અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 1.1

॥ સૂત્રપ્રસ્થાનમ્ ॥
॥ અનુવ્યાખ્યાનમ્ ॥
નારાયણં નિખિલપૂર્ણગુણૈકદેહં નિર્દોષમાપ્યતમમપ્યખિલૈઃ સુવાક્યૈઃ ।
અસ્યોદ્ભવાદિદમશેષવિશેષતો ઽપિ વન્દ્યં સદા પ્રિયતમં મમ સન્નમામિ

તમેવ શાસ્ત્રપ્રભવં પ્રણમ્ય જગદ્ગુરૂણાં ગુરુમઞ્જસૈવ ।
વિશેષતો મે પરમાખ્યવિદ્યાવ્યાખ્યાં કરોમ્યન્વપિ ચાહમેવ

પ્રાદુર્ભૂતો હરિર્વ્યાસો વિરિઞ્ચભવપૂર્વકૈઃ ।
અર્થિતઃ પરવિદ્યાખ્યં ચક્રે શાસ્ત્રમનુત્તમમ્

ગુરુર્ગુરૂણાં પ્રભવઃ શાસ્ત્રાણાં બાદરાયણઃ ।
યતસ્તદુદિતં માનમજાદિભ્યસ્તદર્થતઃ

વક્તૃશ્રોતૃપ્રસક્તીનાં યદાપ્તિરનુકૂલતા ।
આપ્તવાક્યતયા તેન શ્રુતિમૂલતયા તથા

યુક્તિમૂલતયા ચૈવ પ્રામાણ્યં ત્રિવિધં મહત્ ।
દૃશ્યતે બ્રહ્મસૂત્રાણામેકધાન્યત્ર સર્વશઃ

અતો નૈતાદૃશં કિઞ્ચિત્ પ્રમાણતમમિષ્યતે ।
સ્વયં કૃતાપિ તદ્વયાખ્યા ક્રિયતે સ્પષ્ટતાર્થતઃ

તત્ર તારાથમૂલત્વં સર્વશશસ્ત્રસ્ય ચેષ્યતે ।
સર્વત્રાનુગતત્વેન પૃથગોઙ્ક્રિયતે ઽખિલૈઃ

ઓતત્વવાચી હ્યોઙ્કારો વક્તયસૌ તદ્ગુણોતતામ્ ।
સ એવ બ્રહ્મશબ્દાર્થો નારાયણપદોદિતઃ

સ એવ ભર્ગશબ્દાર્થો વ્યાહૃતીનાં ચ ભૂમતઃ ।
ભાવનાચ્ચૈવ સુત્વાચ્ચ સો ઽયં પુરુષ ઇત્યપિ

સ એવ સર્વવેદાર્થો જિજ્ઞાસ્યો ઽયં વિધીયતે ।
જ્ઞાની પ્રિયતમો ઽતો મે તં વિદ્વાનેવ ચામૃતઃ

વૃણુતે યં તેન લભ્ય ઇત્યાદ્યુક્તિબલેન હિ ।
જિજ્ઞાસોત્થજ્ઞાનજાત્ તત્પ્રસાદાદેવ મુચ્યતે

દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવો જીવ એવ ચ ।
યદનુગ્રહતઃ સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા

નર્તે ત્વત્ ક્રિયતે કિઞ્ચિદિત્યાદેર્ન હરિં વિના ।
જ્ઞાનસ્વભાવતો ઽપિ સ્યાન્મુક્તિઃ કસ્યાપિ હિ ક્વચિત્

અજ્ઞાનાં જ્ઞાનદો વિષ્ણુર્જ્ઞાનિનાં મોક્ષદશ્ચ સઃ ।
આનન્દદશ્ચ મુક્તાનાં સ એવૈકો જનાર્દનઃ

ઇત્યુક્તેર્બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવ મુક્તિરપેક્ષતે ।
મિથ્યાત્વમપિ બન્ધસ્ય ન પ્રત્યક્ષવિરોધતઃ

મિથ્યાત્વં યદિ દુઃખાદેસ્તદ્વાક્યાગ્રતો ભવેત્ ।
મિથ્યાયાઃ સાધકત્વં ચ ન સિદ્ધં પ્રતિવાદિનઃ

તચ્ચ મિથ્યાપ્રમાણેન સતા વા સાધ્યતે ત્વયા ।
સતા ચેદ્ દ્વૈતસિદ્ધિઃ સ્યાન્ન સિદ્ધં ચાન્યસાધનમ્

સાધકત્વં સતસ્તેન સાક્ષિણા સિદ્ધિમિચ્છતા ।
સ્વીકૃતં હ્યવિશેષસ્ય સાધ્યા સાધકતા પુનઃ

તચ્ચાવિશેષમાનેન સાધ્યમિત્યનવસ્થિતિઃ ।
અનઙ્ગીકુર્વતાં વિશ્વસત્યતાં તન્ન વાદિતા

તસ્માદ્ વ્યવહૃતિઃ સર્વા સત્યેત્યેવ વ્યવસ્થિતા ।
વ્યાવહારિકમેતસ્માત્ સત્યમિત્યેવ ચાગતમ્

વ્યવહારસતશ્ચાપિ સાધકત્વં તુ પૂર્વવત્ ।
સત્ત્રૈવિધ્યં ચ માનેન સિદ્ધયેત્ કેનેતિ પૃચ્છ્યતે

તસ્યાપ્યુક્તપ્રકારેણ નૈવ સિદ્ધિઃ કથઞ્ચન ।
વૈલક્ષણ્યં સદસતોરપ્યેતેન નિષિધ્યતે

વૈલક્ષણ્યં સતશ્ચાપિ સ્વયં સદ્ભેદવાદિનઃ ।
અસતશ્ચાપિ વિશ્વસ્ય તેનાનિષ્યં કથં ભવેત્

યદ્યુચ્યતે ઽપિ સર્વસ્માદિતિ સદ્ભેદસંસ્થિતિઃ ।
સન્માત્રત્વં બ્રહ્મણો ઽપિ તસ્માત્ તદપિ નો ભવેત્

જ્ઞાનબાધ્યત્વમપિ તુ ન સિદ્ધં પ્રતિવાદિનઃ ।
વિજ્ઞાતસ્યાન્યથા સમ્યગ્ વિજ્ઞાનં હ્યેવ તન્મતમ્

અસદ્વિલક્ષણજ્ઞપ્ત્યૈ જ્ઞાતવ્યમસદેવ હિ ।
તસ્માદસત્પ્રતીતિશ્ચ કથં તેન નિવાર્યતે

અન્યથાત્વમસત્ તસ્માદ્ ભ્રાન્તાવેવ પ્રતીયતે ।
સત્ત્વસ્યાસત એવં હિ સ્વીકાર્યૈવ પ્રતીતતા

તસ્યાનિર્વચનીયત્વે સ્યાદેવ હ્યનવસ્થિતિઃ ।
નિર્વિશેષે સ્વયં ભાતે કિમજ્ઞાનાવૃતં ભવેતઃ

મિથ્યાવિશેષો ઽપ્યજ્ઞાનસિદ્ધિમેવ હ્યપેક્ષતે ।
નચાઅવરણમજ્ઞાનમસત્યે તેન ચેષ્યતે

અપ્રકાશસ્વરૂપત્વાજ્જડે ઽજ્ઞાનં ન મન્યતે ।
અજ્ઞાનાભાવતઃ શાસ્ત્રં સર્વં વ્યર્થીભવિષ્યતિ

