવચ્છબ્દઃ પરિમાણવાચી, આયામશબ્દો વિસ્તારપ્રતિયોગિવચનઃ ।
"યાવદવધારણે ઇતિ સમાસઃ ।
યાવાનાયામસ્તાવત્ પ્રમાણં ભવતિ, કિમત્રાવધાર્યતે?
આયામપરિમાણમેવ પ્રમાણમિતિ ।
તદત્રાઽયામસ્ય દ્વિગુણત્વાત્તદાશ્રયભૂતરજ્જ્વાદિપ્રમાણમ્ ઇતિ ।
અસ્ય પ્રમાણં તિર્યગાદિષુ પ્રયોજનમ્,
કપર્દિભાષ્યમ્
તદર્ધમભ્યસ્યાપરસ્મિંસ્તૃતીયે ષડ્ભાગોને લક્ષણં કરોતિ
તદિતિ પ્રમાણં રામૃશ્યતે ।
તદર્ધં અભ્યસ્ય પ્રક્ષિપ્ય પ્રમાણસ્યોપરિ
અપરસ્મિંસ્તૃતીયે ષડ્ભાગોને લક્ષણં કરોતિ ।
અભ્યાસસહિતં પ્રમાણં ઉભયતઃ પાશૌ કૃત્વાપરસ્મિન્ ભાગે તૃતીયે લક્ષણં તિરઞ્જનં કરોતિ ।
આયામસ્ય ષડ્ભાગોને લક્ષણં કુર્યાત્ ॥
પૃષ્ઠ્યાન્તયોરન્તૌ નિયમ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિતં કરોતિ
પૃષ્ઠે ભવા પૃષ્ઠ્યા ।
તસ્યા અન્તયોઃશઙ્કૂ નિહત્ય તયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય નિમિત્તં કરોતિ, લક્ષણેન પ્રસાર્ય યથા ષડ્ભાગોના તિર્યઙ્ભાની શિષ્ટાક્ષ્ણયા રજ્જુઃ એવમપસારયતિ ।
નિમિત્તં નિહન્યાત્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
તદર્ધ કરોતિ.
ઇદાનીં તાવદૈષ્ટિકસૌમિકપાશુબન્ધિકાનાં પ્રાયેણ દીર્ઘચતુરશ્રત્વાત્તદનુરૂપંવિહરણમુચ્યતે--
પ્રમાણમિત્યેવ તચ્છબ્દેનાયામભૂતં પ્રમાણં પરામૃશ્યતે ।
તસ્યાર્ધં તદર્ધં, અભ્યસનમુપરિક્ષેપઃ, અપરસ્મિન પશ્ચાદ્ધાવિ ન્યાગન્તૌ, તૃતીયે પ્રમાણાર્ધાભ્યાં સહ તૃતીયે, ષડ્ભાગોને--ષષ્ઠો ભાગઃષડ્ભાગઃ તેન ભાગેન હીને તસ્મિન્નેવ તૃતીયે, લક્ષણં લક્ષ્યતે યેન તલ્લક્ષણં વિમાતવ્યક્ષેત્રસ્ય કોટિપરિજ્ઞાનોપાયભૂતં ચિહ્નં કરોતિ
કુર્યાત્, પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃ--વિમાતવ્યક્ષેત્રસ્ય મધ્યં પૃષ્ઠં, કુત એતદવગમ્યતે?
તદવયવેષુ શ્રોણ્યંસપાર્શ્વવ્યપદેશાદ્યથા શ્રોણ્યંસદેશપાર્શ્વાનાં મધ્યં પૃષ્ઠં એપમિદમપીતિ! તત્ર ભવા રેખા પૃષ્ઠ્યા ।
તદન્તયોઃશઙ્કું નિખાય રજ્જ્વન્તૌ પાશૌ કૃત્વા તયોર્નિયમ્ય પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન ચિહ્નેન દક્ષિણાપાયમ્ય--દક્ષિણતો ઽપકૃષ્ય રજ્જું તત્ર નિમિત્તં ક્ષેત્રકોટિજ્ઞાનહેતું શઙ્કું કુર્યાત્ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
એવમુત્તરતો વિપર્યસ્યેતરતઃ સ સમાધિઃ
એવમુદગપસાર્ય પૂર્વવત્કુર્યાત્ ।
વિપર્યસ્યેતરતઃ પૂર્વેસ્માચ્છઙ્કાઃ પાશમુન્મુચ્યાપરસ્મિન્ શક્ઙૌ પ્રતિમુઞ્ચેત્ ।
અપરસ્માચ્ છઙ્કાઃ પાશમુન્મુચ્ય પૂર્વસ્મિન્પ્રતિમુઞ્ચેત્ ।
સ વિપર્યાસઃ ।
તં કૃત્વેતરતઃ અંસૌ તેનૈવ પ્રથમકૃતેન ષડ્ભાગોનેન લક્ષણેન દક્ષિણમંસં ઉદગપસાર્યોત્તરમંસમિતિ સ સમાધિઃ ।
ઉક્તેન માર્ગવિશેષેણાપાદિતાઃ પાર્શ્વમાન્યાદય ઇતિ સમાધિઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
એવમુત્તરતો ઽપિ વિકૃષ્ય રજ્જું નિમિત્તં કુર્યાત્, વિપર્યાસો રજ્જ્વન્તયોઃ પૂર્વં પાશં પશ્ચિમે શક્ઙૌ પશ્ચિમં ચ પૂર્વસ્મિન્ કૃત્વા ઇતરતઃ કૃતનિમિત્તાત્ પ્રદેશાદન્યત્ર તત્ર ચ દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ વિકૃષ્ય નિમિત્તે કુર્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ--અયામાર્થં પ્રમાણે પ્રક્ષિપ્ય પ્રક્ષિપ્તં ષોઢા વિભજ્ય તસ્મિન્ અન્તાદારભ્ય પઞ્ચસુ ભોગેષ્વતીતેષુ લક્ષણસ્યાન્તૌ પાશૌ કૃત્વા પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃશઙ્કું નિકાય તયોઃ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કું કુર્યાત્, ઉત્તરતો ઽપ્યેવમેવ વિકૃષ્ય શઙ્કું કુર્યાત્, રજ્જ્વન્તૌ વિપર્યસ્યેતરસ્મિન્નપિ પ્રદેશે શઙ્કુદ્વયં કુર્યદિતિ, નનુ અપરગ્રહણં પૂર્વતૃતીયે લક્ષણવ્યાવૃચ્યર્થં કિં ન સ્યાત્, તત્રાપિ તસ્યાવિરોધાદેવ ન સ્યાત્ ।
