અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 4.2

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
દેવાનાં ચ મનુષ્યાણામેતાવત્ સમમેવ હિ ।
ઉત્ક્રાન્તિમાર્ગૌ દેવાનાં ન પ્રાયેણ ભવિષ્યતઃ

કર્મક્ષયસતથોત્ક્રાન્તિર્માર્ગો ભોગશ્ચતુષ્યયમ્ ।
ફલં મોક્ષ ઇતિ પ્રોક્તઃ ક્રમાત્ પાદેષુ ચોદિતઃ

સ્રષ્ટૃષ્વેવ તુ સૃજ્યાનાં પ્રવેશો બ્રહ્મણો લયે ।
દેવાનાં માર્ગ ઉદ્દિષ્ટો નાર્ચિરાદિર્નચોત્ક્રમઃ

સ્રષ્ટુસ્તુ ગ્રાસભૂતસ્ય દેહસ્તત્ર લયં વ્રજેત્ ।
યતઃ સૃજ્યસ્ય દેવસ્ય નૈવોત્ક્રાન્તિસ્તતો ભવેત્

લયાચ્ચૈવાર્ચિરાદીનાં લોકાનામપિ સર્વશઃ ।
કથં માર્ગો ભવેત્ તેષાં વિશતામુત્તમં સ્વતઃ

જાતાનાં માનુષે લોકે દેવાનાં ચ કદાચન ।
ઉત્ક્રાન્તિમાર્ગૌ ભવતો ન તદા મુક્તિરિષ્યતે

અન્યેષામપિ સાક્ષાત્તુ મુક્તિઃ પ્રાપ્યાપિ તં હરિમ્ ।
સહૈવ બ્રહ્મણા ભૂયાદિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ

ક્ષ્મામ્ભોનલાનિલવિયન્મનૈન્દ્રિયાર્થભૂતાદિભિઃ પરિવૃતઃ પ્રતિસઞ્જિઘૃક્ષુઃ ।
અવ્યાકૃતં વિશતિ યર્હિ ગુણત્રયાત્મા કાલં પરં સ્વમનુભૂય પરઃ સ્વયમ્ભૂઃ

એવં પરેત્ય ભગવન્તમનુપ્રવિષ્ટા યે યોગિનો જિતમરુન્મનસો વિરાગાઃ ।
તેનૈવ સાકમમૃતં પુરુષં પુરાણં બ્રહ્મ પ્રધાનમુપયાન્ત્યગતાભિમાનાઃ

ભગવન્તમનુપ્રાપ્તા અપિ તુ બ્રહ્મણા સહ ।
પરમં મોક્ષમાયાન્તિ લિઙ્ગભઙ્ગેન યોગિનઃ

પ્રાપ્તા અપિ પરં દેવં સહૈવ બ્રહ્મણા પુનઃ ।
આનન્દવ્યક્તિયાયાન્તિ પૂર્ણાં લિઙ્ગસ્ય ભઙ્ગતઃ

ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તિબલાદ્ વિજ્ઞાયતે ચ તત્ ।
ભોગસ્તુ સર્વદેવાનાં નરાદીનાં ચ વિદ્યતે

તત્ર પ્રવેશો દેવાનામુત્તરોત્તરતઃ ક્રમાત્ ।
ઉચ્યતે દેહગાનાં ચ વૃત્તીનામેવમેવ તુ

તત્ર મોક્ષસ્વરૂપં તુ વાદિનઃ પ્રતિભાશ્રયાત્ ।
નાના વદન્તિ પુંસાં હિ મતયો ગુણભેદતઃ ।
પૃથક્ પૃથક્ પ્રજાયન્તે તમસૈવાન્યથામતિઃ

રજસા મિશ્રબુદ્ધિત્વં સત્ત્વેનૈવ યથા મતિઃ ।
ગુણાતીતા વિમુક્તાનાં મતિઃ શુદ્ધચિતિર્યતઃ

સામ્યગેવાથ નિત્યા ચ તત્તન્માહાત્મ્યયોગતઃ ।
બહળા ચાતિવિશદા સ્પષ્ટા ચૈવ શ્રિયો મતિઃ

મહાશુદ્ધચિતિત્વેન તતો ઽપ્યતિમહાચિતિઃ ।
અશેષોરુવિશેષાણામતિસ્પષ્ટતયા દૃશિઃ ।
નિત્યમેકપ્રકારા ચ નારાયણમતિઃ પરા