અજ્ઞાનસ્ય ચ મિથ્યાત્વમજ્ઞાનાદિતિ કલ્પને ।
અનવસ્થિતિસ્તથાચ સ્યાદન્યોન્યાશ્રયતાથવા

સ્વભાવાજ્ઞાનવાદસ્ય નિર્દોષત્વાન્ન તદ્ ભવેત્ ।
અવિદ્યાદુર્ઘટત્વં ચેત્ સ્યાદાત્માપિ હિ તાદૃશઃ

અતો ઽધિકારિવિષયફલયોગાદિવર્જિતમ્ ।
અનન્તદોષદુષ્ટં ચ હેયં માયામતં શુભૈઃ

સત્યત્વાત્ તેન દુઃખાદેઃ પ્રત્યક્ષેણ વિરોધતઃ ।
ન બ્રહ્મતાં વદેદ્ વેદો જીવસ્ય હિ કથઞ્ચન

યજમાનપ્રસ્તરત્વં યથા નાર્થઃ શ્રુતેર્ભવેત્ ।
બ્રહ્મત્વમપિ જીવસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાવિશેષતઃ

સાર્વજ્ઞ્યાદિગુણં જીવાદ્ ભિન્નં જ્ઞાપયતિ શ્રુતિઃ ।
ઈશં તામુપજીવ્યૈવ વર્તતે હ્યૈક્યવાદિની

ઉપજીવ્યવિરોધેન નાસ્યાસ્તન્માનતા ભવેત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યે ચ વિશિષ્ટત્વે સ્થાનમત્ત્યૈક્યયોરપિ

સાદૃશ્યે ચૈક્યવાક્ સમ્યક્ સાવકાશા યથેષ્યતઃ ।
અવકાશોજ્ખિતા ભેદશ્રુતિર્નાતિબલા કથમ્

અજ્ઞાનાસમ્ભવાદેવ મિથ્યાભેદો નિરાકૃતઃ ।
અતો યથાર્થબન્ધસ્ય વિના વિષ્ણુપ્રસાદતઃ

અનિવૃત્તેસ્તદર્થં હિ જિજ્ઞાસાત્ર વિધીયતે ।
યથા દૃષ્ટયા પ્રસન્નઃ સન્ રાજા બન્ધાપનોદકૃત્

એવં દૃષ્ટઃ સ ભગવાન્ કુર્યાદ્ બન્ધવિભેદનમ્ ।
કાર્યતા ચ ન કાચિત્ સ્યાદિષ્ટસાધનતાં વિના

કાર્યં ન હિ ક્રિયાવ્યાપ્યં નિષિદ્ધસ્ય સમત્વતઃ ।
ન ભવિષ્યત્ક્રિયા કાર્યં સ્રક્ષ્યતીશ ઇતિ હ્યપિ

કાર્યં સ્યાન્નૈવ ચાકર્તુમશક્યં કાર્યમિષ્યતે ।
સામ્યાદેવ નિષિદ્ધસ્ય તદિષ્ટં સાધનં તથા

કાર્યં સાધનમિષ્ટસ્ય ભગવાનિષ્ટદેવતા ।
મુખ્યેષ્યં વા સુમનસાં પ્રેયસ્તદિતિ ચ શ્રુતિઃ

પ્રાણબુદ્ધિમનઃખાત્મદેહાપત્યધનાદયઃ ।
યત્સમ્પર્કાત્ પ્રિયા આસંસ્તતઃ કો ન્વપરઃ પ્રિયઃ

ઇત્યાદિવાક્યૈરાકાઙ્ક્ષાસન્નિધિર્યોગ્યતા યતઃ ।
અસ્મિન્નેવ સમસ્તસ્યેતીષ્યે વ્યુત્પત્તિરિષ્યતે

અત્ત્યપૂપાંસ્તવ ભ્રાતેત્યાદાવાવાપતો ઽપિ ચ ।
ઉદ્વાપાદ્ વર્તમાનત્વાદાકાઙ્ક્ષાદિબલાદપિ

બાલો વ્યુત્પત્તિમપ્યેતિ નાનયેત્યાદિવાક્યતઃ ।
આનીયમાનદૃષ્ટયૈવ વ્યુત્પત્તેઃ સમ્ભવે સતિ

એષ્યદાનયનાયાયં કુત એવ પ્રતીક્ષતે ।
વ્યુત્પન્નો વર્તમાને તુ ક્રિયાશબ્દે ભવિષ્યતિ

પુનર્દૃષ્ટ્યૈવ શબ્દશ્રુત્ પશ્ચાત્ વ્યુત્પત્તિમેષ્યતિ ।
વર્તમાનમતીતં ચ ભવિષ્યદિતિ ચ ક્રમાત્

આકાઙ્ક્ષાદિયુતં યસ્માદ્ વિધેર્વ્યુત્પાદનં કુતઃ ।
દૃષ્ટ્યા જ્ઞાતપદાર્થસ્ય પદાકાઙ્ક્ષા ભવિષ્યતિ

વ્યુત્પત્તિઃ પ્રથમા તસ્માદ્ વતર્માને ગતે તતઃ ।
ઇષ્ટમાકાઙ્ક્ષતે સર્વો ન પ્રવૃત્તિમપેક્ષતે

અપરોક્ષં પરોક્ષં વા જ્ઞાનમિષ્ટસ્ય સાધનમ્ ।
ક્વાપિ ચેષ્યા તદર્થા સ્યાદત્તિર્હિ રસવિત્તયે

વાક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રેણ ક્વચિદિષ્ટં ભવેદપિ ।
ન ચ સ્રુકસ્રુવવહ્નયાદાવતાત્પર્યં શ્રુતેર્ભવેત્

યત્કિઞ્ચિત્કરણરસ્યાપિ યજ્ઞતૈવાન્યથા ભવેત્ ।
તસ્માદુપાસનાર્થં ચ સ્વાર્થે તાત્પર્યવદ્ ભવેત્

ઇતિ શબ્દોન્નયે ઽગ્નાવિત્યુન્નીતે સ્મૃતિર્ભવેત્ ।
ઇતિશબ્દવ્યપેતાનિ હ્યપિ સન્તિ વચાંસ્યલમ્

આત્માનમેવેત્યાદીનિ યોગે ઽગ્નાવપિ તત્ સમમ્ ।
એકવાક્યત્વયોગે તુ વેદસ્યાપિ હ્યશેષતઃ

વાક્યભેદો ન યુક્તઃ સ્યાદ્ યોગશ્ચ સ્યાન્મહાફલે ।
ઇતિ બ્રૂયાદિતિ વચો ગતમગ્નૌ સમીપગમ્

કલ્પનાગૌરવં ચેત્ સ્યાત્ પૃથક્ તાત્પર્યસમ્ભવે ।
કલ્પનાગૌરવાદેવ પદાર્થા ન સ્યુરેવ હિ

પ્રમાણાવગતત્વં ચેત્ તાત્પર્યાણશં તથૈવ હિ ।
તસ્માત્ પદાર્થે વાક્યાર્થે તાત્પર્યમુભયત્ર ચ