તર્હિ મધયમતૃતીયં વ્યાકર્ત્ય પૂર્વાપરયોઃ પ્રદર્શનાર્થં ભવિષ્યતીતિ ચેન્નૈતત્યદ્યેવમિષ્ટમભવિષ્યત્તર્હિ સ્પષ્ટતરંમધ્યમે તૃતીય ઇત્યેવાવક્ષ્યત્, ન ચાસૌ તત્તથોક્તવાન્ ।
અથ મન્યસે? તદર્થમભયસ્યાપરસ્મિન્ન્ ઇત્યુક્તે ઽભ્યાસાદન્યત્, પ્રમાણમપરં પ્રતીયતે, સામર્થ્યાત્તત્ર તૃતીયે લક્ષણં ભવત્વિતિ, નૈતદપિ યુક્તં--યદયમાગન્ત્વાયામાભ્યાસઃ ઇતિ
આગન્ત્વવયવસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુશેષતાં વક્ષ્યતિ ।
પહાવેદિમાને ચ ષટાત્રિંશિકાયામષ્ટાદશોપ શમસ્યેત્યાદૌ પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્ય શ્રોણ્યંસાનાં વિહરણં વક્ષ્યાતિ, તેનાત્રાભ્યાસાગન્તુરેવાપરઃ, તત્ર ષડ્ભાગોને નિરઞ્જનમિતિ વિજ્ઞાયતે ।
નનુ યદ્યાગન્તુપરો ઽપરશબ્દઃ તર્હિ ષડ્ભાગોને લક્ષણમિત્યેતાવદેવાલં, કિમર્થઃ
તૃતીયશબ્દઃ, નૈવાસ્ય પ્રયોજનં પશ્યામઃ, ઉચ્યતે--અસ્ત્યેવાસ્ય પ્રયોજનં, કું તત્, અત્રોચ્યમા નવિહરણસ્ય સર્વાભ્યાસવિષયત્વખ્યાપનાર્થં, તત્કથં, અત્ર તાવદાચાર્યેણ સર્વજ્ઞેન સર્વાનુગ્રહકારિણા પ્રયુક્તસ્યાક્ષરાવયવસ્યાપિ નાનર્થકતા યુક્તા, કિં પુનઃ પદસ્ય ।
અતો મુખ્યયા વૃચ્યા યથા શબ્દોર્ઽથવાન્ ભવતિ તથા વ્યાખ્યેયઃ ।
અત એવાયં શબ્દ એવં વ્યાખ્યાયતે--આગન્તુસમાનાધિકરણીભૂતતૃતીયશબ્દસ્યાવયવભૂતત્રિશબ્દવાચ્યેન ત્રિત્વેન સાભ્યાસસ્ય પ્રમાણસ્યાગન્તુપરિમિતા યાવન્તો ભાગાઃસંભવન્તિ તાવતાં ભાગાનાં સખ્ઙ્યા લક્ષ્યતે, તથા--ષડ્બાગશબ્દાવયવભૂતષટછબ્દવાચ્યેન ચ ષટ્ત્વેન તદનુરૂપત્વાય ત્રિત્વલક્ષિતસખ્ઙ્યાદ્વિગુણીભૂતાભાગસંખ્ઙ્યા લક્ષ્યતે ।
એતેનાયમર્થઃસંપદ્યતે--
સર્વેષ્વભ્યાસેષુ સાભ્યાસસ્ય પ્રમાણસ્યાગન્તુપરિમિતા યાવન્તો ભાગાઃસમ્પદ્યન્તે તાવદ્દ્વિગુણભાગમાગન્તું કૃત્વા તસ્મિન્ ભાગેનૈકેન હીને લક્ષણકરણમિતિ ।

તદ્યથા--અર્ધાભ્યાસે તાવદર્ધમેકો ભાગઃ, પ્રમાણન્તુ તત્તુલ્યૌ ભાગૌ, અદઃસાભ્યાસસ્ય પ્રમાણસ્યાગન્તુતુલ્યાસ્ત્રયો ભાગાઃ, આગન્તૌ તદ્દ્વિગુણચ્છેદે તસ્ય ષડ્ભાગાઃ, તત્ર ભાગેનૈકેન હીને લક્ષણમ્, તથા આયામાભ્યાસે આયામ એકો ભાગઃ, ચ તત્સદૃશ એકો ભાગઃ ।
તેન સાભ્યાસસ્ય પ્રમાણાસ્ય દ્વૌ ભાગૌ તદ્દ્વિગુણચ્છેદે અભ્યાસે ચત્વારો ભાગાઃ ।
તત્ર ચતુર્ભાગોને લક્ષણમ્ ।
તથા--તૃતીયાભ્યાસે અભ્યાસ એકો ભાગઃ, પ્રમાણં તત્તુલ્યાસ્ત્રયો ભાગાઃ, દ્વિગુણચ્છેદે ઽભ્યાસે ઽષ્ટૌ બાગાઃ, તત્રાષ્ટભાગોને લક્ષણમ્, એવમેવ તુરીયાદ્યભ્યાસે ઽષ્ટૌ પ્રમાણસ્યાભ્યાસવશેનૈવ ભાગકલ્પનમ્, આગન્તૌ તદ્દ્વિગુણસખ્ઙ્યયા ભાગક લ્પનમ્, ભાગોને લક્ષણં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ યત્રાભ્યાસે ઽભ્યાસતુલ્યતા પ્રમાણસ્ય ન સમ્ભવતિ કથં તત્ર પ્રમાણે ચાગન્તૌ ચ બાગકલ્પનં લક્ષણં ચ, યથાધિકાભ્યાસે છેદનં ન્યૂનાભ્યસે ચ ?
ઉચ્યતે--તત્રાપ્યયમેવ પ્રકારઃ, કિન્તુ સાભ્યાસં પ્રમાણમંશેન ચ સદૃશચ્છેદં કૃત્વા આગન્તુમ્ અપિ છેદસખ્ઙ્યાદ્વિગુણસખ્ઙ્યયા છેદં કૃત્વા તત્ર યાવદ્ભિર્ અંશૈર્હીનૈરેકો ભાગો હીનો ભવતિ તાવદ્ભિરંશૈર્ન્યૂને ઽભ્યાસે નિહઞ્જનં કુર્યાત્, અધિકાભ્યાસે તાવદ્દ્વિગુણાભ્યાસે ઽભ્યાસ એકો ભાગઃ, પ્રમાણં ભાગાર્થં, તત્રાર્ધેન ચ સદૃશચ્છેદે સાભ્યાસે પ્રમાણે ત્રયોર્ઽધચ્છેદાઃ, તત્સખ્ઙ્યાદ્વિગુણચ્છેદે તત્ર ષડર્ધચ્છેદાઃ, તેષુ દ્વાભ્યામૂનાભ્યામેકો ભાગો હીયત ઇતિ તઢૂને લક્ષણં સ્યાત્ ।
ત્રિગુણાભ્યાસે ઽભ્યાસ એકો ભાગઃ, પ્રમાણં તુ તૃતીયાંશકઃ, તત્સદૃશા અભ્યાસે ત્રયસ્તૃતીયાં શકાઃ, તેન સાભ્યાસસ્ય પ્રમાણસ્ય ચત્વારસ્તૃતીયાંશાઃ, તદ્દ્વિગુણચ્છેદે આગન્તાવષ્ટૌ તૃતીયાશાઃ, તત્ર ત્રિભિરંશૈરૂને લક્ષણમ્ ।
