આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 21

ઇતિ શ્રીસુદર્શનાચાર્યકૃતે ગૃહ્યતાત્પર્યદર્શને સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
43 ઉપાકરણમ્ ।
ઉપાકરણે સમાપને ચ ઋષિર્યઃ પ્રજ્ઞાયતે ॥ આ
સદસસ્પતિર્દ્વિતીયઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.2:
દ્વિવિધમુપાકરણમ્-કાણ્ડોપકરણમધ્યાયોપાકરણઞ્ચેતિ ।
તથા સમાપનમ્ ।
તથા ચાન્યપરે વાક્યે દર્શનં"કાણ્ડોપાકરણે ચામાતૃકસ્ય કાણ્ડસમાપને ચાપિતૃકસ્યે"તિ (આપ.ધ.1-11-1-2) અધ્યાયોપાકરણં તુ પ્રસિદ્ધં-શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યામધ્યાયમુપાકૃત્યેતિ ।
(આપ.ધ.1-9-10) ।
તથા સમાપનં તૈષ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં રોહિણ્યાં વા વિરમેત્,ઇતિ ।
(આપ.ધ. 1-9-20) તત્ર દ્વિવિધે ઽ પ્યુપાકરણે સમાપને ચાર્ષિયેઃ પ્રજ્ઞાયતે કાણ્ડાનુક્રમણ્યાં કાણ્યઋષિત્વેન સ તત્ર દેવતા ।
તત્ર સદસસ્પતિર્દ્વિતીયઃ ।
કાણ્ડઋષયે હુત્વા સદસસ્પતયે હોતવ્યમિત્યર્થઃ ।
તત્ર પ્રાજાપત્યં સૌમ્યં આગ્નેયં વૈશ્વદેવમિતિ કાણ્ડાનિ ।
પ્રજાપતિઃ સોમો ઽગ્નિર્વિશ્વેદેવા ઇતિ કાણ્ડર્ષયઃ ।
સારસ્વતં નામ સઙ્કીર્ણાનિ કાણ્ડાનિ ।
યતાહ બૌધાયનઃ-પૌરોડાશિકં યાજમાનં હોતારો હૌત્રં પિતૃમેધ ઇતિ સબ્રાહ્ણણાનિ સાનુબ્રાહ્મણાનિ પ્રાજાપત્યાનિ ।
આર્ધ્વયવં ગ્રહાઃ દાક્ષિણાનિ સમિષ્ટયજૂંષ્યવભૃથયજૂંષિ વાજપેયશ્શુક્રિયાણિ સવા ઇતિ સબ્રાહ્મણાનિ સાનુબ્રાહ્મણાનિ સૌમ્યાનિ ।
અગ્ન્યાધેયં પુનરાધેયં અગ્નિહોત્રમગ્નુપસ્થાનમગ્નિચયનં સાવિત્ર નાચિકેતચાતુર્હોત્રિયવૈશ્વસૃજારુણા ઇતિ સબ્રાહ્મણાનિ સાનુબ્રાહ્મમાન્યાગ્યેયાનિ ।
રાજસૂયઃ પશુબન્ધઃ ઇષ્ટયો નક્ષત્રેષ્ટયો દિવશ્યેનયો ઽપાઘાઃ સત્રાયણમુપહેમાઃ સૂક્તાન્યુપાનુવાક્યં યાજ્યા અશ્વમેધઃ પુરુષમેધસ્સૌત્રામણ્યચ્છિદ્રાણિ પશુહૌત્રમુપનિષદ ઇતિ સબ્રાહ્મણાનિ સાનુબ્રાહ્મણાનિ વૈશ્વદેવાનીતિ (બૌ.ગૃ.3-1-21-24) અસ્માકઞ્ચ ગૃહ્યમન્ત્રપ્રશ્નદ્વયમપ્યેકાગ્નિકાણ્ડં નામ વૈશ્વદેવકાણ્ડે દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર કાણ્ડોપાકરણે તસ્ય કાણ્ડસ્ય ઋષિર્યઃ તસ્મૈ હોમઃ પ્રજાપતયે કાણ્ડઋષયે સ્વાહેતિ ।