સૂર્યપ્રભાવદખિલં ભાસયન્તિ નિરન્તરા ।
નિર્લેપા વીતદોષા ચ નિત્યમેવાવિકારિણી

વિશેષાંસતદ્ગતાંસ્ત્યક્તવા પ્રાયસ્તલ્લક્ષણા શ્રિયઃ ।
તથૈવ સ્પષ્ટતાભાવાત્ તત્તન્ત્રત્વાચ્ચ કેવલમ્ ।
ન તાદૃશી બ્રહ્મણસ્તુ પ્રાય એવ શ્રિયો યથા

મુક્તાનાં તુ તદન્યેષાં સમુદ્રતરળોપમા ।
અગ્નિજ્વાલાવદેવ સ્યાત્ સ્મૃતિગાનાં દૃશો ભવઃ

એવંવિધેષુ જ્ઞાનેષુ તમસા મુષ્યદૃષ્ટયઃ ।
ખદ્યોતસદૃશાત્યલ્પજ્ઞાનત્વાદન્યથાદૃશઃ ।
વદન્તિ વાદિનો મોક્ષં નાનામતસમાશ્રયાત્

આશ્રિત્ય પ્રતિભામાહ જિનસ્તત્રાતિતામસીમ્ ।
જ્ઞાનાત્ કર્મક્ષયાન્મોક્ષો ભવેદ્ દેહાખ્યપઞ્જરાત્

પઞ્જરોન્મુક્તખગવદલાકાકાશગોચરઃ ।
નિત્યમૂર્ધ્વં વ્રજત્યેવ પુદ્ગલો હસ્તપાદવાન્

ઇતિ તત્ કેન માનેન મોક્ષરૂપં પ્રદૃશ્યતે ।
ગતિરૂર્ધ્વા ચ દુઃખેતા ગતિત્વાલ્લૌકિકી યથા ।
ઇત્યુક્તે ચાનુમાનૈકશરણસ્ય કિમુત્તરમ્

અનૂર્ધ્વગતિતા તત્ર યદ્યુપાધિઃ ખગસ્ય ચ ।
દૂરોર્ધ્વગમને દુઃખમિતિ સાધ્યાનુગો ન સઃ

પ્રતિસાધનરૂપસ્ય નાનુમાનસ્ય દૂષણમ્ ।
ઉપાધિઃ પ્રતિરૂપં હિ સાધનં તન્નચાપરમ્

અથાપિ સશરીરત્વં ચાત્રોપાધિર્ન વૈ ભવેત્ ।
ગતિત્વં યત્ર દેહિત્વમિતિ યત્ સાધનાનુગમ્

આગમાનનુસારિત્વે પ્રસઙ્ગો ઽયં યતસ્તતઃ ।
નાપસિદ્ધાન્તતા દોષઃ પ્રસઙ્ગે યદિ સા ભવેત્ ।
તદૈવાતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાન્ન પસઙ્ગઃ ક્વચિદ્ ભવેત્

લોકાકાશગતિત્વં ચેદુપાધિઃ સાધનાનુગઃ ।
સો ઽપીત્યુક્તે વદેત્ કિં સ તસ્માદ્ વેદોદિતો ભવેત્

મોક્ષ એવં સ્વયં વિષ્ણુર્યદ્યપીશો હ્યશેષવિત્ ।
ચકાર સૌગતમતં મોહાયૈવ ચકાર યત્

અસુરાણામયોગ્યાનાં વેદમાર્ગે પ્રવર્તતામ્ ।
અતો ઽસુરાધિકારત્વાન્ન ગ્રાહ્યં તન્મતં ક્વચિત્

ચતુષ્પ્રકારં તચ્ચોક્તં શૂન્યં વિજ્ઞાનમેકલમ્ ।
અનુમેયબહિસ્તત્ત્વં તથા પ્રત્યક્ષબાહ્યગમ્

ઇતિ તત્ર તુ યે શૂન્યં વદન્ત્યજ્ઞાનમોહિતઃ ।
તે મોક્ષં તાદૃશં બ્રૂયુર્નિશ્શઙ્કં માયિનો યથા

ન કિઞ્ચિનમુક્તયવસ્થાયામાત્માત્મીયમથાપિ વા ।
એકસ્મિન્ સંસૃતેર્મુક્તે ન કિઞ્ચિદવશિષ્યતે

તત્સંવૃત્યૈવ ભેદો ઽયં ચેતનાચેતનાત્મકઃ ।
દૃશ્યતે સંવૃતેર્ધ્વંસે નિર્વિશેષૈવ શૂન્યતા

ન સત્ત્વં નૈવ ચાસત્ત્વં શૂન્યતત્ત્વસ્ય વિદ્યતે ।
ન સુખત્વં ન દુઃખત્વં ન વિશેષો ઽપિ કશ્ચન

