અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 1.2

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાયર્વિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
લિઙ્ગાત્મકાનાં શબ્દાનાં વૃત્તિર્નારાયણે પરે ।
ચિન્ત્યતે સર્વગત્વં તુ પ્રથમં પ્રવિચાર્યતે

તત્ર તત્ર સ્થિતો વિષ્ણુસ્તત્તચ્છક્તિપ્રબોધકઃ ।
દૂરતો ઽપ્યતિરિક્તઃ સ લીલયા કેવલં પ્રભુઃ

ઇતિ જ્ઞાપયિતું કર્મકર્ત્રોરુત્સર્ગતો ભિદા ।
અભેદો ઽપિ વિશેષે સ્યાદ્ બલી સો ઽપ્યનપોદિતઃ

એતદ્ ભાવાભિધં લિઙ્ગં ક્રિયાલિઙ્ગે તતઃ પરમ્ ।
અન્તર્યામ્યન્તરશ્ચેતિ ક્રિયાભાવાખ્યમુચ્યતે

અદૃશ્યત્વાદ્યભાવાખ્યં શ્રુતિર્લિઙ્ગાધિકા પરા ।
અનિત્યત્વાત્ ક્રિયાણાં તુ કથમેવ સ્વરૂપતા

ઇતિ ચેત્ સ વિશેષો ઽપિ ક્રિયાશક્તયાત્મના સ્થિરઃ ।
શક્તિતા વ્યક્તતા ચેતિ વિશેષો ઽપિ વિશેષવાન્

અભિન્નો ઽપિ ક્રિયાદિશ્ચ સ્વભાવ ઇતિ હિ શ્રુતિઃ ।
જ્ઞાનં નિત્યં ક્રિયા નિત્યા બલં શક્તિઃ પરાત્મનઃ

ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચાહ શક્તિસદ્ભાવ એવ તુ ।
ક્રિયાદિનિત્યતા જ્ઞેયા તદન્યત્ર ત્વનિત્યતા

ઇતિ સત્તત્ત્વવચનં દ્વિત્વં ચૈકસ્ય યુજ્યતે ।
યઃ સેતુરિતિ ચૈકત્વવચનેન વિશેષણાત્

અન્તઃ સ્થિત્વા રમણકૃદન્તરઃ સમુદાહૃતઃ ।
રમણં ચાત્મશબ્દેનાદેયં માતીતિ ચોચ્યતે

વિશિષ્ટસુખવત્ત્વાચ્ચ બ્રહ્મત્વં ચ વિશિષ્ટતા ।
અન્યોન્યનિયતિશ્ચેશનિયમે નાન્યથા ભવેત્

ચેતનાનાં વિશેષો યઃ સ્વભાવો ઽપીશ્વરાપિર્તઃ ।
અન્યોન્યનિયમે તસ્માદનવસ્થિત્યસમ્ભવૌ

ઈશ્વરશ્ચેન્નિયન્તા ચ સ એવ પ્રથમાગતઃ ।
કિમિત્યપોદ્યતે કસ્માદ્ વૃથાવસ્થિતિકલ્પના ।
દોષવત્યેવ તસ્માત્ સા નૈવ કાર્યા કથઞ્ચન

રમણં નાતિયત્નસ્ય વિક્ષેપાદેવ યુજ્યતે ।
ઇતિ ચેત્ સર્વનિયમો યસ્ય કસ્માન્ન શક્યતે

આત્મનાનિયતં વસ્તુ પ્રતીપં હ્યાત્મનો ભવેત્ ।
સ્વાધીનસત્તાશક્તયાદિ કથમાત્મપ્રતીપકમ્

ગુણક્રિયાદયો ભાવા યદિવા સ્યુરભેદિનઃ ।
અભેદો ઽભાવધર્માણાં બ્રહ્મણા યુજ્યતે કથમ્

નાભાવો ભાવ ઇતિ ચ વિશેષઃ પ્રાયશો ભવેત્ ।
અતદ્ભાવો ઽન્યતા ચેતિ ન વિશેષો ઽસ્તિ કશ્ચન

દોષાભાવો ગુણ ઇતિ પ્રસિદ્ધો લૌકિકેષ્વપિ ।
અદૃશ્યત્વાદિકાંસ્તસ્માદ્ ગુણાનાહ સ્વયં પ્રભુઃ

ભાવાભાવવિરોધો ઽપિ ન તુ સર્વત્ર વિદ્યતે ।
તદભાવો હિ તદ્ભાવવિરોધી ન તતો ઽપરઃ

પૃથક્તવાભાવતદ્રૂપાન્ ભેદાંસ્ત્રીન્ કલ્પયન્તિ ચેત્ ।
કલ્પનાગૌરવાદ્યાસ્તુ દોષાસ્તત્ર વિરોધિનઃ

પૃથક્તવાન્યત્વભેદાસ્તુ પર્યાયેણૈવ લૌકિકૈઃ ।
વ્યવહ્રિયન્તે સતતં વૈદિકૈરપિ સર્વશઃ

દૃષ્ટહાનિરદૃષ્ટસ્ય કલ્પનેત્યેવ દૂષણમ્ ।
યદા તદધિકો દોષો વિદ્યતે કો નુ વાદિનામ્

ભાવાભાવસ્વરૂપાસ્તુ વિશેષા એવ વસ્તુનઃ ।
અભિન્ના એવ સઙ્ગ્રાહ્યા વ્યવહારપ્રસિદ્ધયે

યથૈકઃ સમવાયો ઽપિ ભેદાભેદૌ ચ વસ્તુનિ ।
અઙ્ગીકાર્યા વિશેષેણ સ્થાનેષુ વ્યવહર્તૃભિઃ

અખણ્ડવાદિનોઽ પિ સ્યાદ્વિશેષો ઽનિચ્છતો ઽપ્યસૌ ।
વ્યાવૃત્તે નિર્વિશેષે તુ કિં વ્યાવર્ત્યબહુત્વતઃ

બહુલિઙ્ગસમાયુક્તૈર્બહુભી રૂઢનામભિઃ ।
પ્રસિદ્ધૈરન્યગત્વેન વાચ્યઃ સાક્ષાજ્જનાર્દનઃ

વૈશ્વાનરાદયઃ શબ્દા અપિ તદ્વાચિનસ્તતઃ ।
તાનિ લિઙ્ગાનિ તે શબ્દા અપિ તદ્ગા હિ સર્વશઃ ।
બહુલાપ્યજ્ઞરૂઢિસ્તત્પ્રજ્ઞારૂઢિં ન બાધતે