તતસ્સદસસ્પતિમદ્ભુતમિતિ મન્ત્રેણ ક્રમપ્રાપ્તેન સહિતમન્ત્રસ્વાધ્યામાર્થ વિવાહપ્રકરણે પઠિત- ।
તસ્યૈવ વિનિયોગપ્રદર્શનાર્થ ઇદં સૂત્રમસ્મિન્ પ્રદેશે પછિતમ્ ।
અન્યથોપનયનાનન્તરમેવ વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
એવં તસ્ય તસ્ય સમાપને તસ્મૈ તસ્મૈ કાણ્ડર્ષયે હોમઃ ।
સદસસ્પતયે દ્વિતીયઃ ।
ન જયાદયઃ, પ્રાપકાભાવાત્ ।
સૂત્રાન્તરાશ્રયણેન કેચિજ્જુહ્વતિ ।
તાનીમાનિ ચત્વારિ વેદવ્રતાનિ યાનિ પ્રતિકાણ્ડમુપાકરણાનિ ।
યાનિ સમાપનાનિ તાનિ વ્રતવિસર્જનાનિ ।
અધ્યાયોપકારણે તુ સર્વેષાં કાણ્ડર્ષીણાં હોમઃ તતસ્સદસસ્પતેઃ ।
જયાદયશ્ચ ભવન્તિ વા, ન વા ।
તત્ર કાણ્ડોપાકરણસમાપનયોરુ- દગયનાદિપ્રાપ્તેરુપનયનાનન્તરં તદાનીમેવ પ્રાજાપત્યં કાણ્ડમુપાકૃત્ય શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યામુપાકૃત્ય પ્રાજાપત્યસ્ય કાણ્ડસ્યાધ્યયનમ્ ।
તૈષ્યામુત્સર્ગઃ ।
તત્રૈતાવતા કાલેન પ્રાજાપ્તયકાણ્ડસ્ય સમાપ્તૌ તેનોત્સર્ગઃ ।
અથ સૌમ્યસ્યોપાકારણમ્ ।
અથ યાવદધ્યાયોપાકણં તાવત્ પ્રાજાપત્યસ્ય કાણ્ડસ્ય ધારણાધ્યયનં શુક્લપક્ષેષુ ।
કૃષ્ણપક્ષેષ્વઙ્ગાધ્યયનમ્ ।
શ્રાવણ્યામુપાકર્મ ।
અથ સૌમ્યકાણ્ડસ્યાધ્યયનમ્ ।
તૈષ્યામુત્સર્ગઃ ।
કાણ્ડસમાપનમ્ ।
એવમિતરયોઃ ।
સર્વત્ર ઉત્સર્જનાદૂર્ધ્વ પૂર્વગૃહીતસ્યાંશસ્ય દારણાધ્યયન- મઙ્ગાધ્યયનઞ્ચ હોમઃ પ્રથમઃકલ્પઃ ।
અથ યે સારસ્વતં પાઠમધીયતે તેષામુપનયનાનન્તરં તદાનીમેવ ચત્વારિ વેદબ્રતાનિ ક્રમેણ કૃત્વા કાલે ઽધ્યાયમુપાકૃત્ય યથાપાઠમધ્યયનં તૈષ્યામુત્સર્ગઃ ।
પૂર્વવદ્ધારણાધ્યયનમઙ્ગાધ્યયનં ચ પુનરુપાકરણમિત્યાદિ ।
આદ્યકલ્પે તુ કેચિદુત્સર્જનં ન કુર્વતે ।
ઓપાકરણાદધીત્ય પુનરુપાકુર્વતે ।
અન્યે તૂત્સૃજ્ય પુનરધીયતે ।
વેદવ્રતાનિ ચ યદા કદાચિત્ કુર્વતે ।
તેષાં મૂલં મૃગ્યમ્ ।
સર્વેષ્વપિ પક્ષેષુ શુક્રિયાણાં પૃથગુપાકરણમુત્સર્જનઞ્ચ ।
તત્ર પ્રયોગઃ-પર્વણ્યુદયગયન ઇત્યારભ્યાજ્યભાગન્તે સોમાય કાણ્ડર્ષયે સ્વાહેતિ સદસસ્પતિમિતિ ચ હુત્વા જયાદિપરિષ્ચનાન્તે મદન્તીરુપસ્પૃશ્યેત્યેવમાદિ પ્રતિપદ્યતે ।
એવમેવ પૂર્વવત્ વિસૃજ્યેત્યત્રાપિ પ્રયેગઃ