નિર્વિશેષં સ્યયમ્ભાતં નિર્લેપમજરામરમ્ ।
શૂન્યં તત્ત્વમસમ્બાધં નાનાસંવૃતિવર્જિતમ્

અશેષદોષરહિતં મનોવાચામગોચરમ્ ।
મોક્ષ ઇત્યુચ્યતે ઽસદ્ભિર્નાનાસંવૃતિદૂષિતમ્

સંસૃત્યવસ્થં વિજ્ઞેયં સંવૃત્યૈવ વિશેષ્યતે ।
સ્થિતયા ધ્વસ્તયા ચૈવ સંસૃતિર્મોક્ષ ઇત્યપિ

કેચિત્ તેષ્વન્યથા પ્રાહુઃ સંવૃત્યૈવ ત્વનેકધા ।
અવચ્છિન્નં મહાશૂન્યં નાનાનપુદ્ગલશબ્દિતમ્

યસ્ય શૂન્યૈકરસતા જ્ઞાનાત્ સા ત્વપગચ્છતિ ।
સ પુદ્ગલત્વનિર્મુક્તો મહાશૂન્યત્વમેષ્યતિ

સંવૃત્યાન્યસ્ત્વવચ્છિન્નો દુઃખાન્યનુભવત્યલમ્ ।
ઇત્યેવં માયિનશ્ચાહુરેકજીવત્વવાદિનઃ

બહુજીવમતાશ્ચેતિ માયા તેષાં તુ સંવૃતિઃ ।
નિર્વિશેષત્વવાચૈવ શૂન્યં બ્રહ્મૈવ નો ભિદા

સચ્ચિત્સુખાદિકં ચૈવ કિં કુતો ઽખણ્ડવાદિનઃ ।
વ્યાવર્ત્યમાત્રભેદસ્તુ વિદ્યતે શૂન્યવાદિનઃ

અનૃતાદેરપોહં તુ સ્વયમેવ હિ મન્યતે ।
નિર્વિશેષત્વતો નૈવ વિશેષો બ્રહ્મશૂન્યયોઃ

પ્રામાણ્યાદિ ચ વેદસ્ય ફલતઃ સમમેવ હિ ।
અતત્ત્વાવેદકં યસ્માત્ પ્રમાણં તેન કથ્યતે ।
અતત્ત્વાવેદકત્વં યદપ્રામાણ્યં સતાં મતમ્

દીર્ઘભ્રાન્તિકરી ચેત્ સ્યાદતત્ત્વાવેદકપ્રમા ।
રજ્જુસર્પાદિવિજ્ઞાનાદપ્યાધિક્યાદમાનતા ।
સ્યાદાગમસ્યાનિવર્ત્યમહામોહપ્રદત્વતઃ

તલનૈલ્યાદિવિજ્ઞાનમાકાશે માનતાંવ્રજેત્ ।
છત્રાકારત્વવિજ્ઞાનંચન્દ્રપ્રાદેશતામતિઃ

નિર્ભેદત્વં તુ શૂન્યસ્ય તેનાપ્યઙ્ગીકૃતં સદા ।
સત્ત્વાસત્ત્વાદિધર્માણામભાવ ઉભયોર્મતઃ

ન હિ સત્પ્રતિયોગિત્વં શૂન્યત્વં તેન ચેષ્યતે ।
ન ચ દુઃખવિરોધિત્વાદન્યા હ્યાનન્દતેષ્યતે

માયિના શૂન્યપક્ષે ઽપિ જ્ઞાનં જાડ્યવિરોધિ ચ ।
ધર્મસ્તે ઽપિ ન સન્ત્યેવ કો વિશેષસ્તતસ્તયોઃ

એતાદૃશાનાં પક્ષાણાં દૂષણં પ્રભુરા કૃતમ્ ।
સ્વપક્ષસાદનેનૈવ નાભાવ ઇતિ ચોક્તિતઃ

આત્માભાવે પુમર્થઃ ક ઇષ્ટસ્યાત્માવધિર્યતઃ ।
યદિ નાત્માવધિર્મોક્ષો મોક્ષઃ સ્યાદ્ ઘટશૂન્યતા ।
કલ્પિતત્વાદ્ વિશેષાણાં માયિનો ઽપિ સમં હિ તત્

દૃશ્યમાને વિશેષે ઽપિ યદિ ચેદવિશેષતા ।
ઘટાભાવો ઽવિશેષઃ સ્યાત્ પાશ્ચાત્યશ્ચેદનાગતઃ

ન મોક્ષો વિમતો યસ્માદદેહો ઘટશૂન્યતા ।
યથેત્યુક્તે વદેત્ કિં સ યો ઽનુમામાત્રમાનકઃ

ન ચ માયી વદેત્ તત્ર પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના ।
અમાનત્વાચ્છ્રુતેસ્તસ્ય નચાદેહત્વવાદિની