પૃથગેવ ચ વાક્યત્વં પૃથગન્વયતો ભવેત્ ।
અવાન્તરત્વાદ્ વાક્યાનાં વાક્યભેદો ન દૂષણમ્

અઙ્ગીકૃતત્વાદપિ તૈઃ પદાર્થાનાં પૃથક્ પૃથક્ ।
ક્રિયાપદેનાન્વયસ્ય વાક્યભેદાદ્ધિ દૂષણમ્

પ્રત્યક્ષાદિવિરોધે ઽતો ગૌણાર્થસ્યાપિ સમ્ભવાત્ ।
અતાત્પર્યં પદાર્થે ઽપિ ન કલ્પ્યમવિરોધતઃ

અતો જ્ઞાનફલાન્યેવ કર્માણિ જ્ઞાનમેવ હિ ।
મુખ્યપ્રસાદદં વિષ્ણોર્જિજ્ઞાસાયાશ્ચ તદ્ ભવેત્

કર્તવ્યા તેન જિજ્ઞાસા શ્રુતિપ્રામાણ્યયોગતઃ ।
પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યં સ્વત એવાગમસ્ય હિ

અનવસ્થાન્યથા હિ સ્યાદપ્રામાણ્યં તથાન્યતઃ ।
મિથ્યાજ્ઞપ્તિપ્રલમ્ભાદેસ્તેન વેદવિરોધિ યત્

ન માનમપિ વેદાનામઙ્ગીકાર્યા હિ નિત્યતા ।
ન હિ ધર્માદિસિદ્ધિઃ સ્યાન્નિત્યવાક્યં વિના ક્વચિત્

અવિપ્રલમ્ભસ્તજ્જ્ઞાનં તત્કૃતત્વાદયો ઽપિ ચ ।
કલ્પ્યા ગૌરવદોષેણ પુંવાક્યં જ્ઞાપકં ન તત્

પ્રત્યક્ષઃ કસ્યચિદ્ ધર્મો વસ્તુત્વાદિતિ ચોદિતે ।
ન બુદ્ધો ધર્મદર્શી સ્યાત્ પુંસ્ત્વાદિત્યનુમાહતિઃ

અધર્મવાદિનો વાક્યમપ્રયોજનમેવ હિ ।
ધર્માભાવો ઽપિ નો તેન પ્રત્યક્ષાવગતો ભવેત્

અતઃ સંશયસમ્પત્તૌ વાક્યં પ્રત્યક્ષવત્ પ્રમા ।
શક્તિશ્ચૈવાન્વિતે સ્વાર્થે શબ્દાનામનુભૂયતે

અતો ઽન્વિતાભિધાયિત્વં ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથા ।
નચાશક્યાભિધાયિત્વં પ્રવૃત્તિશ્ચ દ્વિધાન્યથા

એતત્ સર્વં તર્કશાસ્ત્રે બ્રહ્મતર્કે હિ વિસ્તરાત્ ।
ઉક્તં વિદ્યાપૃથક્તવાત્તુ સઙ્ક્ષેપેણાત્ર સૂચિતમ્

પ્રમાણન્યાયસચ્છિક્ષા ક્રિયતે તર્કશાસ્ત્રતઃ ।
માનન્યાયૈસ્તુ તત્સિદ્ધૈમીમાંસા મેયશોધનમ્

બ્રહ્મતર્કં ચ ભગવાન્ સ એવ કૃતવાન્ પ્રભુઃ ।
પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તારાન્નારાયણતનૌ કૃતાત્

ઉદ્ધૃત્ય પઞ્ચસાહસ્રં કૃતવાન્ બાદરાયણઃ ।
અતસ્તદર્થં સઙ્ક્ષેપાદત ઇત્યભ્યસૂચયત્

યતો ઽનુભવતઃ સર્વં સિદ્ધમેતદતો ઽપિ ચ ।
દેવૈશ્ચ દુર્ગમાર્થેષુ વ્યાપૃતો નાતિવિસ્તૃતિમ્

ચકારૈતા હ્યવજ્ઞેયા યુક્તયઃ પ્રતિપક્ષગાઃ ।
પ્રત્યક્ષેક્ષાક્ષમઃ પક્ષં કમેવાત્રાભિવીક્ષતે

તસ્માદક્ષમપક્ષત્વાન્મોક્ષશાસ્ત્રે ઽભ્યુપેક્ષિતઃ ।
સ્વયં ભગવતા વિષ્ણુર્બ્રહ્મેત્યેતત્ પુરોદિતમ્

સ વિષ્ણુરાહ હીયન્તે દેવશાસ્ત્રસ્ય તેન હિ ।
આદ્યન્તં દેવશાસ્ત્રસ્ય સ્વયં ભગવતા કૃતમ્

મધ્યં તદાજ્ઞયા પૈલશેષાભ્યાં કૃતમઞ્જસા ।
અતસ્તત્રૈવ વિષ્ણુત્વસિદ્ધેર્બ્રહ્મેત્યસૂચયત્

દોષારચ્છિદ્રશબ્દાનાં પર્યાયત્વં યતસ્તતઃ ।
ગુણા નારા ઇતિ જ્ઞેયસ્તદ્વાન્ નારાયણઃ સ્મૃતઃ

બ્રહ્મશબ્દો ઽપિ હિ ગુણપૂર્તિમેવ વદત્યયમ્ ।
અતો નારાયણસ્યૈવ જિજ્ઞાસાત્ર વિધીયતે

સિદ્ધત્વાદ્ બ્રહ્મશબ્દસ્ય વિષ્ણૌ સ્પષ્ટતયા શ્રુતૌ ।
અમ્ભસ્યપાર ઇત્યુક્તો નારાયણપદેરિતઃ

આપો નારા ઇતિ હ્યાહ સ એવાપ્સ્વન્તરીરિતઃ ।
કામતો વિધિરુદ્રાદિપદદાતૃયા સ્વયં શ્રિયા

યોનિત્વેનાત્મનો વિષ્ણોસ્તિષ્ઠન્તીત્યુદિતસ્ય ચ ।
યસ્મિન્ દેવા અધીત્યુક્તવા સમુદ્રં સ્થાનમેવ ચ

નામ ચાક્ષરમિત્યેવ ઋચ ઇત્યુદિતં તુ યત્ ।
યતઃ પ્રસૂતેત્યુક્તવા ચ તદેવ બ્રહ્મ ચાબ્રવીત્

અન્તઃસમુદ્રગં વિશ્વપ્રસૂતેઃ કારણઠ તુ યત્ ।
સૂક્તોપનિષદાદ્યુક્તં જન્માદ્યસ્યેતિ લક્ષ્યતે

સૃષ્ટિઃ સ્થિતિશ્ચ સંહારો નિયતિર્જ્ઞાનમાવૃતિઃ ।
બન્ધમોક્ષાવપિ હ્યાસુ શ્રુતિષૂક્તા હરેઃ સદા

યં નામાનિ વિશન્ત્યદ્ધા યો દેવાનામિતિ હ્યપિ ।
શ્રુતેર્નામાનિ સર્વાણિ વિષ્ણોરેવ યતસ્તતઃ

અતો ન મુખ્યતો નામ તદન્યસ્ય હિ કસ્યચિત્ ।
ગુણાઃ શ્રુતા ઇતિ હ્યસ્માન્ન દોષો ઽર્થઃ શ્રુતેર્ભવેત્

પ્રીત્યા મોક્ષપરત્વાચ્ચ તાત્પર્યં નૈવ દૂષણે ।
સર્વેષામપિ વાક્યાનાં મહાતાત્પર્યમત્ર હિ

