આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 22

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.2:
અત્ર વિષયશુધ્યર્થમધ્યાયસ્ય ચ પ્રાજાપત્યસૌમ્યાગ્નેયવૈશ્વદેવાખ્યાનાં કાણ્ડાનાં ચ તત્તત્કાણ્ડાખ્યવ્રતાનાં ચોપાકરણ સમાપ- નયોશ્ચ સ્વરૂપમુચ્યતે-તત્રાધ્યાયસ્યોપાકરણં, શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વિહિતહોમપૂર્વક મધ્યાયાનામારમ્ભઃ ।
સમાપનં ચ, તસ્ય તૈષ્યાં પૌર્ણમાસ્યામિત્યાદિષુ હોમપૂર્વકમેવાધ્યયનોત્સર્ગઃ ।
કાણ્ડાનામુપાકરણં તુક્રમપ્રાપ્તે કાલે હોમપૂર્વકમેવ તત્તત્કાણ્ડાનામધ્યયનોપક્રમઃ ।
સમાપનં ચૈષાં તત્તત્કાણ્ડાધ્યયને સમાપ્તે હોમપૂર્વકમેવોત્સર્ગઃ ।
યે એતે કાણ્ડાનામુપાકરણસમાપને તે એવ વ્રતાનામિતિ, ન ભેદોમ, અધ્યયનાઙ્ગત્વાત્ સર્વેષાં બ્રહ્મચારિવ્રતાનામ્ ।
સારસ્વતપાઠાધ્યયને તુ કાણ્ડાનાં સઙ્કીર્ણત્વેન યથાકાણ્ડમધ્યયનાસમ્ભવાત્, વ્રતાન્યેવોદગયને કાણ્ડવદેકૈકશઃ ઉપાકૃત્ય સંવત્સરં ચરિત્વા વિધિવદુત્સૃજેત્ ।
ચત્વાર્યેવ ચ વેદવ્રતાનિ, ન તુ ગૃહ્યાન્તરોક્તે સાવિત્રસમ્મિતાખ્યે વેદવ્રતે, સવિત્રસમ્મિતાખ્યકાણ્ડયોરભાવાત્ ।
ઽચૌલોપનયનં, ચત્વારિ વેદવ્રતાનિ, (ગૌ.ધ.8-15) ઇતિ ગૌતમ વચનાચ્ચ ॥
તથા વિષયશુધ્યર્થમેવ પ્રયોગભાષ્યમલ્પભેદમેવ લિખ્યતે ।
આપસ્તમ્બદર્શનાનુગતેપદેશેનાધ્યાયોપાકરણાદીનાં કર્મોચ્યતે ।
તત્ર તાવદધ્યાયોપાકરણસ્ય શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં આચાર્યશ્શિષ્યૈસ્સહ કૃતપ્રાણાયામો ઽધ્યાયમુપાકરિષ્યઽઇતિ સઙ્કલ્પ્ય મહાનદ્યાં વિધિવત્ સ્નાત્વા પવિત્રપાણિઃ નવ ઋષીન્ તર્પયેત્- ઽપ્રજાપતિં કાણ્ડઋષિં તર્પયામિ ।
સોમં કાણ્ડઋષિં તર્પયામિ ।
અગ્નિં કાણ્ડઋષિં તર્પયામિ ।
વિશ્વાન્દેવાન્ કાણ્ડઋષિં તર્પયામિ ।
સાંહિતીર્દેવતા ઉપનિષદસ્તર્પયામિ ।
યાજ્ઞિકીર્દેવતા ઉપનિષદસ્તર્પયામિ ।
વારુણીર્દેવતા ઉપનિષદસ્તર્પયામિ ।
બ્રહ્માણં સ્વયંભુવં તર્પયામિ ।
સદસસ્પતિં તર્પયામિ-ઇતિ ।
તતો ઽગ્નેરુપસમાદાનાદ્યગ્નિમુખાન્તે અન્વારબ્ધેષ્વન્તેવાસિષુ નવાજ્યાહુતીર્જુહોતિ ઽપ્રજાપતયે કાણ્ડઋષયે સ્વાહા ।