એવં ચતુર્ગુણાભ્યાસેષુ ભાગાનુન્નીય તદનુંરૂપમા ગન્તૌ લક્ષણં કુર્યાત્ ।
તથા ત્રિપાદાભ્યાસે ઽભ્યાસ એકો ભાગઃ, પ્રમાણં તત્સદૃશ એકો ભાગસ્તૃતીયાંશશ્વ, અંશેન ચ સદૃશચ્છેદે સાભ્યાસપ્રમાણે સપ્ત તૃતીયાંશાઃ, તૈસ્ત્રિભિરૂને તત્ર લક્ષણમ્ ।
એવમ્ એવાન્યેષ્વપિ સાંશચ્છેદેષુ ભાગકલ્પનં લક્ષણં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદપિ ન વિસ્મર્તવ્યં સર્વેષ્વભ્યાસેષ્વાગન્તુભાગૈક્યં તદ્વશેનન પ્રમાણે ભાગૌક્યં ભાગાનેકત્વં કેવલાં શત્વં ચેતિ, એવમસ્ય વિહરણસ્ય સર્વાભ્યાસવિષયત્વમવગન્તવ્યમ્ ।
યદ્યેવમ્ ઉપપદ્યતે, કુતો જ્ઞાયતે ન્યાયો ઽઙ્ગઈકૃત ઇતિ, ઉચ્યતે--આગન્તુચતુર્થમાયામશ્વાક્ષ્ણયારજ્જુરિતિ આયામાભ્યાસો ઽભ્યાસચતુર્થસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુવિશેષત્વપ્રતિપાદનાદર્ધાભ્યાસાયામાભ્યાં સિદ્ધસ્ય પઞ્ચદશિકાષ્ટિકયોઃસપ્તદશિકાક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યાદેર્વિષમાભ્યાસોપન્યાસાચ્ચ જ્ઞાયતે ન્યાયો ઽયમઙ્ગીકૃત ઇત્યલમતિર્થં, તિર્યઙ્ભાન્યક્ષ્ણયારજ્જુવિવેકાર્થં ચ, દક્ષિણોત્તરગ્રહણં કિમર્થં, પ્રદર્શનાર્થં તિરશ્વ્યાઃ, ઇતરથા સદઃપ્રભૃતિષુ વિરોધાત્ ।
અસ્ય વિહરમસ્યાન્તે ઽન્યસ્ય પ્રતિપાદનાયાહસ સમાધિઃ ।
દ્વિપદમિદમ્ ।
તચ્છબ્દેન વિહરણમુચ્યતે, સમાધ્યાભિપ્રાયઃ પુંલ્લિઙ્ગનિર્દેશઃ, સંશબ્દઃ સમ્યગર્થે સમશબ્દાર્થે વા, આઙ્ સમન્તતોભાવે, દધાતિઃ કરોત્યર્થે સમશબ્દાર્થે વા, આઙ્ સમન્તતોભાવે, દધાતિઃ કરોત્યર્થે, સમ્યગન્યૂનાનતિરિક્તં ક્ષેત્રં સમન્તાદાપાદયતીતિ સમાધિઃ, યદ્વા--સમાનાનામાધિઃ સમાધિઃ ।
પાર્શ્વમાન્યૌ તિર્યઙ્ભાન્યૌ અક્ષ્ણયારજ્જુશ્ ચ પરસ્પરમન્યોન્યસમાઃસંપાદયતીતિ, ચતુર્દિક્ષુ સમં ક્ષેત્રમાપાદયતીતિ સમાધિઃ, અયમર્થઃ--
વિમીયમાનક્ષેત્રસ્યાન્યુનાનતિરેકિત્વેનાવસ્થાનં સમાધાનમ્, તચ્ચ સમ્યગુપાયસ્ય વિહરણસ્ય ફલમ્, તદ્ધેતુત્વાદ્વિહરણસ્ય, હેતુફલયોરભેદોપચારેણ તદેવ વિહરણં સમાધિરિત્યુચ્યતે, યોગ ઇતિ ચેતિ, કિમર્થમિદમુચ્યતે? શ્રોતૄણાં પ્રતિપત્તિપ્રરોચનાર્થં, યદેદદૃક્તં વિહરણં સ સમાધિઃ, સમીચઃ શ્રોણ્યંસાન્ સંપાદયતિ તસ્માદિદં નિઃસંદિગ્દમનેન વિહર્તવ્યમિતિ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
તન્નિમિત્તો નિર્હ્રાસો વિવૃદ્ધિર્વા

નિમિત્તં કરણં પ્રકૃતિઃ ઇતિ પર્યાયાઃ ।
તદેવ નિરઞ્જનાર્થં યસ્ય સ તન્નિમિત્તઃ ।
નિર્હ્રાસઃ તિર્યઙ્ભાન્યાઃ ।
વૃદ્વિર્વા તિર્યઙ્ભાન્યા એવ ।
કિમુક્તં ભવતિ? ઉક્તેન માર્ગેણ પ્રાગાયતાઃ તિર્યગાયતાઃસમાશ્ચતુરશ્રાઃ કૃતા ઇત્યર્થઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(તન્નિમિત્વા)
તદિતિ સમાધિર્હેતુર્વિહરણમુચ્યતે--નિમિત્તં કારણં હેતુરિતિ પર્યાયાઃ, નિર્હ્રાસો ઽપચયઃ, વિવૃદ્ધિરુપચયઃ, તૌ તન્નિમિત્તૌ સ્યાતાં, લાઘવાર્થમિદમુચ્યતે, મહતિ ચતુરશ્રે વિહૃતે તદેકદેશભૂતં ચતુરશ્રં સંપાદીયતુમિચ્છન્ મહતશ્ચતુરશ્રસ્ય શ્રોણ્યંસાદિસંસ્થિત શઙ્ક્વનિરૂપમબિમત પ્રદેશેષુ શઙ્કૂન્નિહત્ય શઙ્કુષુ રજ્જું પ્રબદ્ધચ યાવદભિમતં પ્રસાર્ય તાભિરલ્પં ચતુરશ્રં સમ્પાદયેત્, વિવૃદ્ધૌ ચતુરશ્રપાર્શ્વમાન્યાદિભિર્યાવદભિમતા દીર્ઘરજ્જૂઃ પ્રબદ્ધ્ય તાસ્તત્કૂટસંસ્થિતશઙ્ક્વનુરૂપાઃ પ્રસાર્યાભિમતપ્રદેશેષુ શઙ્કું નિહત્ય તદન્તરં ગૃહ્ણીયાત્, પૃષ્ઠ્યાયાં કરણીષુ ચાભિમતપ્રદેશેષુ શઙ્કું નિહત્ય તદનુરૂપાણિ નિમિત્તાન્તરાણિ કૃત્વા રજ્જુઃ પ્રસાર્ય ક્ષેત્રસ્યાપચયમુપચયં વા કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
નિર્હ્રાસોદાહરણં મહાવેદ્યુત્તરવેદિધિષ્ણ્યાદયઃ ।
વિવૃદ્ભુયદાહરણં મહાવેદ્યાદયઃ ।
સુન્દરરાજીયા
(તન્નિમિત્વા.)