શ્રુતિઃ કાચિદદેહત્વમપ્રાકૃતશરીરગા ।
મોક્ષે ભોગં યતો બ્રૂતે જક્ષન્ ક્રીડન્નિતિ શ્રુતિઃ

નિર્દુઃખત્વાન્ન તન્મોક્ષઃ પ્રતિપન્નં યથેતિ ચ ।
અનુમાદૂષણં કિં સ્યાદ્ વાદિનોઃ શૂન્યમાયિનોઃ

દુઃખં દુઃખાદભિન્નત્વાન્મોક્ષો ઽપિ સ્યાદસંશયમ્ ।
ભેદે સદ્વૈતતૈવ સ્યાદિત્યાદ્યમિતદોષતઃ ।
હેયં માયામતેનૈવ સહ શૂન્યમતં બુધૈઃ

એવં વિજ્ઞાનવાદો ઽપિ જ્ઞાનમાત્રવિશેષતઃ ।
તસ્યાપિ ભઙ્ગુરત્વાદિવિશેષમપહાય હિ ।
અદ્વૈતતામતં સાક્ષાદુક્તદોષસ્તતો ભવેત્

કાલો ન કેવલજ્ઞાની કાલત્વાત્ પ્રતિપન્નવત્ ।
એતયાનુમયા રોધાન્ન તાદૃઙ્મોક્ષરૂપતા

યદિ કાલો ઽપિ નેત્યાહ કદેતિ પ્રશ્ન ઉત્તરમ્ ।
કિં વક્ષ્યતિ યદાવસ્થાં વદેત્ સા પક્ષતાં વ્રજેત્

અવસ્થાત્વાદિતિ હ્યેવ હેતુઃ સાપિ કદેતિ ચ ।
પૃષ્ટે કાલશ્ચ વક્તવ્યો નાકાલત્વં તતો ભવેત્

ન કાલ ઇતિ સામાન્યનિષેધે કાલગપ્રમા ।
નિરુણદ્ધિ વક્તવ્યો નાકાલત્વં તતો ભવેત્

એકજીવત્વપક્ષે તુ કાલાભાવાદિયં પ્રમા ।
કુપિતા કાલમાદાય દ્વૈતમેવોપપાદયેત્

વિમતઃ પ્રપઞ્ચવાન્ કાલઃ કાલત્વાત્ પ્રતિપન્નવત્ ।
ઇતિ ચાન્યાનુમૈકત્વં જીવસ્ય વિનિવારયેત્

કાલશબ્દેશ્વરૈકત્વમતાન્યપ્યેવમેવ હિ ।
નિરાકૃતાનિ તેષાં ચ સમત્વાત્ પક્ષદોષયોઃ

જ્ઞાનં સ્વરસભઙ્ગયેવ નિત્યસન્તામિષ્યતે ।
બૌદ્ધાભ્યામપરાભ્યાં તુ તત્રાપ્યુક્તાનુમા રિપુઃ

મોક્ષો ન શુદ્ધવિજ્ઞાનસન્તાની કાલગત્વતઃ ।
પ્રતિપન્નો યથેત્યેતદનુમાનં તદુત્તરમ્

અનુમાનાનિ સર્વાણિ પ્રતિસાધનયોગતઃ ।
નિષિદ્ધાન્યુક્તભઙ્ગયૈવ શ્રુતયશ્ચાસ્મદુક્તિગાઃ

સાઙ્ખયનૈયાયિકાદ્યાશ્ચ પ્રાહુર્મોક્ષં તુ નિસ્સુખમ્ ।
ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાદેરપિ સર્વાત્મના લયમ્

તત્રાહુર્નૈતદપ્યત્ર શોભનં શ્રુતયો યતઃ ।
મહાનન્દં ચ ભોગં ચ નિયમેન વદન્તિ હિ

પ્રાકૃતપ્રિયહાનિસ્તુ પ્રિયાસ્પૃષ્ટિરિતીર્યતે ।
અપ્રિયં પ્રતિકૂલં તદવિશેષેણ શબ્દિતમ્

નાસ્તિ હ્યપ્રાકૃતં દુઃખં સતો જીવસ્ય કુત્રચિત્ ।
પ્રિયં સ્વરૂપમેવાસ્ય બલાનન્દાદિવાક્યતઃ

હેયત્વાદપપ્રિયસ્યૈવ પ્રિયહાનેરનિષ્ઠતઃ ।
ન સમસ્તપ્રિયાભાવો મોક્ષે પ્રોક્તે તુ યુજ્યતે