સોમાય કાણ્ડઋષયે સ્વાહા ।
અગ્નયે કાણ્ડઋષયે સ્વાહા ।
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ કાણ્ડઋષિભ્યઃ સ્વાહા ।
સાંહિતીભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યઃ સ્વાહા ।
યાજ્ઞિકીભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યઃ સ્વાહા ।
વારુણીભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યસ્સ્વાહા ।
બ્રહ્મણે સ્વયંભુવે સ્વાહાઽ; ।
સદસસ્પતિમિત્યેતયર્ચા નવમીમાદુતિં જુહોતિ ।
તત આચાર્યપ્રમુખાઃ દર્ભેવાસીના દર્ભાન્ ધારયમાણા વેદસ્યાદિતશ્ચતુરો ઽવરાર્ધ્યાનનુવાકાનધીયીરન્ ।
અથ જયાદિ પરિષેચનાન્તે બ્રાહ્મણતર્પણમ્ ।
એવમેવોત્સર્ગે, ન તતો ઽધિકંસ્મૃત્યન્તરોપસંહારેણાપિ,કિન્તુ યથાપસ્તમ્બીયં સૂત્રમ્ ।
તથા નાદિતો વેદસ્યાનુવાકાનામધ્યયનમ્ ।
જયાદયસ્તુ ભવન્તિ ।
સૌમ્યાદૃતે કાણ્ડોપાકરણસમાપનયોશ્ચ ન સૂક્તોપહોમદેવતોપસ્થાનજયાદયઃ ।
સૌમ્યસ્યૈવ સૂક્તજયાદયઃ ।
એવમાપસ્તમ્બમત એવાવસ્થિતાઃ કેચિત્ કુર્વતે યથોક્તમ્ ॥
અથ પ્રાજાપત્યે વ્રતે પૂર્વવત્ સ્નાત્વા સોમાગ્નિવિશ્વેદેવવર્જ્યાનાં તર્પણમ્ ।
અગ્નિમુખાન્તે ચાન્વારબ્ધે વ્રતિનિ જુહોતિ-પ્રજાપતયે કાણ્ડઋષયે સ્વાહા ।
ઽપ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્યઃઽ(તૈ.બ્રા.2-8-1-2) ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચં ષડાહુતીઃ, ચતસ્ર ઉપહોમાહુતીઃ સાંહિતીભ્ય ઇત્યાદિભિરેવ, સદસસ્પતિમિત્યેતયૈવ સદસસ્પતિં ચ ।
ઽઅગ્ને વ્રતપતે કાણ્ડઋષિભ્યઃ પ્રાજાપત્યં વ્રતં ચરિષ્યામિ, તચ્છકેયં તન્મે રાધ્યતામ્ ।
ચાયો વ્રતપતે, આદિત્ય વ્રતપતે, વ્રતાનાં વ્રતપતે કાણ્ડઋષિભ્યઃ, પ્રાજાપત્યં વ્રતં ચરિષ્યામિ તચ્છકેયં તન્મે રાધ્યતામ્ ,ઽ; ।
(તૈ.આ.7-41-3) ઇત્યેતૈશ્ચતુર્ભિઃ યથાદેવતમ્ ।
તતો જયાદિ, બ્રાહ્મણતર્પણં ચ ।
એવમેવ સમાપને પ્રયોગઃ સંવત્સરે સંવત્સરે પર્યવેતે ।
તત્રોપસ્થાનમન્ત્રેષુ અચારિષમશકમરાધીતિ વિશેષઃ ।
કેચિત્-સૌમ્યે કેશશ્મશ્રુવાપનસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ પ્રાજાપત્યાદિષ્વપીચ્છન્તિ ॥
એવમેવાગ્નેયે વાશ્વદેવે ચ ।