અભીષ્ટક્ષેત્રાયામસંમિતા રજ્જુઃ પ્રમાણમ્ ।
સા સર્વમાનેષૂભયતઃપાશા પ્રાચી ।
સા પૂર્વાપરયોઃશઙ્ક્વોર્નિયતા ભવતિ ।
સૈવ પૃષ્ઠભવત્વાત્ પૃષ્ઠ્યેત્યપિ વ્યપદિશ્યતે ।
તદ્યાવદાયામં તાવદાયામે શુલ્બાન્તરે તસ્યાર્ધમભ્યસ્યોપરિ પ્રક્ષિણ્ય અન્તયોઃ પાશૌ કુર્યાત્ ।
તત્ર ત્રીણિ પ્રમાણાર્ધનિ ભવન્તિ ।
તેષામપરભાગભાવિતૃતીયમર્ધ્ધં ષોઢા મ્ભુજ્ય પાશાદારભ્ય પઞ્ચસુ ભાગેષ્વિતિ તેષુ લક્ષણં કુર્યાત્ ।
અસ્ય શુલ્બસ્યાન્તૌ પૃષ્ઠ્યાન્તયોર્નિયમ્ય કૃતેન લક્ષણેન દક્ષિણા પ્રસાર્ય નિમિત્તં કરોતિ શઙ્કું નિહન્તિ ।
એવમુત્તરતઃ પાશૌ વિપર્યસ્ય પૂર્વાન્તે ઽપ્યેવં શઙ્કુમ્ ।
સ સમાધિઃ સ એકો વિહારયોગઃ ।
અસ્યોદાહરણમ્--
"ષટ્ત્રિંશિકાયામષ્ટાદશેઽ ત્યાદિ ।
એવં કૃતે યદિ તિર્યઙ્ભાન્યા નિર્હ્રાસો વિવૃદ્ધિર્વેષ્યતે સો ઽપિ તન્નિમિત્તઃ ।
યે દક્ષિણોત્તરા નિમિત્તભૂતાઃશઙ્કવઃ તાનેવ ચિહ્નીકૃત્ય કર્તવ્યાઃ ।
નિર્હ્રાસસ્યોદાહરણમ્--"પઞ્ચદશિકેનૈકાપાયમ્યાર્ધેન તતઃઽ ઇત્યાદિ ।
પ્રચી તુ સર્વત્ર લોકલ એવ ગ્રાહ્યા ।
તત્ર બોધાયનઃ "કૃત્તિકાઃ ખલ્વિમાઃ પ્રાચીં ન જહતિ કદાચન ।
તાસાં સન્દર્શનેન માપયેદિત્યેકમ્ ।
શ્રોણાસન્દર્શનેનમાપયેદિત્યેકમ્ ।
ચિત્રાસ્વાત્યોરન્તરાલેન માપયેદિત્યપરંઽ ઇતિ ।
એતનિ લક્ષણાનિ દેશવિસેષેતુ વ્યવતિષ્ઠન્તે, સર્વદેશસાધારણં લક્ષણમાહ કાત્યાયનઃ "સમે ક્ષેત્રે શઙ્કું નિખાય શઙ્કુસંમિતયા રજ્જ્વા મણ્ડલં પરિલિખ્ય યત્ર લેખયોઃશઙ્ક્વગ્રચ્છાયા નિપતતિ સા પ્રાચીઽ ઇતિ ।
લેખયોરિતિ ।
મણ્ડલરેખયાઃ પૂર્વાપર ભાગયોરિત્યર્થઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
આયામં વાભ્યસ્યાગન્તુચતુર્થમ્ આયામશ્ચાક્ષ્ણયા રજ્જુસ્ તિર્યઙ્ભાનીશેષઃ । વ્યાખ્યાતં વિહરણમ્

પ્રમાણં વાભ્યસ્ય આયામમાત્રીં રજ્જુમાયામે પ્રક્ષિપ્ય આગન્તોશ્ચતુર્થમભ્યસ્તચતુર્થં ભાગં આયામે સંયોજ્ય લક્ષણં કૃત્વા સપાદ આયામો ઽક્ષ્ણયા રજ્જુઃ ।
શેષઃ--પાદોનાયામઃ ।
સા તિર્યઙ્ભાની ।
વ્યાખ્યાતં વિહરાણં ।
વિસ્તરણવિધિરુક્તઃ ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ અંસૌ પૂર્વં માપયિતવ્યૌ ।
વિપર્યસ્ય શ્રોણી સમમન્યત્ ।
વાચોયુક્તિભેદેન વિદાનસ્યૈતત્ પ્રયોજનમ્--આયામતૃતીયમભ્યસ્ય પૂર્વસ્મિંશ્ચતુર્થે ઽષ્ટભાગોને લક્ષણમિત્યેવમાદીનામુપસઙ્ગહાર્થમ્ ।
તત્ર શ્લોકઃ--
અગન્ત્વર્ધેન ચિહ્નં યદ્ભાગાનત્ર કરોતિ ચ ।
ધ્રુવં સ યાવદાગન્તુ કૃત્વૈકોને નિરઞ્ચન્મ્ ॥
વિકલ્પવિધિનોક્તે સિદ્ધે "વ્યાખ્યાત વિહરણમ્ઽ ઇતિ કિમર્થમુક્તમ્? શુલ્બાન્તરોક્તાનાં સપ્તમમમ્ડલાદીનાં ગૌરવપ્રતિપાદનાર્ધમુક્તમેવ વિહરણં લઘીય ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અસ્યૈવ વિહરમસ્યાપાતદર્શનાયાબ્યાસાન્તરમાહ--(આયામં - શેષઃ)
આયામપ્રમાણં કૃત્સ્નમભાયસ્ય કિમતઃ કર્તવ્યં, પૂર્વોક્ત પ્રકારેણ લક્ષણાદિ કુર્યાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
અયમર્થઃ--આયામમભ્યસ્યાપરસ્મિન્ દ્વિતીયે ચતુર્થભાગોને લક્ષણં કુર્યાદિતિ ।
એવં કૃતે સત્યાગન્તુચતુર્થમાગન્તૌ ચતુર્થં પ્રતીકમાયામશ્વાક્ષ્ણયારજ્જુઃસ્યાત્ ।
અક્ષ્ણયેતિ નિપાતો વિભક્તિપ્રતિરૂપકઃ કોણવાચી. કોણગતા રજ્જુરક્ષ્ણયારજ્જુઃ, કર્મરજ્જુરિત્યર્થઃ ।
શેષઃ અક્ષ્ણયારજ્જુભૂતપ્રતીકાદન્યાનિ ત્રીણિ પ્રીકાનિ ।
તિર્યક્ મીયતે અનયેતિ તિર્યઙ્ભાની, તિર્યગવશ્તિતા રજ્જુઃ ।
રજ્જ્વભિપ્રાયઃ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ ।
વા શબ્દો ઽભ્યાસાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
આયામં વા દ્બિગુણં વા ત્રિગુણાં વા તૃતીયં વા તુરીયં વેત્યેવમાદ્યભ્યાસવિશેષાર્થં વાઘણમ્ ।
અયમ્ર્થઃ--યાવતીરજ્જુઃ પ્રમાણં તસ્માત્ ન્યૂના તદધિકા વાતત્સમા વાભ્યસ્યતે તત્ર તત્ર પૂર્વોક્તપ્રકારેણ તાવતસ્તવતો વર્ગાન્ કૃત્વા ભાગેનૈકેન હીને લક્ષણં કૃત્વા પૃષ્ઠ્યાન્તયોરન્તૌનિયમ્યેત્યાદિના પ્રકારેણ વિહરેદિતિ ।
એષામુદાહરણાન્યુત્તરસૂત્રે દર્શયિષ્યન્તે ।