અપ્રિયસ્ય સ્વરૂપત્વમસુરેષ્વેવ હિ શ્રુતમ્ ।
અસુરા નૈવમેવં ચ નૈવં ચાખિલમાનુષાઃ ।
ઇત્યાત્મપ્રિયહાનાય કો યતેત ચ બુદ્ધિમાન્

સઞ્જ્ઞા નાસ્તીત્યપિ હ્યસ્ય નામુક્તજ્ઞેયતેતિ હિ ।
ધર્માનુચ્છિત્તિમેવાસ્ય યતો વક્તયુત્તરશ્રુતિઃ

આશઙ્કયાસ્ય જ્ઞાનહાનિં મૈત્રેય્યા મોહમાહ મામ્ ।
ભવાનિત્યુક્તવત્યા હિ નાહં મોહં વદામિ તે ।
ઇત્યુક્તવા યાજ્ઞવલ્ક્યો હિ સ્વરૂપાનાશમૂચિવાન્

જ્ઞાનરૂપસ્ય વિજ્ઞાનાનાશસ્તન્નાશ એવ યત્ ।
ઇતિ શૂન્યમતોચ્છિત્ત્યૈ પુનરાનન્દપૂર્વકાન્ ।
ધર્માનાહાપ્યનુચ્છિન્નાંસ્તાર્કિકૈર્વિનિવારિતાન્ ।
માત્રાસંસર્ગમપ્યાહ તથા માધ્યન્દિનશ્રુતિઃ

આચિક્ષેપ મતં તચ્ચ યસ્મિન્ ન વિષયાદનમ્ ।
ઘ્રાણાદિભોગાભાવસ્ય ત્વનિષ્ટત્વહૃદા શ્રુતિઃ

યેનેદમખિલં વેદ વિજ્ઞાતારં સ્વમેવ ચ ।
કેન તં ચ વિજાનીયાદિત્યનિષ્ટં હિ સર્વથા

નાખિલજ્ઞાપકો વિષ્ણુરજ્ઞેયો નિયમેન હિ ।
તજ્જ્ઞાનાર્થં હિ વેદાનામખિલાનાં પ્રવર્તનમ્

પ્રત્યક્ષાગમાત્મવિજ્ઞાનાવિરોધાનુભવાદપિ ।
ન સ્વવિજ્ઞાનિતાયાં ચ વિરોધઃ કશ્ચનેયતે

કર્તૃકર્મવિરોધશ્ચ નિત્યાનુભવવિરોધતઃ ।
કથમેવ પદં ગચ્છેદ્ વિરોધો દૃષ્ટબાધનમ્

સો ઽશ્નુતે સર્વકામંશ્ચ કામાન્ની કામરૂપ્યથ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયશ્ચોક્તમર્થમેવ વદન્તિ હિ

અસ્વાતન્ત્ર્યાદિવેત્યુક્તં ન દ્વૈતાભાવતઃ ક્વચિત્ ।
આત્મૈવાભૂદિતિ હ્યસ્માદવિશેષપ્રસઙ્ગતઃ

અસ્વાતન્ત્ર્યોપમાભેદભેદેષ્વિવ ઉદીરિતઃ ।
શબ્દતત્ત્વ ઇતિ પ્રોક્તં મૈત્રેય્યુક્તોત્તરં ચ કિમ્

સુખાદિધર્મહાનૌ તુ મુક્તેઃ કિઞ્ચ પ્રયોજનમ્ ।
યદ્યર્થો દુઃખહાનિઃ સ્યાદનર્થઃ સુખનાશનમ્

તયોશ્ચ દુઃખહાનાદ્ધિ સુખનાશો ઽધિકો ભવેત્ ।
પ્રાપ્યાપિ દુઃખં સુમહત્ સુખલેશાપ્તયે જનઃ ।
યતતે સુખહાનૌ હિ કો મોક્ષાય યતેત્ પુમાન્

અલ્પાચ્ચ સુખાનાશાદ્ધિ બિભેત્યતિતરાં જનઃ ।
મહચ્ચ દુઃખમાપ્નોતિ સુખનાશનિવૃત્તયે

ન ચ રાગનિમિત્તં તદ્ વીતરાગા અપિ સ્ફુટમ્ ।
નારદાદ્યાઃ સુખાર્થાય સહન્તે દુઃખમઞ્જસા ।
યુદ્ધાદિદર્શનં યસ્માત્ સુદુઃખેનાપિ કુવર્તે

યદેન્દ્રવૈરોચનયોર્બ્રહ્માસ્ત્રાભ્યાં સુતાપિતાઃ ।
અપિ નૈવાજહુર્યુદ્ધરસાત્ તે નારદાદયઃ ।
ઇતિ સ્કાન્દવચસ્તસ્માત્ સુખાભાવસ્ય કો યતેત્

