અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 1.3

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
તત્રાન્યત્ર ચ સિદ્ધાનાં લિઙ્ગનામ્નાં પુનર્હરિઃ ।
વિશેષાન્મુખ્યતો વૃત્તિં સ્વસ્મિન્નેવાત્ર વક્તયજઃ

વિષ્ણાવેવાત્મશબ્દસ્ય રૂઢત્વાન્ન શિવાદિકાન્ ।
શ્રુતિર્વક્ત્યખિલેશત્વાદ્ ભૂમા વિષ્ણુઃ સુખાધિકઃ

અતો વિરુદ્ધવદ્ ભાતમપિ વ્યાખ્યાય તત્ત્વતઃ ।
યોજનીયં હરૌ વાક્યં વિરુદ્ધૈર્લક્ષણૈર્યુતમ્

બ્રહ્મૈવ તાનિ લિઙ્ગાનિ તદન્યત્ર ત્વસન્ત્યપિ ।
અવિરોધેન ગોવિન્દે સન્ત્યસ્થૂલાદિકાનિ ચ

અન્યવસ્તુસ્વભાવાનાં સ્થૌલ્યાદીનામપાકૃતિમ્ ।
નારાયણે શ્રુતિર્વક્તિ નતુ તસ્યાસ્વભાવતામ્

સર્વધર્મા સર્વનામા સર્વકર્મા ગુણાઃ શ્રુતાઃ ।
દોષાઃ શ્રુતાશ્ચ નેત્યાદ્યા પ્રમાણં શ્રુતિરત્ર ચ

લિઙ્ગં સાધારણં શબ્દૌ સ્થાનં લિઙ્ગમનુગ્રહઃ ।
પુનઃ શબ્દા લિઙ્ગશબ્દૌ વિચાર્યા દ્વિસ્થિતા ઇહ

બાહુલ્યં લિઙ્ગશબ્દાનામનુક્તિશ્ચ વિરુદ્ધતા ।
અદૃષ્ટિરન્વયાભાવો વિપરીતશ્રુતિભ્રમઃ

લિઙ્ગાવકાશરાહિત્યભ્રમસ્તાદૃગ્ દ્વયં તથા ।
બહુતાદૃક્તવમુક્તસ્ય વિરોધો ઽર્થાત્ તથા ગતિઃ ।
સમસ્તમેતદિત્યત્ર પૂર્વપક્ષેષુ યુક્તયઃ

તા એવ બલવન્તસ્તુ ગત્યન્તરવિવર્જિતાઃ ।
સિદ્ધાન્તયુક્તયો જ્ઞેયા દૃશ્યન્તે તાશ્ચ સર્વશઃ

મુક્તોપસૃપ્યતા પ્રાણાદાધિક્યં સર્વતસ્તથા ।
વૈલક્ષણ્યં સ્વભાવસ્ય પ્રેક્ષાપૂર્વક્રિયા તથા

અરસ્ય ણ્યસ્ય ચેશત્વં સૂર્યાદ્યનુકૃતિસ્તથા ।
વામનાખ્યા સર્વકમ્પસ્તચ્છબ્દાનન્યસિદ્ધતા

અનામરૂપતા ભેદસ્યોપજીવ્યપ્રમાણતા ।
સર્વૈશ્વર્યાદિકાદ્યાસ્તા વેદેશેન પ્રદર્શિતાઃ

અધિકારશ્ચ તદ્ધાનિઃ પ્રસઙ્ગાદેવ ચિન્તિતૌ ।
તત્ફલાય વિધિઃ સિદ્ધે ચોપાસાયા નિરાકૃતઃ

યતો જૈમિનિનાન્યાર્થમસિદ્ધે ઽર્થે વિધિસ્તથા ।
વિદ્યાધિરાજસ્ય મતમવિરોધસ્તયોસ્તતઃ

મોક્ષે ફલવિશેષો ઽસ્તિ ન ચ સર્વં પ્રકાશતે ।
સર્વદા તેન દેવાનામપિ યુક્તા હ્યુપાસના

નિત્યં વૃદ્ધિક્ષયાપેતં વિષ્ણોઃ પૂર્ણં તુ વેદનમ્ ।
સ્પષ્ટાતિસ્પષ્ટવિશદં બ્રહ્મણો ઽશેષવસ્તુગમ્

અન્યેષાં ક્રમશો જ્ઞાનં મિતવસ્તુગતં સદા ।
ઇત્યાદયો વિશેષાસ્તુ સદા વિદ્યાપતેર્હૃદિ

જૈમિન્યાદ્યાસ્તુ સામાન્યવેત્તૃત્વાત્ તત્ તથાવદન્ ।
વિદ્યેશમતમેતસ્માન્નૈવ સદ્ભિર્વિરુદ્ધયતે