નનુચ લક્ષણનિમિત્તરર્થં રજ્જવામપાયાતાયાં લક્ષણપૂર્વભવિનઃ પ્રમાણાદનન્તરસ્ય એકસ્ય ભાગસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુતા, ભાગાન્તરાણાં તિર્યઙ્ભાક્ષ્મયારજ્જુસ્તિર્યઙ્ભાની શેષ ઇતિ ।
ઉચ્યતે--પ્રથમભૂતેર્ઽધાભ્યાસે ષડ્ભાગોને લક્ષમમિત્યેતાવન્માત્રમિત્યભિ મતમ્, તાવતાર્ધ ઊનભાગઃ કિમર્થઃ, કિમભ્યાસો મૂલતો હીયતે ઉતાન્તતઃ, અન્યે ચ ભાગાઃ કિમર્થં, તે ચ કુત ઇતિ ન જ્ઞાયતે, તત્ર નિયમહેતોરભાવાત્ ।
અપ્રવૃત્તિરનિયમો વ સ્યાદિહાગન્તુચતુર્થમાયામશ્વાક્ષ્ણયારજ્જુઃ તિર્યઙ્ભાની શેષ ઇતિ અતઃસ એકો ભાગો ઽભ્યાસમૂલતઃ, ઇતરે ભાગસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુત્વે ભાગાન્તરાણાં તિર્યઙ્ભાનિત્વે ચ પૃથગ્ભૂતાભ્યાસ એવ વક્તવ્યે કસ્માત્તદ્વિપરીતં કૃતં, ઉચ્યતે--અર્ધાભ્યાસાર્ધાયામાભ્યાસયોન્યાયમભ્યાસવિષયે સૂત્રાવયવૈર્દ્રઢયિતું વિપરીતં કૃતમ્ ।
કિં ચાત્રાભ્યાસસ્ય ષોઢા વિભાગે ચતુર્ધા વિભાગે ચ એકસ્ય ભાગસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુતા ભાગાન્તરાણાં સર્વેષાં તિર્યઙ્ભાનિ તા ચ પ્રતિપદ્યતે ।
વ્યાખ્યાતં વિહરણમિત્યત્ર વ્યાખ્યાતમેવ વિહરણં નાન્યદ્વિહરણમિત્યયમર્થઃ, આગન્તૌ ન્યૂગાનામનેકવિષયત્વે ઽપિ પર્વોક્તમેવ, વિહરણં નાન્યદ્વિહરણમિતિ ।
તત્ર શ્લોકાઃ--
ભાગાઃસાભ્યાસમાનસ્ય યાવન્તો ઽભ્યાસસંમિતાઃ ।
દ્વિસ્તાવન્તઃસ્યુરાગનતૌ તદેકોને ઽત્ર લક્ષણમ્ ॥ .1 ॥
તે ચેત્ સભ્યાસમાનસ્ય સાંશાઃસ્યુઃસાંશસંખ્યયા ।
છિન્દ્ય્યાદ્દ્વિગુણયાઽગન્તું ભાગોને ઽત્રૈવ લક્ષમમ્ ॥ .2 ॥
ઊને ઽધિકે વા ત્વાગન્તૌ કથં સાભ્યાસમાનકે ।
ભાગાનાં પરિક્લિપ્તિઃસ્યાત્ કથં વા સ્યાન્નિરઞ્જનમ્ ॥ .3 ॥
સમતા ન્યૂનતાધિક્યો ઽપ્યા ગન્તૌ સ્યાત્સદૈકતા ।
તદ્વશેન પ્રમાણે સ્યુર્ભાગૈક્યાને કલાશતા ॥ .4 ॥
આગન્તાવધિકે માનં કેવલંશો ભવેત્સદા ।
ન્યુને ભાગૈક્યનાનાત્વે સ્યાતાં સાંશે ચ કેવલે ॥ .5 ॥
ત્રિપાદોને તુ સાંશત્વમર્ધોને સ્યાન્નિરઞ્જનમ્ ।
સમે ભાગૈક્યમેવ સ્યાદિત્યેવં ભાગકલ્પના ॥ .6 ॥
સાંશેંઽશસદૃશચ્છેદં કૃત્વા સાભ્યાસમાનકમ્ ।
તચ્છેદસઙ્ખ્યાદ્વિગુણચ્છેદમાગન્તુમપ્યથ ॥ .7 ॥
યાવાદ્ભિરંશૈરૂને ઽત્ર ભાગેનૈકેન હીયતે ।
તાવદ્ભિરંશૈરૂને સ્યાદાગન્તૌ લક્ષણક્રિયા ॥ .8 ॥
યાવતાં પૂરણે ઽભ્યાસો યેન ભાગેન હીયતે ।
લક્ષણાર્તં સ ભાગસ્તદ્દ્વિસ્તાવદ્ભાગપૂરણમ્ ॥ .9 ॥
તૃતીયગ્રહણં કુર્વન્ ષડ્ભાગસહિતં મુનિઃ ।
સાભ્યાસમાનગાન્ ભાગાન્ દ્વિકાભ્યાસે ઽત્ર મન્યતે ॥ .10 ॥
સાભ્યાસસ્ય પ્રમાણાસ્ય ત્રેધાકરણપૂર્વકમ્ ।
અભ્યાસસ્ય તૃતીયત્વમુક્ત્વા ષડ્ભાગિનં મતમ્ ॥ .11 ॥
અઙ્ગીકૃત્ય તુ તત્રૈકભાગોને લક્ષણં વ્યધાત્ ।
યદયં તેન સાભ્યાસમાનબાગસ્ધસઙ્ખ્યયા ॥ .12 ॥
ભિન્દ્યાદ્દ્વિગુમયાઽગન્તું ભાગોને સ્યાન્નિરઞ્જનમ્ ।
અનન્તરં ત્રિસઙ્ખ્યાયાં ષટ્સઙ્ખ્યાં વદતામુના ॥ .13 ॥
સાભ્યાસમાનભાગીયા સઙ્ખ્યાઽગન્તૌ દ્વિરિષ્યતે ।
તૃતીયષડ્ભાગોક્તે દ્વે યતઃસાભ્યાસગોચરે ॥ .14 ॥
સાભ્યાસમાનાદભ્યાસં દ્વિગુણચ્છેદમાહતુઃ ।
યદ્વૈકસઙ્ખ્યાસંયુક્તમૂનભાગસ્થસંઙ્ખ્યયા ॥ .15 ॥
દ્વિગુણીગૃતયા યા સ્યાદાગન્તૌ ભાગકલ્પના ।
યદ્વાભ્યાસાર્ધસદૃશભાગં સાભ્યાસમાનકમ્ ॥ .16 ॥
કૃત્વા તત્સંખ્યયાઽગન્તું છિચ્વૈકોને ઽત્ર લક્ષણમ્ ।
તૃતીયશબ્દસામર્થ્યાદયં ન્યાય ઉતીર્યતે ॥ .17 ॥
પઞ્ચદશિકાષ્ટિકયોરિત્યાદેરુક્તિરેવ ચ ।
પઞ્ચદશિકાષ્ટિકયોરિતિ યત્સામ્યમાનકમ્ ॥ .18 ॥
યદ્દ્વાદશિકપઞ્ચત્રિંશકયોરિતિ વા પરમ્ ।
ત્રિગુણાગન્તુતત્પૂર્વત્ર્યંશાભ્યા મથવાન્વિતં ॥ .19 ॥
પરયુક્તં પઞ્ચમાભ્યાં યદ્વા પઞ્ચગુણાન્વિતમ્ ।
એતે વિહરણાર્થાયાયામાભ્યાસસ્ય ગોચરે ॥ 20 ॥
યતસ્તે ન ભવેતાં તે અભ્યાસન્યાયહેતુકે ।
અર્ધાભ્યાસે તથાઽયામાભાયાસાય તુ પરસ્પરમ્ ॥ 21 ॥
સાપેક્ષાઙ્ગવિધિસ્તદ્વન્ન્યાયસ્યાસ્ય નિબન્ધનમ્ ।
નાનાભૂતે ઽપિ વાઽગન્તૌ તદ્ભાગે ચ તથાવિધે ॥ 22 ॥
નિરઞ્ચનં વિધિઃ કસ્માદ્ભાગેનૈકેન વર્જિતે ।
અર્ધભ્યાસે તુ ભાગોને લક્ષણં યત્ તૃતીયકે ॥ 23 ॥
તદ્દૂરીકૃત્ય ચાયામાભ્યાસે તત્ફલભાગિનઃ ।
ત્રિર્યઙ્ભાન્યક્ષ્ણયારજ્જુવિવેકસ્યૈકભાગકમ્ ॥ 24 ॥
આશ્રિત્ય નિર્ણયં બ્રૂતે તેનૈકોને ઽત્ર લક્ષણમ્ ।
અલમતિવિસ્તરેણ ॥