તદ્વિરોધે ન માનત્વં ફલં મુક્તિર્હિ વાક્યતઃ ।
ન પુરાણાદિમાનત્વં વિરુદ્ધાર્થે શ્રુતેર્ભવેત્

દર્શનાન્તરમૂલત્વાન્મોહાર્થં ચાજ્ઞયા હરેઃ ।
ન સર્વનામતાન્યેષાં શ્રુતાવુક્તા હિ કુત્રચિત્

અદોષવચનાચ્ચૈવ નિયમેન હરેઃ શ્રુતૌ ।
અજ્ઞાનં પારતન્ત્ર્યં ચ પ્રળયે ઽભાવ એવ ચ

અશક્તિશ્ચોદિતાન્યેષાં સર્વેષામપિ ચ શ્રુતૌ ।
જન્માદ્યસ્યેતિ તેનૈતદ્ વિષ્ણોરેવ સ્વલક્ષણમ્

અસ્યોદ્ભવાદિહેતુત્વં સાક્ષાદેવ સ્વલક્ષણમ્ ।
કૃષ્ણદ્ધયાનચ્છલેનૈવ સ્વયં ભાગવતે ઽબ્રવીત્

અતો જીવૈક્યમપિ સ નિરાચક્રે જગદ્ગુરુઃ ।
ન હિ જન્માદિહેતુત્વં જીવસ્ય જગતો ભવેત્

હિતાક્રિયાદિદોષં ચ વક્ષ્યત્યેવ સ્વયં પ્રભુઃ ।
નિર્ગુણત્વં ચ તેનૈવ નિષિદ્ધં પ્રભુણા સ્વયમ્

ભેદેનૈવ તુ મુખ્યાર્થસમ્ભવે લક્ષણા કુતઃ ।
કથં નિત્યગુણસ્યાસ્ય સ્યાદૈક્યં ગુણહાનતઃ

સદૈવ ગુણવત્ત્વે ઽસ્ય ભિન્નં સ્યાન્નિર્ગુણં સદા ।
ન ચ મિથ્યાગુણત્વં સ્યાદનિર્વાચ્યસ્ય દૂષણાત્

નિર્ગુણત્વં તદા ચ સ્યાદાસુરત્વં નચાન્યથા ।
લક્ષ્યલક્ષણયોર્ભેદો ઽભેદો વા યદિ વોભયમ્

ઇતિ પૃષ્ટે તદૈક્યસ્ય ગતિરેવ ન વિદ્યતે ।
ઐક્યાભેદે ન શાસ્ત્રેણ જ્ઞેયં તત્ સ્વપ્રકાશતઃ

ભેદે મિથ્યાત્વતો ભેદસત્યત્વં સ્યાદ્ બલાદપિ ।
ભેદાભેદૌ યદિ તદા સ્યાદેવ હ્યનવસ્થિતિઃ

સ્વનિર્વાહકતા ચેત્ સ્યાદ્ બાહ્યં બાહકમિત્યપિ ।
પર્યાયો ભેદવાન્ વા સ્યાદનવસ્થોભયત્ર ચ

સત્યજ્ઞાનાદિકે ઽપ્યેવ ન વ્યાવૃત્ત્યા પ્રયોજનમ્ ।
વ્યાવૃત્તસ્યાવિશેષત્વે તદખણ્ડં ચ ખણ્ડિતમ્ ।
નિર્વિશેષત્વમેતેન મૂકો ઽહમિતિવદ્ ભવેત્

અભિન્ને ઽપિ વિશેષો ઽયં બલાદાપતતિ હ્યતઃ ।
વિશેષતદ્વતોશ્ચૈવ સ્વનિર્વાહકતા ભવેત્

ભેદહીને ત્વપર્યાયશબ્દાન્તરનિયામકઃ ।
વિશેષો નામ કથિતઃ સો ઽસ્તિ વસ્તુષ્વશેષતઃ

વિશેષાસ્તે ઽપ્યનન્તાશ્ચ પરસ્પરવિશેષિણઃ ।
સ્વનિર્વાહકતાયુક્તાઃ સન્તિ વસ્તુષ્વશેષતઃ

અતો ઽનન્તગુણં બ્રહ્મ નિર્ભેદમપિ ભણ્યતે ।
એવં ધર્માનિતિ શ્રુત્યા તદભેદો ઽપ્યુદીર્યતે

શૈવાદ્યાગમસમ્પ્રાપ્તદૃષ્ટગેન ફલેન તુ ।
તદ્વાક્યોપમયાન્યચ્ચ પ્રમાણત્વે ઽનુમીયતે

ઈશવાક્યત્વત ઇતિ ચેત્ તદ્ગવ્યભિચારિણા ।
અપ્રામાણ્યાનુમા ચ સ્યાન્ન પૃથક્ ચાનુમેશ્વરે

પુંસ્ત્વહેતુબલાદેવ પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના ।
શાસ્ત્રયોનિત્વમેતેન કારણસ્ય બલાદ્ ભવેત્

નાવેદવિન્ન તર્કેણ મતિરિત્યાદિવાક્યતઃ ।
તર્કો જ્ઞાપયિતું શક્તો નેશિતારં કથઞ્ચન

વનકૃત્ત્વાદિરૂપેણ પક્ષભૂતસ્ય ચેશિતુઃ ।
કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં હિ પુંસ્ત્વેન શક્યં સાધયિતું સુખમ્

વૃક્ષકૃન્નાખિલં વૃક્ષં વેત્તિ પુંસ્ત્વાદ્ધિ ચૈત્રવત્ ।
ઇત્યાદ્યનુમયા સ્પર્ધિ નાનુમાનં પરેશિતુઃ ।
શક્તં વિજ્ઞાપને ચાતિપ્રસઙ્ગો ઽનુમયેદૃશા

વસ્તુત્વાત્ તુરગઃ શૃઙ્ગી પુષ્પવત્ ખં સુતૈર્યુતા ।
ચિત્રિણી ચ રસઃ ષષ્ઠો રસત્વાત્ સોત્તરો ભવેત્ ।
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગેભ્યો નાન્યાસ્યાદનુમા તતઃ

ત એવાન્વયનામાનસ્તૈઃ સમ્યક્ પ્રવિચારિતે ।
મુખ્યાર્થો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વશાસ્ત્રસ્ય નાપરઃ

ઈક્ષણીયત્વતો વિષ્ણુર્વાચ્ય એવ નચાન્યથા ।
લક્ષ્યત્વં ક્વાપિ દૃષ્ટં હિ કિં તદિત્યનવસ્થિતિઃ

માધુર્યાદિવિશેષાશ્ચ તચ્છબ્દૈરુદિતાઃ સદા ।
વાક્યાર્થો ઽપિ હિ વાક્યાર્થશબ્દેનૈવોદિતો ભવેત્

નાવાચ્યં તેન કિઞ્ચિત્ સ્યાદ્ યત ઇત્યાદિકૈર્વદન્ ।
અવાચ્યત્વં કથં બ્રૂયાન્મૂકો ઽહમિતિવત્ સુધીઃ

યેન લક્ષ્યમિતિ પ્રોક્તં લક્ષ્યશબ્દેન સો ઽવદત્ ।
એકસ્યાપિ હિ શબ્દસ્ય ગૌણાર્થસ્વીકૃતૌ સતામ્