અગ્નયે કાણ્ડઋષયે સ્વાહા;ઽઅગ્ને નયેઽ(તૈ.બ્રા.2-8-2)તિષડૃચં સૂક્તમ્,;ઽઅગ્ને વ્રતપતે કાણ્ડઋષિબ્યઃ આગ્નેયં વ્રતં ચરિષ્યામીઽત્યાગ્નેયે વિશેષઃ ।
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ કાણ્ડઋષિભ્યઃ સ્વાહા;ઽઆ નો વિશ્વે અસ્ક્રાગમન્તુઽ(તૈ.બ્રા.2-8-6-3) ઇતિ ષડૃચં સૂક્તમ્ ।
વૈશવદેવં વ્રતં ચરિષ્યામીઽતિ વૈશ્વદેવવ્રતે વિશ્ષઃ ॥
સોમસ્ય કાણ્ડોપાકરણસમાપને શુક્રિયકલ્પોક્તે ।
અત્રાપ્યુક્તં યત્તદુચ્યતે પૂર્વવદુપાકૃત્યાગ્નેરુપસમાધાનાદ્યગ્નિમુખાન્તે, સોમાય કાણેડઋષયે સ્વાહા ।
ઽસોમો ધેનુઽ(તૈ.બ્રા.2-8-3-1) મિતિ ષડૃચં સૂક્તમ્ ।
ઉપહોમાન્ સદસસ્પતિં ચ હુત્વા, એવં પુર્વવદુપાકૃત્ય, મદન્તીમુપસ્પૃશ્ય પ્રથમેનાનુવાકેન શાન્તિં કૃત્વા ચતસ્ન ઔદુમ્બરીસ્સમિધો ઘૃતાન્વક્તા અભ્યાદધાતિ ઽપૃથિવી સમિત્ઽ(તૈ.આ.7-42-1) ઇત્યાદિભિઃ ।
અથ દેવતોપસ્થાનમ્ ઽઅગ્ને વ્રતપતે કાણ્ડઋષિભ્યઃ સૌબ્યં વ્રતં ચરિષ્યામિઽઇત્યાદિભિઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ શુક્રિયમન્ત્રબ્રાહ્મણાનુવાકાનાં પ્રથમપદાનિ યુઞ્જતેઽ(તૈ.આ.7-2) ઽસવિતાઽ(તૈ.આ.8-12) ઇતિ વાભિવ્યાહાર્ય વાચયિત્વા જયાદિ પ્રતિ પદ્યતે ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વા મદન્તીમુપસ્પૃસ્ય, ઉત્તમેનાનુવાકેન શાન્તિં કૃત્વા તતસ્સમ્મીલનાદિ યથાશૂત્રમ્ ।
શ્વોભૂતે ઽવયઃ સુપર્ણાઃ (તૈ.આ.7-42-3) ઇત્યાદિત્યોપસ્થાનાન્તે બ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
અથાસ્ય સ્વાધ્યાયવિધિઃ શુક્રિયકલ્પ એવોક્તઃ ।
એવં સમાપને ।
વિશેષસ્તુ ઽદ્યૌસ્સમિદાદિત્ય વ્રતપતેઽઇત્યાદ્યાવૃત્તાઃ સમિદાધાનોપસ્થાનમન્ત્રાઃ ।
ઉત્તમેનાનુવાકેન શાન્તિં કૃત્વા ગુરવે વરં દત્વા કેશશ્મશ્રુ વાપયિત્વા બ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
(નત્ર પ્રભૃતિવ્યાહરણં)
અથ સૂત્રમાક્ષિપ્યતે- નનુ- ઽઉપાકરણે સમાપને ચ ઋષિર્યઃ પ્રજ્ઞાયતેઽઇતિ યઃ પ્રજાપત્યાદીનામન્યતમઃ કાણ્ડાનુક્રમણ્યાં કાણ્ડઋષિત્વેન સમામ્નાયતે સ ઋષિઃ દેવતેતિ વ્યર્થમેવેદં સૂત્રમ્ ।
કાણ્ડોપકરણેષ્વેતાન્ પુરસ્તાત્સદસસ્પતેઃ ।