સુન્દરરાજીયા
(આયામંવા વિહરણમ્)
અથ યોગાન્તરમાહ--
પ્રમાણમાત્રે શુલ્બે (પ્રમાણમેવાભ્યશ્ચ તાં રજ્જું ચતુર્ધા સંભુજ્ય તૃતીયચતુર્થયોર્મધ્યે લક્ષણં કૃત્વા પૂર્વાપરયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય ચતુર્થમાયામશ્વ) વિહરણકાલે ઽક્ષ્ણયારજ્જુઃ કાર્યા ।
શેષઃ પાદોન આયામસ્તિર્યઙ્ભાનીસ્થાનીયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--આયામં દ્વિગુણં કૃત્વાન્યતરસ્મિન્નર્ઘે ચતુર્થભાગેન લક્ષણમિતિ ।
યથા ગાર્હપત્યચિતેરાયતને ચતુરરત્નૌ ચતુરરત્નિમભ્યશ્ચ ત્રિષ્વરત્નિષુ લક્ષણમિતિ કૃત્વા વિહરેત્ ।
વ્યાખ્યાતમિતિ ।
પૃષ્ઠ્યાન્તયોરન્તાવિત્યાદિના ॥
અત્રેમાવભ્.ઈ ષ્ટાભ્યાસયા રજ્જ્વા વિહરણાર્થૌ શ્લોકૌ--
ઇષ્ટાયાં પૃષ્ઠ્યાયામિષ્ટામાગન્તુરજ્જુમભ્યસ્યેત્ ।
અભ્યાસાર્ધસમાના યાવન્તોંઽશાઃસહાધિકાયામે ॥ 1 ॥

અભ્યાસં તાવદ્ધા સંભુજ્યૈકોનિતે ઽત્ર ચિહ્નં સ્યાત્ ।
એકોંઽશઃસાયામઃ કર્ણસ્તર્યઙ્ક્તુ શેષઃસ્યાત્ ॥ 2 ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્માની ચ યત્ પૃથગ્ભુતે કુરુતસ્ તદ્ ઉભયં કરોતિ
દીર્ઘચતુરશ્રસ્યેત્યર્થઃ ।
સમમણ્ડલસ્ય પાર્શ્વમાન્યાદીનામ્ અભાવાદ્ વિષમચતુરશ્રાચ્ચાયામાઃ પરિગૃહ્યન્તે ।
પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્ભાની કુરુત ઇતિ નિર્દેશાદક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યેકવચનનિર્દેશાચ્ચ યસ્ય ચતુરશ્રસ્ય પાર્શ્વમાન્યેકા તિર્યઙ્ભાન્યેકૈવાક્ષ્ણયારજ્જુઃસઙ્ગૃહ્યતે પાર્શ્વમાન્યા કૃતે ચતુરશ્રે યાવત્ ક્ષેત્રં ભવતિ તિર્યઙ્ભાન્યા ચ, તદુભયમક્ષ્ણયારજ્જુઃ કરોતિ--પાર્શ્વમાનીક્ષેત્રં તિર્યઙ્માનીક્ષેત્રં ચ કરોતીત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ "ત્રિકચતુષ્કયોઃઽ ઇત્યાદિના ।
ત્રિકસ્ય વર્ગો નવ (3ન્3ઉ9);
ચતુષ્કસ્ય વર્ગઃ ષોડશ (4ન્4ઉ16) ।
ષોડશસુ નવકે ક્ષિપ્તે (16અ9ઉ25)પઞ્ચવિંશતિઃ ।
પઞ્ચકા વર્ગાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ (5ઉ5ન્5)એવં સવત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પૃથગ્ગ્રહણં સંસર્ગો મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્ ।
ભૂતગ્રહણં કિમર્થં? પૃથક્કુરુત ઇત્યુચ્યમાને સંસર્ગવિશેષો ઽપિ સ્યાત્ ।
ભૂતગ્રહણે સત્યેતદ્દોષો ન ભવતિ ।
તાભિર્ જ્ઞેયાભિર્ ઉક્તં વિહરણમ્

તાભિરુક્તાભિસ્તસૃભિરુક્તં વિહરણમ્ ।
જ્ઞેયાભિઃ જ્ઞાતું શક્યાભિઃ--મનસા પરિકલ્પિતાભિઃ ।
ઉક્તેન માર્ગેણ વિહરેદિત્યથઃ ।
પ્રૌગાદિષુ કરણપરિજ્ઞાનાર્થમેતત્સૂત્રમિહાપ્યુપકરિષ્યતીત્યત્રોક્તમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
એતદ્વિહરણં ક્ષેત્રસમાધાનાત્ સમાધિરિત્યુક્તમ્ ।
અસ્યસમાધિહેતુત્વં દર્શયન્નાહ--
(દીર્ઘસ્ય વિહરણમ્)
દીર્ઘસ્ય--દીર્ઘચતુરશ્રસ્ય, સમસ્યેતિ ચ સામર્થ્યાલ્લભ્યતે, તદત્ર્રૈવં વ્યાખ્યાસ્યતે--અક્ષ્ણયારજ્જુસ્તિર્યઙ્માની ચોક્તા, પાર્શ્વં યયા મીયતે સા પાર્શ્વમાની, યત્ પૃથગ્ભૂતે--નાનાભૂતે, કુરુતઃ--સંપાદયતઃ તદુભયમુભયક્ષેત્રપરિમિતં એકં ક્ષેત્રં કરોતિ--સંપાદયતીત્યર્થઃ, દીર્ઘસ્ય ચતુરશ્રસ્ય પાર્શ્વમાની સ્વયમેવ પાશ્વમાની સ્વયમેવ પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્નાનીચ ભૂત્વા યત્ક્ષેત્રં કરોતિ અક્ષ્ણયા રજ્જુઃસ્વયમેવ પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્ માની ચ ભૂત્વા તદુભયક્ષેત્રપરિમિતં ક્ષેત્રં કરોતિ ।
તાભિર્ જ્ઞેયાભિરુક્તં વિહરણં--યા એવંભતાઃ પાશ્વમાનીતિર્યઙ્માન્યક્ષ્ણયારજ્જવઃ
તાભિર્જ્ઞેયાભિર્જ્ઞાતું શક્યાભિઃ, ઉક્તપ્રકારપાર્શ્વમાનીતિર્યઙ્માન્યક્ષ્ણયારજ્જૂનામન્યતરયોઃ પરિમાણજ્ઞાનેનાન્યતરા જ્ઞાતું શક્યેતિ તા જ્ઞેયાઃ ।
તત્કથં, યથા ઇયત્કરણી પાર્શ્વમાની ઇયત્કરણિ તિર્યઙ્માનીતિ જ્ઞાતે ઽક્ષ્ણયારજ્જુસ્તદુભયફલક્ષેત્રકરણીતિ જ્ઞાયતે ।
એવમિયત્કરણી પાર્શ્વમાની ઇયત્કરણ્યક્ષ્ણયારજ્જુરિતિ જ્ઞાતે ઽક્ષ્ણયારજ્જુફલભૂતક્ષેત્રાત્ પાર્શ્વમાનીફલભૂતક્ષેત્રે શોધિતે શિષ્ટક્ષેત્રસ્ય કરણી તિર્યઙ્માનીતિ જ્ઞાયતે, તથેયત્કરણી તિર્યઙ્માની ઇયત્કરણ્યક્ષ્ણયારજ્જુરિતિ