વિમતો દુઃખયુગ્ યસ્માચ્ચેતનઃ સન્ સુખોજ્ખિતઃ ।
પ્રતિપન્નો યથેત્યેવ ચાનુમા કેન વાર્યતે

સર્વશ્રુતિપુરાણેષુ સુખભાવોક્તિતસ્તથા ।
મુક્તૌ ન ગ્રાહ્યમેવૈતત્ સુખાભાવમતં બુધૈઃ

સો ઽનાનન્દાદ્ વિમુક્તઃ સન્નાનન્દી ભવતિ સ્ફુટમ્ ।
નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ મયિ ધારયન્ વિશદં મનઃ ।
પરમાનન્દમાપ્નોતિ યત્ર કામો ઽવસીયતે

ન વિષ્ણુસદૃશં દૈવં ન મોક્ષસદૃશં સુખમ્ ।
ન વેદસદૃશં વાક્યં ન વર્ણો ઽકારસમ્મિતઃ

યત્રાનન્દાશ્ચ મોદાશ્ચ મુદઃ પ્રમુદ આસતે ।
કામસ્ય યત્રાપ્તાઃ કામાસ્તત્ર મામમૃતં કૃધિ

ઇતિ શ્રુતિપુરાણાનિ તત્રતત્ર વદન્તિ હિ ।
અતો મોક્ષે સુખાભાવ ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેવ હિ

શિરઃકરાદ્યભાવશ્ચ ન મુક્તસ્ય ભવેત્ ક્વચિત્ ।
શ્રુતયશ્ચ પુરાણાનિ માનમત્ર બહૂનિ ચ

ન વર્તતે યત્ર રજસ્તમસ્તયોઃ સત્ત્વં ચ મિશ્રં ન ચ કાલવિક્રમઃ ।
ન યત્ર માયા કિમુતાપરે હરેરનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ

શ્યામાવદાતાઃ શતપત્રલોચનાઃ પિશઙ્ગવસ્ત્રાઃ સુરુચઃ સુપેશસઃ ।
સર્વે ચતુર્બાહવ ઉન્મિષન્મણિપ્રવેકનિષ્કાભરણાઃ સુવર્ચસઃ

પ્રવાળવૈડૂર્યમૃણાળવર્ચસાં પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલમૌલિમાલિનામ્ ।
ભ્રાજિષ્ણુભિર્યઃ પરિતો વિરાજતે લસદ્વિમાનાવલિભિર્મહાત્મનામ્

વિદ્યોતમાનપ્રમદોત્તમાભિઃ સવિદ્યુદભ્રાવલિભિર્યથા નભઃ ।
શ્રીર્યત્ર રૂપિણ્યુરુગાયપાદયોઃ કરોતિ માનં બહુધા વિભૂતિભિઃ

ઋચાં ત્વઃ પોષમાસ્તે પુપુષ્વાન્ ગાયત્રં ત્વો ગાયતિ શક્વરીષુ ।
બ્રહ્મા ત્વો વદતિ જાતવિદ્યાં યજ્ઞસ્ય માત્રં વિમિભીત ઉ ત્વઃ

કામાન્નરૂપી ચરતીતિપૂર્વશ્રુત્યા પુરાણોક્તિભિરપ્યદોષઃ ।
દેહઃ સ્વરૂપાત્મક એવ તેષાં મુક્તિં ગતાનામપિ ચેયતે હિ

શિરઃકરાદ્યૈરપિ મુક્તિભાજો યુક્તા યતસ્તે પુરુષા ઇદાનીમ્ ।
યથેતિપૂર્વા અનુમાશ્ચ જીવસ્વરૂપમઙ્ગાદિયુગાપયન્તિ

ન બ્રહ્મરૂપત્વમમુષ્ય દેહિનો મુક્તાવપિ સ્યાત્ પ્રમયા કથઞ્ચિત્ ।
સ બ્રહ્મણા સહિતો ઽશેષભોગાન્ ભુઙ્ક્તે તથોપેત્ય સુખાર્ણવં તમ્

યત્તત્ પરં જ્યોતિરુપેત્ય જીવો નિજસ્વરપૂત્વમવાપ્ય કામાન્ ।
ભુઙ્ક્તે સ દૈવં પુરુષોત્તમો ઽજ આત્મેતિ ચોક્તો ગુણપૂર્તિહેતોઃ

સેતુઃ સ દેવો ઽખિલમુક્તિભાગામુતામૃતસ્યેષ્ય ઇહેશિતા યત્ ।
ઇત્યાદિવાક્યૈર્ભગવદ્વશઃ સન્ ભુઙ્ક્તેઽખિલાન્ મુક્તિગતો ઽપિ ભોગાન્