મહતી જાયતે લજ્જા યત્ર તત્રાખિલા રવાઃ ।
અમુખ્યાર્થા ઇતિ વદન્ યસ્તન્માર્ગાનુવર્તિનામ્ ।
કથં ન જાયતે લજ્જા વક્તું શાબ્દત્વમાત્મનઃ

આત્મબ્રહ્માદયઃ શબ્દાઃ સાક્ષાત્ પૂર્ણાભિધાયિનઃ ।
જન્માદિકારણં બ્રહ્મ લક્ષિતં ચ યદા તદા

વન્ધ્યાપુત્રોપમં માયાશબલં વાચ્યમિત્યપિ ।
કલ્પયિત્વા વિના માનં લક્ષ્યં શુદ્ધં વદન્ પદૈઃ

આત્મશબ્દોદિતસ્યૈવ જ્ઞાનં મુક્તાવસાધનમ્ ।
આહ શ્રુતપરિત્યાગઃ સ્યાચ્ચાસ્યાશ્રુતકલ્પનમ્

સ્યાત્ સર્વત્ર ચ યત્રૈકમપિ લોકો જુગુપ્સતે ।
નિયમેનોભયં સ્યાદ્ધિ યસ્ય સ્વપરયોર્મતે

અલઙ્કૃતઃ સદૈવાયં દુર્ઘટૈરેવ ભૂષણૈઃ ।
અન્ધન્તમો નિત્યુદુઃખં તસ્ય સ્યાદ્ વસનદ્વયમ્

અનન્દા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાઽવૃતાઃ ।
તાંસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્ત્યવિદ્વાંસો બુધો જનાઃ

અસુર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાઽવૃતાઃ ।
તાંસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કેચાત્મહનો જનાઃ

ઇત્યાદિશ્રુતયો માનં શતશો ઽત્ર સમન્તતઃ ।
હેયત્વાવચનાચ્ચૈવ નાત્મા ગૌણઃ શ્રુતૌ શ્રુતઃ

તમેવૈકં જાનથાન્યા વાચો મુઞ્ચથ ચેતિ હ ।
ઉક્ત આત્મા કથં ગૌણો હેયપક્ષે હ્યસૌ શ્રુતઃ

પરિવારતયા ગ્રાહ્યા અપિ હેયાઃ પ્રધાનતઃ ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે

ઇતિ સ્વસ્યૈવ પૂર્ણસ્ય પૂર્ણે ઽપ્યય ઉદાહૃતઃ ।
કથં માયાવ્યવચ્છિન્નઃ પૂર્ણો મુખ્યતયા ભવેત્

પદં ચ નિર્ગુણ ઇતિ કથં ગૌણં વદિષ્યતિ ।
ગુણાભાવોપલક્ષ્યં ચેત્ પદં તદપિ વાચકમ્

અતો ઽનવસ્થિતિમુખસર્વદોષમહાસ્પદમ્ ।
કથમેતન્મતં સદ્ભિરાદ્રિયેત વિચક્ષણૈઃ

ન ચ સાઙ્ખયનિરાકૃત્યૈ સૂત્રાણ્યેતાન્યચીકૢપત્ ।
ભગવાન્ નહ્યશબ્દત્વં પ્રધાને ઽઙ્ગીકરોત્યસૌ

સમન્વયે પ્રતિજ્ઞાતે શબ્દગોચરતૈવ હિ ।
પ્રથમપ્રતિપાદ્યા સ્યાત્ તદભાવે કુતો ઽન્વયઃ

કથં ચ લક્ષણાવાદી બ્રૂયાદ્ બ્રહ્મસમન્વયમ્ ।
યો ઽસૌ શબ્દસ્ય મુખ્યાર્થસ્તત્રૈવ સ્યાત્ સમન્વયઃ

જન્માદિકારણે સાક્ષાદાહ દેવઃ સમન્વયમ્ ।
ઉક્તં તદેવ જિજ્ઞાસ્યં ક્વાવકાશો ઽત્ર નિર્ગુણે

કથઞ્ચાસમ્ભવસ્તસ્ય મુખ્યાર્થસ્ય નિરાકૃતૌ ।
માનેન કેન વિજ્ઞેયમવાચ્યાજ્ઞેયનિર્ગુણમ્

અમેયં ચેન્ન શાસ્ત્રસ્ય તત્ર વૃત્તિઃ કથઞ્ચન ।
તસ્માચ્છાસ્ત્રેણ જિજ્ઞાસ્યમસ્મદીયં ગુણાર્ણવમ્

વાસુદેવાખ્યમદ્વન્દ્વં પરં બ્રહ્માખિલોત્તમમ્ ।
વિજ્ઞેયવાચ્યલક્ષ્યત્વપૂર્વાશેષવિશેષતઃ

નિર્ગતં મનસો વાચો યદિ તત્ સ્યાદગોચરમ્ ।
અસ્તુ તન્મા વદેદ્ વાદી નચાસ્મચ્છાસ્ત્રગં તુ તત્

અવાચ્યં વાચ્યમિત્યુક્તવા કિમિત્યુન્મત્તવન્મૃષા ।
અસ્મચ્છાસ્ત્રસ્ય ચૌર્યાય યતતે સ્વોક્તિદૂષકઃ

જન્માદિકારણં યત્તત્ સાક્ષાન્નારાયણાભિધમ્ ।
વદન્તુ શ્રુતયો બ્રહ્મ શાસ્ત્રં ચૈતત્ તદર્થતઃ

સ્વપ્રકાશત્વમપિ તુ યૈર્જ્ઞાનસ્ય નિવારિતમ્ ।
કથં સર્વજ્ઞતા તસ્ય સ્વજ્ઞાનાધિગમં વિના

પ્રવૃત્તમસ્ત્વવાચ્યં તે મૈવ બ્રૂયાઃ કથઞ્ચન ।
સર્વશબ્દૈરવાચ્યં તદુક્તવા તદ્વિષયં પુનઃ

વયં ત્વાં શ્રુતિયુક્તિભ્યાં બદ્ધ્વાસ્મચ્છાસ્ત્રમઞ્જસા ।
વિચારયામઃ શ્રુતિભિર્યુક્તિભિશ્ચૈવ સાદરમ્

અદ્ભુતત્વાદવાચ્યં તદતર્ક્યાજ્ઞેયમેવ ચ ।
અનન્તગુણપૂર્ણત્વાદિત્યૂદે પૈઙ્ગિનાં શ્રુતિઃ ।
અવાચ્યમિતિ લોકે ઽપિ વક્તયાશ્ચાર્યતમં ભુવિ

એવં શાસ્ત્રાવગમ્યત્વે વિભાગેન સમન્વયમ્ ।
આનન્દમય ઇત્યાદિનાધ્યાયેન વદત્યજઃ

તત્રાન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં વિષ્ણાવેવ સમન્વયમ્ ।
શબ્દાનાં પ્રથમે પાદે ગુણિસામાન્યવાચિનામ્

ગુણવાચિનાં ચ પ્રથમમાહ દેવઃ સમન્વયમ્ ।
સમુદ્રશાયિનં સર્વપ્રસૂતિપ્રસવં શ્રુતિઃ

તદેવ બ્રહ્મ પરમમિતિ સાવધૃતિર્જગૌ ।
યતો ઽતો બ્રહ્મશબ્દસ્ય તત્રૈવ નિયતત્વતઃ

યો ઽન્નં બ્રહ્મેત્યાદિરૂપાદભ્યાસાત્ તૈત્તિરીયકે ।
અન્યાસુ ચૈતદ્રૂપાસુ શાખાસ્વપિ સહસ્રશઃ