જ્ઞાતે ઽક્ષ્ણયારજ્જુફલભૂતક્ષેત્રાત્તિર્યઙ્માનીફલભૂતક્ષેત્રે શોધિતે શિષ્ટક્ષેત્રસ્ય કરણી પાર્શ્વમાનીતિ જ્ઞાતું શક્યતે ।
એવમેતા જ્ઞેયાઃ, તાભિર્જ્ઞેયાભિરુક્તં વિહરણં--યદુક્તં વિહરણં તત્તાભિર્જ્ઞેયાભિર્નાજ્ઞેયાભિરિત્યર્થઃ, એવમુક્તસ્ય વિહરણસ્યસમાધિહેતુત્વમવગન્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ ।
અથવા જ્ઞેયાભિઃ મનસિ કલ્પિતુમુચિતાભિઃ પૂર્વોક્તં વિહરણં કર્તવ્યમ્ ।
અયમર્થઃ--પાર્શ્વમાનીતિર્યઙ્માન્યક્ષ્ણયારજ્જૂનાં પ્રમાણં જ્ઞાત્વા તિર્યઙ્માન્યક્ષ્ણયારજ્જૂભયપ્રમાણામેકાં રજ્જું મીત્વા તિર્યઙ્માન્યન્તે લક્ષણં કૃત્વા તયા પૂર્વોક્તં વિહરણં કર્તવ્યમિતિ ।
પૂર્વોક્તાનામાર્ધાભ્યાસાદીનાં કાનિ ચિદુદાહરણાન્યત્રોચ્યન્તે ।
અર્ધાભ્યાસે તથા--દ્વાદશઙ્ગુલપ્રમાણે ષડઙ્ગુલમભ્યસ્તે તદષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ ।
તત્રાગન્તુના ષડઙ્ગુલેન પ્રમાણે પરિચ્છિન્ને સાભ્યાસસ્ય પ્રમાણસ્ય ષડઙ્ગુલાસ્ત્રયો ભાગાઃ ।
તત્ર ભાગસ યાસ્તિસ્રઃ, તાભિસ્તિસૃભિઃ
દ્વિગુણાભિઃષડ્ભિરાગન્તૌ ષડઙ્ગુલે ચ્છિન્ને તસ્યૈકો ભાગ એકૈકમઙ્ગુલં ।
તત્ર ષડ્ભાગોને લક્ષણે કૃતે ભાગેનૈકેન સહિત આયામઃ ત્રયોદશાઙ્ગુલં અક્ષ્ણયારજ્જુઃ શેષાઃ પઞ્ચભાગાઃ ।
પઞ્ચાઙ્ગુલી તિર્યઙ્માની, તત્ર દ્વાદશાઙ્ગુલં પ્રમાણમ્, ચતુરશ્રાણિ ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છતમઙ્ગુલિક્ષેત્રાણિ કરોતિ ।
તથા ત્રયોદશાઙ્ગુલાક્ષ્ણયારજ્જુઃ, તદુભયમેકોનસપ્તત્યાધિકશતમઙ્ગુલિક્ષેત્રાણિ કરોતિ ।
આયામાભ્યાસે યથા--આયામો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ ।
આગન્તુશ્ ચ તાવાનેવ ।
સાભ્યાસશ્ચ પ્રમાણસ્યાગન્તુપરિમિતો દ્વૌ ભાગૌ ।
તદ્દ્વિગુણસઙ્ખ્યયાઽગન્તૌ છિન્ને ત્ર્યઙ્ગુલાશ્ચત્વાર આગન્તૌ ભાગાઃ ।
તત્રાગન્તુચતુર્થમાયામશ્વાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પઞ્ચદશાઙ્ગુલા, શેષતિર્યઙ્માની નવાઙ્ગુલા, તત્ર નવાઙ્ગુલૈકાશીતિમઙ્ગુલિક્ષેત્રાણિ કરોતિ, આયામઃ પૂર્વવદેવ, પઞ્ચદશાઙ્ગુલા અક્ષ્ણયારજ્જુઃ તદુભયં પઞ્ચવિંશત્યધિકશતમઙ્ગુલિક્ષેત્રાણિ કરોતિ ।
આયામદ્વિગુણાભ્યાસે યથા--આયામો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ, દ્વિગુણશ્ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલઃ, તત્રાભ્યાસેન પ્રમાણે પરિચ્છિદ્યમાને અભ્યાસ એકો ભાગઃ, પ્રમાણં તદર્ધં, અર્ધેનૈકસ્મિન્ પરિચ્છિદ્યમાને ત્રીણ્યર્ધાનિ તદ્દ્વિગુણચ્છેદાઃ, તત્રૈકૈકમર્ધં ચતુરઙ્ગુલં દ્વે અર્ધે અષ્ટાઙ્ગુલે એકો ભાગઃ, તદને લક્ષણં, તેન યુક્તં પ્રમાણં, વિંશત્યઙ્ગુલમક્ષ્ણયારજ્જુઃ, તદ્ન આગન્તૌ ચતુરઙ્ગુલં પાર્શ્વચતુષ્ટયં ષોડશાઙ્ગુલં, સા તિર્યઙ્માની તત્ર ષોડશાઙ્ગુલા ષટ્પઞ્ચાશચ્છતદ્વયમઙ્ગુલિક્ષેત્રાણિ કરોતિ, આયામો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ, ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતં તદુભયં ચત્વારિંશચ્છતાનિ વિંશત્યઙ્ગુલાક્ષ્ણયારજ્જુઃ કરોતિ, યદ્વાભ્યાસ એકો ભાગઃ પ્રમાણં તદર્ધમેકસ્મિન્ ભાગે દ્વિગુણે દ્વે સંખ્યે, અર્ઘે દ્વિગુણિતે દ્વે અર્ધે ।
તત્રૈકા સંખ્યા ત્રિસંખ્યયાઽગન્તૌ ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલે છિન્ને તસ્યૈકૈકો ભાગઃ અષ્ટાઙ્ગુલઃ, તેનૈકેન સહિતં પ્રમાણં, વિંશત્યઙ્ગુલાઽક્ષ્ણયયારજ્જુરિત્યાતિ પૂર્વોક્તમેવ ।
તૃતીયાભ્યાસે યથા--પ્રમાણં ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલં, તસ્યતૃતીયમષ્ટાઙ્ગુલં, તસ્મિંશ્ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલં, તસ્મિંશ્ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલે પ્રક્ષિપ્તે સાભ્યાસં પ્રમાણં દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં, તત્ર સાભ્યાસસ્ય પ્રમાણસ્યાગનતુસહિતાશ્વત્વારો ભાગાઃ, તદ્દ્વિગુણચ્છેદે આગન્તુરષ્ટભાગાઃ, તત્રૈકો ભાગ એકાઙ્ગુલં, તત્ર ભાગેનૈકેન સહિતં પ્રમાણં પઞ્ચવિંશત્યઙ્ગુલં, અક્ષ્ણયારજ્જુઃ સપ્તાઙ્કુલાનિ તિર્યઙ્ભાની સૈકોનપઞ્ચાશત્કરોતિ ।
ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલં પ્રમાણષટ્સપ્તતિં પઞ્ચવિંશતિઃ ષટ્ શતાનિ ચ કરોતિ એવમેવાભ્યાસાન્તરેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ત્રિકચતુષ્કયોરિત્યાદિના કાનિચિદુદાહરણાન્યુત્તરત્ર સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ ।
અલમતિ પ્રસઙ્ગેન ।
સુન્દરરાજીયા
(દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણ વિહરણમ્)
અથ સનિદાનમનેકપ્રકારં વિહરણમાહ------
દીર્ઘસ્ય ચતુરશ્રસ્ય પાર્શ્વમાન્યા સમચતુરશ્રે કૃતે યત્ ક્ષેત્રં સંપદ્યતે,યચ્ચ તિર્યઙ્ભાન્યા તદુભયં અક્ષ્ણયારજ્જ્વા સમચતુરશ્રે કૃતે સંપદ્યતે ક્ષેત્રં ।
ત્રિકચતુષ્કયોરિત્યાદ્યુદા હરણમ્ ।
એવઞ્ચાસાં દ્વયોર્જ્ઞાતયોસ્તૃતીયા જ્ઞાતું શક્યતે ।
યથા પાર્શ્વમાનીતિર્યઙ્ભાન્યોર્જ્ઞાતયોઃ તે પૃથગ્વર્ગયિત્વા સંયોજ્ય તદ્વર્ગમ્લમક્ષ્ણયારજ્જુઃ ।
તથા પાર્શ્વમાન્યક્ષ્ણયારજ્જ્વોર્જ્ઞાતયોઃ અક્ષ્ણયારજ્જુવર્ગાત્પાર્શ્વમાનીવર્ઙ્ગ વિશોધ્ય (વિ) શિષ્ટસ્ય મૂલં તિર્યઙ્ભાની ।
એવં તિર્યઙ્ભાનીવર્ગં વિશેધ્ય પાર્શ્વમાની ।
એવં ભૂતાભિર્જ્ઞેયાભિઃ પૂર્વોક્તં વિહરણમ્ ।
ત્રિકચતુષ્કયોરિત્યાદીન્યેવોદાહરણાનિ ।
પૂર્વયોગાવપ્યસ્યૈવ પ્રપઞ્ચૌ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુર્દ્વિસ્તવતીં ભૂમિં કરોતિ । સમસ્ય દ્વિકરણી

પ્રમાણં તૃતીયેન વર્ધયેત્ તચ્ ચતુર્થેનાત્મચતુસ્ત્રિંશોનેન સવિશેષઃ

સમસ્ય દ્વિકરણી ।
સમસ્ય ચતુરશ્રસ્ય અક્ષ્ણયારજ્જુઃ સમચતુરશ્રસ્ય ક્ષેત્રં યાવદ્ભવતિ તસ્ય દ્વિગુણં કરોતિ ।
સમસ્ય ગ્રહણં કિમર્થમ્? દીર્ઘનિવૃચ્યર્થમિતિ ચેન્ન, ઉક્તાર્થત્વાત્ ।
અક્ષ્ણયારજ્જોરભાવાન્મણ્ડલસ્યાપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વાત્મના સમસ્ય પ્રતિપચ્યર્થમિતિ, તદપ્યપ્રયોજકમ્ ।
અક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યેકવચનનિર્દેશાત્ ।
પ્રમાણં તૃતીયેન વર્ધયેત્ પ્રમાણં તૃતયિં પ્રક્ષિપેત્ ।
તચ્ચતુર્થેન ।
તદિતિ પ્રક્ષિપ્તતૃતીયં પરામૃશ્યતે ।
તૃતીયં સ્વચતુર્થેન વર્ઘયેદિતિ શેષઃ ।
આત્મચતુસ્ત્રિંશોનેન--એતત્ ચતુર્થસ્ય વિશેષણમ્, તચ્ચતુર્થં ચતુસ્ત્રિંશદ્ધા વિભજ્યૈકં ભાગમુત્સૃજ્ય શિષ્ટેનેત્યર્થઃ ।
(1અ1ઞ્3અ1ઞ્34-1ઞ્3ન્4ન્34ઉ1.4142156)
સવિશેષઃ--સવિશેષ ઇતિ સંજ્ઞા ।
એવં સંવર્ગિતસ્ય સહ વિશેષણ વર્તત ઇતિ અન્વર્થા સંજ્ઞા ।
દ્વાદશે ચત્વારિ ચતુર્ષુ એકં ચતુસ્ત્રિઙ્ક્ષદ્ધા વિભજ્ય એકં ભાગમુત્સૃજ્ય, એવં તિલોનસપ્તદશાઙ્ગુલં ભવતિ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલસ્ય તિલવર્ગઃ ; એકં નિયુતં ષડયુતાનિ ષટ્ સહસ્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ ષષ્ટિઃ ચત્વારીતિ (166464) તિલપ્રમાણાનિ સપ્તદશાઙ્ગુલમાનસ્ય તિલોનસ્ય તિલવર્ગઃ-- ત્રીણિ નિયુતાનિ ત્રીણિ નિયુતાનિ ત્રીણ્યયુતાનિ દ્વે સહસ્રે નવ શતાનિ વંશતિર્નવ ચ (332929) અત્રૈકત્રિકયોઃશેષો ન ભવતીતિ વેણોઃસવિશેષે ગૃહ્યમાણે દશતિલક્ષેત્રાણ્યતિરિક્તાનિ ।
તેન નીવારશૂકાર્ધમાત્રમપ્યતિરિક્તં ભવતિ ।
તસ્માદ્વિશેષ ઇતિ વ્યવહારાર્થમેવ ભવિષ્યતીતિ પ્રગણય્ય સંજ્ઞા કૃતાચાર્યેણ ॥
અથાપરમ્
વિહારં વક્ષ્યામ ઇતિ શેષઃ ।
પ્રમાણમાત્રીં રજ્જુમ્ ઉભયતઃ પાશાં કરોતિ
યત્પ્રમાણં ચતુરશ્રં કર્તુમિચ્છતિ તાવત્પ્રમાણાં રજ્જુમુભયતઃપાશાં કૃત્વા-
મધ્યે લક્ષણમ્ અર્ધમધ્યમયોશ્ ચ પૃષ્ઠ્યાયાં રજ્જુમ્ આયમ્ય પાશયોર્લક્ષણેષ્વિતિ શઙ્કૂન્ નિહત્ય્ ઉપાન્ત્યયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય મધ્યમેન લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય શઙ્કું નિમિત્તં કરોતિ । મધ્યમે પાશૌ પ્રતિમુચ્ય, ઉપર્યુપરિ નિમિત્તં મધ્યમેન લક્ષણેન દક્ષિણમંસમ્ આયચ્છેત્ । ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદ્ અપરસ્મિન્ પ્રતિમુચ્ય મધ્યમેનૈવ લક્ષણેન દક્ષિણાં શ્રોણિમ્ આયચ્છેત્ । એવમુત્તરૌ શ્રોણ્યંસૌ