કાલો ઽપ્યસૌ નૈક્યયુતઃ પરેણ જીવસ્ય કાલો યત એષ યદ્વત્ ।
ઇત્યાદિકા અપ્યનુમાઃ પ્રમાણં મુક્તૌ ચ જીવસ્ય પરત્વરોધે

કથં ચ યઃ પૂર્વમસૌ ન પશ્ચાદ્ ભવેત્ સ એવેત્યપિ યુક્તિમેતિ ।
યતો ન દૃષ્ટં યદભૂન્ન પૂર્વં પશ્ચાત્ તદાસેતિ કુતશ્ચ કિઞ્ચિત્

નચૈવ મુક્તૌ તુ હરેઃ પૃથક્તવમૈક્યં તથા સ્યાદિતિ યુક્તિમેતિ ।
યતો ન કુત્રાપિ ભિદાભિદા ચ દૃષ્ટા ચિતશ્ચેતનયા કુતશ્ચિત્

ઇત્થં મતાનિ ભ્રમજાનિ યસ્માન્મોક્ષં સમુદ્દેશ્યમપિ ભ્રમેણ ।
વિદુર્ન સમ્યગ્ યદપીહ લૌકિકાઃ સુખં મમ સ્યાચ્ચ સદેતિ જાનતે

ઔદાર્યમુચ્ચાવચશક્તિરાત્મસ્વરપૂદાર્ઢ્યં ચ નિજસ્વભાવઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યમાપૂર્ણવિશેષયોગ્યતા વિરોધહાનિશ્ચ ચતુર્થપાદે

વ્યવસ્થિતિસ્ત્વવિશેષઃ સ્થિતિશ્ચ નિષેધસામાન્યવિધિક્રિયાણામ્ ।
વિભક્તતા ચાત્વરયૈવ સિદ્ધિર્વિપક્ષસમ્પ્રાપ્તિવિરુદ્ધહેતવઃ

સુશક્યતા શશ્વદતિપ્રસિદ્ધિવિવેકવિન્યાસવિચારસઞ્જ્ઞાઃ ।
નાનાપ્રવૃત્તિઃ કૃતકૃત્યતા ચ વિપક્ષતર્કાઃ સમતીતપાદે

મહાફલત્વં પ્રવિવિક્તતા ચ સન્ધિગ્રહઃ સાધનમાપ્તકૃત્યમ્ ।
વિશેષકાર્યં કૃતિસંસ્થિતિશ્ચ સુયુક્તયો નિર્ણયગાઃ સ્વપક્ષે

વ્યામિશ્રતા કાર્યકરત્વમર્થકૢપ્તિઃ સુદાર્ઢ્યં પરતન્ત્રતા ચ ।
સમાનધર્મઃ કૃતશેષતા ચ લોકોપમા પૂર્વમતાનુસારાઃ

વિશેષસામ્યશ્રુતિરાઢ્યતા ચ સમાનલોપો મહિમા વિશેષઃ ।
કૃતાર્થતા શશ્વદનુપ્રવૃત્તિઃ સિદ્ધાન્તનિર્ણીતિવિશિષ્ટહેતવઃ

પ્રધાનવાયુસ્ત્વિહ વાયુનામા ભૂતેષ્વિતિપ્રોક્તગતો ઽપિ યુક્તયા ।
યસ્માચ્છ્રુતૌ પવતે ચેતિ ભૂરિ પ્રોક્તો યતો ભૂતમાની ચ સો ઽપિ ।
મહામાની ત્વલ્પમાની ચ યસ્માત્ તચ્છબ્દેનાપ્યુચ્યતે તેન સો ઽપિ

તસ્મિન્ લયં યાન્તિ ભૂતાન્યશેષક્રમાવિરોધેન સ એવ વિષ્ણૌ ।
ઇન્દ્રાદીનાં તત્ર લયઃ ક્રમં તુ પ્રોક્તં વિશેષાદનુસૃત્ય નાન્યત્

તસ્માદશેષા ગિરિજાં પ્રવિશ્ય તયૈવ રુદ્રં સહ તેન વાણીમ્ ।
તયા પતિં પ્રાપ્ય સહૈવ તેન લયં હરૌ યાન્તિ સમસ્તજીવાઃ

સોમસ્તુ વારીશયુતો ઽનિરુદ્ધં વિશત્યસૌ કામમસૌ ચ વારુણીમ્ ।
સા શેષદેવં સ ગિરં ચ સૈવ વાયું વિશત્યઞ્જ ઇતીહ નિર્ણયઃ