આનન્દમય ઇત્યાદ્યૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યો હરિઃ સ્વયમ્ ।
ઉપલક્ષણત્વં શબ્દાનામાનન્દમયપૂર્વિણામ્

સૂત્રસ્યાલ્પાક્ષરત્વેન સર્વશાખાવિનિર્ણયે ।
પુનશ્ચ પ્રાપકાદ્ધેતોસ્તત્રાધિકરણાન્તરમ્

સર્વે વેદા આમનન્તિ યત્ પદં ત્વિતિ હિ શ્રુતિઃ ।
આનન્દમયરૂપે તુ બ્રહ્મણઃ પુચ્છતોક્તિતઃ

સમસ્તાબ્રહ્મતાપ્રાપ્તેરાનન્દમયનામ હિ ।
બ્રહ્મશબ્દસ્ય ચાભ્યાસાત્ પઞ્ચરૂપાદિષુ સ્ફુટમ્

બ્રહ્મતાવયવે ઽપિ સ્યાત્ તથાવયવિનિ સ્વતઃ ।
યથૈવ કૃષ્ણકેશસ્ય કૃષ્ણસ્ય બ્રહ્મતાખિલા

દર્શિતા ચૈવ પાર્થાય નિઃસીમાઃ શક્તયો ઽસ્ય હિ ।
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્

વિષ્ણ્વાખ્યમુક્તમન્યત્ર હ્યૂર્ધ્વરેતં ચ તત્ પ્રતિ ।
વિરૂપાક્ષાખ્યમવરં બ્રહ્મોક્તં તદ્વ્રતે સ્થિતમ્

સમાનાધિકૃતત્વં ચેદુત્તરં નીલલોહિતમ્ ।
કૃષ્ણપિઙ્ગલરૂપેણ પુનરુક્તં ભવિષ્યતિ

બ્રહ્માધિપતિરિત્યત્ર તાપનીયશ્રુતૌ પુરઃ ।
સ્વરિતબ્રહ્મશબ્દાન્તં બહુવ્રીહિત્વમેષ્યતિ

સ્વાહેન્દ્રશત્રુવર્ધસ્વ યદ્ બહુવ્રીહિતામગાત્ ।
મહાવ્યાકરણે સૂત્રમિતિ સ્વરવિનિર્ણયે

પૂર્વાન્તસ્વરિતે પુંસોર્બહુવ્રીહિત્વમેષ્યતિ ।
મહાવ્યાકરણે સૂત્રમિતિ સ્વરવિનિર્ણયે

ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મેત્યાદ્યુદ્દેશ્યદ્વિતીયકા ।
વિભક્તિરૂર્ધ્વરેતાદિઃ પ્રથમા રુદ્રગોચરા

તસ્માદ્ વિષ્ણું પરં બ્રહ્મ પ્રતિ રુદ્રો વ્રતે સ્થિતઃ ।
ઊર્ધ્વરેતા ઇતિ હ્યેવ શ્રુત્યર્થો ઽવસિતો ભવેત્

ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પ્રતિ વિષ્ણું સદાશિવઃ ।
ઊર્ધ્વરેતા ધ્યાયતિ હ શઙ્કરો નીલલોહિતઃ

ઇત્યર્થમેતમેવાહ નીલગ્રીવશ્રુતિઃ પરા ।
આર્થર્વણી પરં બ્રહ્મ તસ્માદેકો હરિઃ શ્રુતૌ

તદેવર્તમિતિ પ્રાહ કથમેવાન્યથા શ્રુતિઃ ।
અવધારયન્તી તસ્યૈવ હ્યૃતત્વાદિકમઞ્જસા

એકો નારાયણ આસીન્ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ ।
વાસુદેવો ઽગ્ર એવાસીન્ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ

નેન્દ્રસૂર્યૌ ન ચ ગુહો ન સોમો ન વિનાયકઃ ।
ઇત્યાદિવાક્યતો વિષ્ણોરુત્પત્તિરવતારગા

મુખ્યં બ્રહ્મ હરિસ્તસ્માત્ પ્રસ્તાવઃ પરમિત્યપિ ।
મુખ્યબ્રહ્મગ્રહે યુક્તે નામુખ્યં યુજ્યતે ક્વચિત્

અસમ્ભવે હિ મુખ્યસ્ય ગૌણાર્થાઙ્ગીકૃતિર્ભવેત્ ।
પ્રાચુર્યાર્થાશ્ચ મયટઃ સર્વે ઽત્ર પ્રતિપાદિતાઃ

ભોગ્યત્વમત્ર ચાદ્યત્વમુપજીવ્યતયા હરેઃ ।
મહાભોક્તા મહાભોગ્ય ઇત્યર્થો ઽન્નમયે ભવેત્

મહાપ્રાણો મહાબોધો મહાવિજ્ઞાનવાનપિ ।
વિશેષસામાન્યતયા વિજ્ઞાનં મન ઇત્યપિ

એકસ્ય જ્ઞાનરૂપસ્ય હરેરુક્તિર્વિભાગતઃ ।
અભેદે ઽપિ વિશેષેણૈવાન્ય ઇત્યુદિતો હરિઃ

ભેદશબ્દા વિશેષં તુ હરાવન્યત્ર ભિન્નત્વાત્ ।
બ્રૂયુર્હરેર્જીવજડૈરપિ ભેદં હિ મુખ્યતઃ

બ્રહ્મતર્કવચો ઽપ્યેવમત એકઃ સ પઞ્ચધા ।
ઉક્તો ઽન્નમય ઇત્યાદિ ભૃગોશ્ચૈતદ્ વદિષ્યતિ

પ્રાપ્યત્વેન મયટ્પ્રોક્તેર્ન તત્રાપ્યન્યદુચ્યતે ।
પ્રચુરાન્નાદિરેવાતો હ્યન્નમન્નમયેત્યપિ

ઉચ્યતે હ્યવિશેષેણ નાન્યત્ કિઞ્ચિદિહોચ્યતે ।
મહાનન્દત્વ એવાસ્ય હેતુઃ કો ઽન્યાદિતિ સ્ફુટમ્

ઉક્તઃ શ્રુત્યન્તરે યસ્માત્ સુખં લબ્ધ્વા કરોત્યયમ્ ।
કરોતિ નાસુખી ભૂમા સુખં નાલ્પે સુખં ભવેત્

ઇત્યુક્તં યત્ પ્રવૃત્તિશ્ચ નૃત્તગાનાદિકા સુખાત્ ।
દુઃખાદ્ રોદાદિકા ચૈવ સર્વકર્તૃત્વતો ઽસ્ય ચ

સર્વશક્તેર્ ન દુઃખં સ્યાદતઃ કેવલલીલયા ।
પ્રવર્તકો ન ચેદેષ પ્રાણ્યાદન્યાચ્ચ કઃ પુમાન્

બ્રહ્મવિત્ પરમાપ્નોતીતિ યત્ પ્રથમસૂચિતમ્ ।
તદેવ મન્ત્રવર્ણેન સત્યં જ્ઞાનમનન્તવત્

લક્ષિતં તત્ર સત્યત્વં સૃષ્ટયાન્નપ્રાણયોરપિ ।
ઉક્તં જ્ઞાનં તુ મનસા વિજ્ઞાનેનાપ્યુદીરિતમ્