જુહુયાત્ કાણ્ડસમાપ્તૌ ચ શ્રુતિરેષા સનાતની ॥
(કાણ્ડા.2-11)
ઇતિ કાણ્ડાનુક્રમણ્યાં કાણ્ડર્ષિદેવતાત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
સત્યમ્, અત એવ પ્રજાપત્યાદયશ્ચત્વારઃ પ્રધાનહોમદેવતાઃ; સાંહિત્યાદયસ્સ્વયમ્ભુપર્યન્તાશ્ચત્વાર ઉપહોમદેવતાઃ ।
તેનૈતે ચત્વારસ્સર્વકાણ્ડાનામુપાકરણસમાપનયોરનુવર્તન્તે પ્રધાનાનુવર્તિત્વાદઙ્ગાનામિત્યેવં પરં સૂત્રમ્, ન દેવતાત્વવિધિપરમ્

નનુ-સદસસ્પતિરધ્યાયોપાકરણસમાપનયેર્નવમઃ ।
કાણ્ડેપકારણસમાપનયેષ્ષષ્ઠઃ ।
એવમયમદ્વિતીયો ઽપિ કિમર્થ દ્વિતીય ઇત્યુચ્યતે? ।
દ્વતીયસ્ય સ્વિષ્ટકૃતઃ સ્થાને ઽયં સદસસ્પતિર્ભવેદિત્યેવમર્થમ્ ।
ઇદમર્થમેવ ચ પૂર્વત્ર ઽઅગ્નિસ્તિષ્ટકૃદ્દ્વિતીયઃઽ(આપ.ગૃ.7-7) ઇત્યુક્તમ્ ।
ઉપાકરણસમાપનયોરાજ્યહવિષ્કયોઃ સ્વિષ્ટકૃદેવ નાસ્તિ, કથં તત્સ્થાને સદસસ્પતિવિધિઃ?ઇતિચેતનેનૈવ વચનેનાસ્ય પ્રસઙ્ગો વિધીયતે, યથા અગ્નિહોત્રે દ્વિતીયસ્યા આહુતેશ્શાતપથેન બ્રાહ્મણેન ।
તેનાગ્નેરુત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધે ઽસ્મૈ હોમઃ ।
એતદ્વિસ્મરણે સ્વિષ્ટકૃલ્લોપપ્રાયશ્ચિત્તં ચ ।
હોમો લિઙ્ગક્રમાભ્યાં ઽસદસસ્પતિમદ્ભુતમ્ઽઇત્યેતયા હોતવ્ય ઇતિ સ્પષ્ટત્વાત્ સૂત્રકારસ્યાનાદરઃ કેચિત્--ઽઉપાકરણે સમાપને ચ યઃ કાણ્ડઋષિઃ પ્રજ્ઞાયતે તસ્ય દ્વિતીયસ્સદસસ્પતિઃ ।
કાણ્ડઋષેરુપરુષ્ટાદયં મન્ત્રસ્સદસસ્પતિર્વિનિયુજ્યતે, ન તુ વિવાહે, ઉદ્દીપ્યસ્વેતિ ઋગ્દ્વયમિવ ।
વિવાહમધ્યે પાઠસ્ત્વધ્યયનવિધ્યર્થઃઽઇત્યેવં સદસસ્પતિમન્ત્રસ્ય વિષયજ્ઞાપન- વ્યાજેન એતયોઃ કર્મણોઃ પ્રયોગકલ્પસ્યાન્યત્ર પ્રસિદ્ધસ્યાત્રાપ્રસિદ્ધત્વાત્ અવશ્યાશ્રયણીયસ્ય ઇહ શાસ્ત્રે ઽભ્યન્તરીભાવો ઽસ્ય સૂત્રસ્ય પ્રયોજનમ્, તતશ્ચ ક્રિયાપ્રવૃત્તિરિતિ ।
તન્ન;સૂત્રસ્થસ્ય સદસસ્પતિશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થદેવતાપરત્વસમ્ભવે ઽપિ મન્ત્રપ્રતીકં લક્ષયિત્વા તેન લક્ષિતેન મન્ત્રલક્ષણાયા અયુક્તત્વાત્, ઉક્તવિધયાનયોરિહૈવ પ્રયોગસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્, અન્યત્રપ્રસિદ્ધસ્યાભ્યન્તરીભાવવૈમર્થ્યાચ્ચ