ઉમાગિરીશાવપિ ભારતીરાવિતિ સ્મ વાગ્ વેદગતા બ્રવીતિ ।
અહીન્દ્રપત્નીમહિપં વિરિઞ્ચપત્નીં વિરિઞ્ચં ચ વિમુક્તિકાલે

ત એવ યત્ તત્પદમાપ્નુવન્તિ તત્કાલ એતાન્ સમુપાસ્ય જીવાઃ ।
બ્રહ્મત્વકાલે પ્રવિશન્તિ ચૈતાનીતિ સ્મ વાક્ તાદૃશતામુપૈતિ

સૂર્યો ઽગ્નિયુક્તો ગુરુમાપ્ય તેન શક્રં સહૈનેન સુપર્ણપત્નીમ્ ।
તયા સુપર્ણં સહ તેન વાણીં બ્રહ્માણમેતદ્ગત એવ યાતિ

ઇન્દ્રપ્રવેશસ્તુ યદોચ્યતે ઽત્ર તદા હ્યુમેત્યેવ સુપર્ણપત્ની ।
ઉક્તા સુપર્ણશ્ચ ગિરીશનામ્ના તતો વિરોધશ્ચ ન કશ્ચનાત્ર

ભૃગ્વાદયો દક્ષમવાપ્ય તેન પ્રાપ્યેન્દ્રમેતેન સુપર્ણપત્નીમ્ ।
વિશન્તિ યે મનવો રાજમુખ્યા મનું પ્રવિશ્યાત્ર ગતા મહેન્દ્રમ્

આકાશ ઉર્વી ચ ગુરું પ્રવિશ્ય તેનૈવ યાતઃ પુરુહૂતદેવમ્ ।
સનાદયો યતયઃ કામમેવ વિશન્તિ શિષ્ટા અપિ હવ્યવાહમ્

વર્ણાશ્રમાચારરતા મનુષ્યા ધર્મં મનું સો ઽપિ સમેતિ કાલે ।
તમેવ સર્વે પિતરઃ સુરાનુગાઃ સર્વે કુબેરં સ ચ સોમમેવ

વિમુક્તિકાલે પ્રવિશન્ત્યભીક્ષ્ણં ભોગાંશ્ચ તદ્દેહગતાઃ પ્રભુઞ્જતે ।
આનન્દસુવ્યક્તિરમુત્ર તેષાં ભવત્યતશ્ચેષ્યત એવ નિર્ગતાઃ ।
ક્રીડન્તિ ભૂયશ્ચ સમાવિશન્તિ તાનેવ સાયુજ્યમિદં વદન્તિ

સાયુજ્યહીનાશ્ચ લયે તુ સર્વે પ્રોક્તેન માર્ગેણ વિશન્તિ સૃષ્ટૌ ।
બહિશ્ચ નિર્યાન્તિ તતો ઽન્યદાપિ સાયુજ્યભાજાં ભવતિ પ્રવેશઃ

ઉક્તં સમસ્તં પરમશ્રુતૌ હિ પ્રોક્તં તુ સર્ગક્રમતો વિપર્યયઃ ।
મુક્તૌ લયે યદ્વદથો લયશ્ચ વિપર્યયેણેત્યવદદ્ ગિરાં પતિઃ

લયો યતો મુક્તિરિયં સુરાણાં ભોગો વિશેષેણ ચ યં વદિષ્યતિ ।
ઉક્તશ્ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ પિઙ્ગશ્રુતાવુક્તલયાનુસારતઃ

બિમ્બે લયો યન્નિયતશ્ચ મુક્તૌ ચિદાત્મનાં તદ્વશતા ચ સર્વદા ।
તેજો ઽભિધાં તુ શ્રિયમાપ્ય વિષ્ણુમગ્રે તતઃ પુત્રતયૈવ વાયુઃ ।
આપ્તઃ પ્રસૂતઃ પુનરેવ વિષ્ણું પ્રવિશ્ય મુક્તઃ પ્રળયે ઽત્ર તિષ્ઠતિ

સર્વે ઽપિ તે મુક્તગણા અમન્દસાન્દ્રં નિજાનન્દમશેષતો ઽપિ ।
ભુઞ્જન્ત એવાસત ઈશદેહે લયે ઽથ સર્ગે બહિરેવ યાન્તિ

પ્રયાતિ ધર્મં નિરૃતિસ્તુ શક્રં મરુદ્ગણાઃ પાર્ષદાસ્તથૈવ ।
સર્વે ઽનિરુદ્ધં પૃતનાધિપાદ્યાસ્તુરશ્રુતિર્હીત્થમિયં વિમુક્તિઃ