અનન્તત્વં તથાઽનન્દમયવાચાપ્યુદાહૃતમ્ ।
સદ્ભાવં યાપયેદ્ યસ્માત્ સત્યં તત્ તેન કથ્યતે

ઇતિ સૃષ્ટિરિહ પ્રોક્તા જગત્સદ્ભાવયાપકમ્ ।
બ્રહ્મેતિ સ્થાપનાયૈવ સત્ત્વં જીવનમેવ ચ

વિશીર્ણતા ચ સત્ત્વં સ્યાત્ સન્નમિત્યાહુરેવ યત્ ।
અતો ઽદ્યતાત્તૃતાન્નત્વં સત્યશબ્દાર્થ એવ હિ

પ્રાણં દેવા અનુપ્રાણન્તિ મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે ।
આયુઃ પ્રાણો હિ ભૂતાનામિતિ યદ્ ગતિજીવને

ઉક્તે સદિતિધાત્વર્થો ગતિશ્ચાતો હિ સત્યતા ।
પ્રાણત્વમવબોધાર્થો મનુધાતુઃ પ્રકીર્તિતઃ

નાલ્પે સુખમિતિ પ્રોક્તયૈવાનન્દમયતોક્તિતઃ ।
અનન્તત્વં સુનિર્ણીતં પૂર્ણાનન્દો હિ નાલ્પકે

અતો હિ મન્ત્રવર્ણોક્તવિસ્તૃતિસ્તુ સમસ્તયા ।
ક્રિયતે પરયા યસ્માદિતરો ઽત્ર ન કથ્યતે

પુરુષં વેત્તિ યો મુચ્યેન્નાન્યઃ પન્થા હિ વિદ્યતે ।
ઇતિ શ્રુતેરન્યવેદી કથં મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ

પુરુષઃ પર આત્માજો બ્રહ્મ નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
મહાનાનન્દ ઉદ્ વિષ્ણુર્ભર્ગ ઓમ ઇતીર્યતે

સ્વયં નારાયણો દેવો નાન્યસ્યૈતાનિ કસ્યચિત્ ।
તસ્માદોમિત્યુદાહૃત્ય યજ્ઞદાનાદિ કુર્વતે

સૂક્તેન પૌરુષેણૈનં યજન્ત્યધ્યાત્મકોવિદાઃ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિસ્તેન નાન્યજ્ઞાનાદ્ વિમુચ્યતે

બ્રહ્મશબ્દોદિતે તસ્મિન્નાત્મશબ્દં પ્રયુજ્ય ચ ।
તસ્માદાકાશસૃષ્ટિં ચ પ્રોવાચાત્ર ચતુવિર્ધામ્

ભૂતં ભૂતાભિમાની ચ તદ્દેહો ઽન્તર્નિયામકઃ ।
હરિશ્ચાકાશશબ્દોક્તો મુખ્યતો હરિરેવ ચ

આ સમન્તાત્ કાશતે યદાકાશો મુખ્યતો હરિઃ ।
બલજ્ઞાનસ્વરૂપત્વાદ્ વાયુરગ્નિરગં નયન્

આપ આપાલનાચ્ચૈવ પૃથિવી પ્રથિતો યતઃ ।
ઉષ્યાનામાશ્રયત્વેન સ એવોષધિનામકઃ

ઓષધીષુ સ્થિતો વિષ્ણુઃ ક્ષુધિતૈરાશ્રિતો ભવેત્ ।
પુરિ શેતે યતઃ સો ઽથ પુરુષશ્ચેતિ ગીયતે

ક્રિયાપ્રવર્તકત્વેન પ્રાદુર્ભાવો હરેર્જનિઃ ।
આકાશાદિષુ નાન્યાસ્તિ હ્યભિમાનો ઽભિમાનિનઃ

અભિમાનિશરીરસ્ય સાક્ષાદ્ ભૂતસ્ય ચોદ્ભવઃ ।
એવં દેહાદિપર્યન્તમાગતં હરિમેવ તુ

પરામૃશતિ તસ્યૈવ પઞ્ચરૂપત્વવિત્તયે ।
ત્યક્તવા ભૂતાદિકં સર્વં સ વા એષ ઇતિ શ્રુતિઃ

સ ઇત્યાત્મપદોદ્દિષ્ટ એષ જીવશરીરગઃ ।
સારાન્નમય એવાયં ન લોકાન્નમયઃ પ્રભુઃ

ઇતિ તં રસશબ્દેન વિશિનષ્ટિ શરીરગમ્ ।
ઇદમિત્યેવ નિર્દેશો વસ્ત્રપ્રાવૃતવદ્ વિભોઃ

શિર આદેર્ભવેજ્જીવશિર આદૌ વ્યવસ્થિતેઃ ।
તં વિદિત્વાસ્ય મુક્તિઃ સ્યાન્નાન્યજ્ઞાનાત્ કથઞ્ચન

આદિત્યે પુરુષે ચાયમિતિ ભેદોપદેશતઃ ।
નાસ્યાભેદો ઽસ્તિ જીવેન નાનુમા કામચારિણી

વિમતાનિ શરીરાણિ મદ્ભોગાયતનાનિ યત્ ।
શરીરાણીત્યાદિકા તુ તત્ત્વજ્ઞાને હ્યપેક્ષ્યતે

પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધત્વાદક્ષાગમભયોજ્ખિતા ।
અનુમા કામવૃત્તા હિ કુત્ર નાવસરં વ્રજેત્

જડ આત્મૈવ વસ્તુત્વાત્ પ્રમેયત્વાજ્જડં ચિતિઃ ।
ઘન આકાશ ઇત્યાદ્યા વાર્યન્તે કેન હેતુના

ન જીવભેદસૂત્રાણાં શઙ્કયાત્ર પુનરુક્તતા ।
વાક્યાન્તરદ્યોતકત્વાત્ પૃથગિત્યત્ર પૂર્ણતા ।
યોગમન્નમયાદ્યૈર્યત્ ફલત્વેનાસ્ય શંસતિ ।
સ્થાનદ્વયે ઽપ્યતઃ કોશા એત ઇત્યતિસાહસમ્

ઉપસઙ્ક્રમણં ચૈવ દ્વિતીયોદ્દેશિતં પ્રતિ ।
અતિક્રમં વદન્તં તમુપશબ્દો નિવારયેત્

અશ્રુતસ્યાતિશબ્દસ્ય સ્થાનં દદ્યાત્ કથં પુનઃ ।
શ્રુતાશ્રુતપરિત્યાગકલ્પને વિગતહ્રિયામ્

મૃતાવેવ પરિત્યાગઃ કૃતો હ્યન્નમયસ્ય ચ ।
યે ઽન્નં બ્રહ્મેત્યાદ્યુપાસાં સામાનાધિકરણ્યતઃ

ઉક્તવા પઞ્ચસ્વરૂપાણાં પુનસ્તત્પ્રાપ્તિવાદિની ।
સ્થાનદ્વયગતા વેદવાણી તદપલાપિનામ્

તમસો ઽન્યત્ર સંસ્થાનં કથમેવ સહેત સા ।
અધીહિ ભગવો બ્રહ્મેત્યુક્તો ઽન્નપ્રાણપૂર્વકમ્

આહ બ્રહ્મ કથં તન્ન દ્વારં તદિતિ વાદિનઃ ।
ઉપસત્તિં કથં વિદ્યુરુપસન્નાય હિ ત્રિશઃ

વક્તવ્યં બ્રહ્મ ગુરુણા ચતુર્વારમથાપિ વા ।
સકૃદ્ વેત્યાગમા બ્રૂયુઃ સમ્પ્રદાયવિદો ઽપિ ચ

તદ્ યત્કિઞ્ચિત્ કથં બ્રૂયાદુપસન્નાય દિક્પતિઃ ।
ન વદેદ્ બ્રહ્મ ચ કથં માયાવી ન હિ વારિરાટ્

ચષ્ટ ઇત્યેવ તચ્ચક્ષુઃ શ્રવણાચ્છ્રોત્રમુચ્યતે ।
વચનાદેવ વાગ્ બ્રહ્મ સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિકારણમ્

તચ્ચ વાઘૂલશાખાયામષ્ટરૂપમુદાહૃતમ્ ।
વિજ્ઞાનાનન્દસહિતં પૃથક્ સૃષ્ટયાદિલક્ષણૈઃ

આવાપોદ્વાપતષ શાખા યત આહુઃ પરં પદમ્ ।
યતો ભૂતાનિ જાયન્ત ઇત્યાદ્યૈર્લક્ષણૈઃ સ્વયમ્

લક્ષિતં ગુરુણા પશ્ચાત્ તપસૈવાપરોક્ષતઃ ।
દૃષ્ટ્વૈકૈકં સ્વરૂપં તુ સમસ્તોક્તાનુદર્શનમ્

ઇચ્છતાઽજ્ઞાં ગુરોઃ પ્રાપ્ય તપસૈવારોક્ષિતમ્ ।
અબ્રહ્મેત્યેવ વદતાં શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહૌ

સાક્ષાલ્લક્ષણતાં પ્રાપ્તાવિતિ લજ્જા તદુક્તિષુ ।
સમીપે સહભોગસ્ય મુક્તિત્વેનોક્તિતો ઽસકૃત્

ભેદો જીવેશયોર્મિથ્યેત્યેવ મિથ્યા સ્વયં ભવેત્ ।
એતેન મયટશ્ચૈવ દ્વૈવિધ્યેનાર્થકલ્પનાત્ ।
તદન્યેષાં મતમપિ સત્સંસત્સુ ન ભાસતે

અતો નારાયણો દેવો નિઃશેષગુણવાચકૈઃ ।
ગુણિસામાન્યવચનૈરપિ મુખ્યતયોદિતઃ

અધ્યાત્મગૈશ્ચ પ્રાણાદ્યૈસ્તથૈવ હ્યધિભૂતગૈઃ ।
અન્નાદિશબ્દૈર્ભગવાનેકો મુખ્યતયોદિતઃ

જન્માદ્યસ્યેતિ સૂત્રેણ ગુણસર્વસ્વસિદ્ધયે ।
બ્રહ્મણો લક્ષણં પ્રોક્તં શાસ્ત્રમૂલં યતસ્તતઃ

અન્વયઃ સર્વશબ્દાનાં ગુણસર્વસ્વવેદકઃ ।
શબ્દપ્રવૃત્તિહેતૂનાં તસ્મિન્ મુખ્યસમન્વયાત્

અન્યાર્થેષ્વલ્પતાહેતોસ્તન્નિમિત્તત્વતસ્તથા ।
તદ્વાચકત્વં શબ્દાનાં બહુલાતિપ્રયોગતઃ

રૂઢમિત્યેવ સાધ્યં સ્યાદ્ રૂઢિર્હિ દ્વિવિધા મતા ।
અવિદ્વદ્વિદ્વદાપ્ત્યૈવ મુખ્યા હિ વિદુષાં તુ સા

વિદ્વદ્રૂઢિર્વૈદિકા સ્યાત્ સા યોગાદેવ લભ્યતે ।
તસ્માન્મુખ્યાર્થતા વિષ્ણોરિતિ કૃત્વા હૃદિ પ્રભુઃ

સમન્વયં સાધયતિ દેવાનાં તત્ર શક્તતામ્ ।
આશઙ્કય તત્ર રૂઢિં ચ તચ્છબ્દાનામપિ સ્વયમ્

સમુદ્રાન્તસ્થિતત્વાદ્યૈસ્તદ્ધર્મૈર્વિષ્ણુરૂઢતામ્ ।
સાધયિત્વાભિદાં તૈશ્ચ પુનરેવ ન્યવારયત્

ચેષ્ટા હિ ચેતનાનાં યા સા ભવેત્ તત્પ્રસાદતઃ ।
અચેતનસ્વભાવસ્તુ વિવરાદિઃ કથં તતઃ

ઇતિ શઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાકાશ ઇતિ નામ ચ ।
પરતો ઽપિવરીયસ્ત્વપૂર્વાલ્લિઙ્ગાદ્ધરેર્ભવેત્

ઇતિ શઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાકાશ ઇતિ નામ ચ ।
પરતો ઽપિ વરીયસ્ત્વ પૂર્વાલ્લિઙ્ગાદ્ધરેર્ભવેત્

પ્રાણાદિહેતુતાદૃષ્ટેરતિદેશો હિ તાદૃશઃ ।
લિઙ્ગં બલવદેવ સ્યાત્ પ્રેરકો ઽસ્યાપિ યદ્ધરિઃ

નિત્યત્વાદેવ શબ્દસ્ય તત્સ્વભાવઃ કથં હરેઃ ।
કથં પ્રસિદ્ધબહુલશબ્દાનામયથાર્થતા

ઇતિ ચેત્ તદ્ધરેરેવ બાહુલ્યાચ્છ્રુતિલિઙ્ગયોઃ ।
તાદૃશત્વાચ્ચ તચ્છક્તેર્બાહુલ્યે શ્રુતિલિઙ્ગયોઃ

અન્યસ્ય મુખ્યવાચ્યત્વમિતિ તન્નાત્રગસ્ય હિ ।
વિષ્ણોરેવ તુ લિઙ્ગાનિ પ્રાણસ્થાનિ તુ સર્વશઃ

પ્રાણસંવાદપૂર્વાણિ મુખ્યતો જીવગાનિ ચ ।
અભ્યાર્ચચ્છતવર્ષાણિ પ્રાણવંશત્વમિત્યપિ

તસ્માદન્યત્રગૈઃ શબ્દૈરુક્તન્યાયૈઃ સમન્તતઃ ।
એકો નારાયણો દેવો ભણ્યતે નાત્ર સંશયઃ

વાસુદેવાદિરૂપેણ ચતુર્મૂર્તિશ્ચ સર્વશઃ ।
અથવા પઞ્ચમૂર્તિઃ સ પ્રોક્તો ઽધિકરણં પ્રતિ

પ્રતિસૂત્રં પ્રતિપદં પ્રત્યક્ષરમથાપિ વા ।
તૈસ્તૈર્યુક્તિશ્રુતિન્યાયવિશેષૈર્યોગ્યતા યથા

બૃહત્તન્ત્રપ્રમાણેન બહ્વર્થમપિ સઙ્ગ્રહાત્ ।
ઉચ્યતે નરબુદ્ધીનામપિ કિઞ્ચિદ્ગ્રહાર્થતઃ

ગ્રન્થો ઽયમપિ બહ્વર્થો ભાષ્યં ચાત્યર્થવિસ્તરમ્ ।
બહુજ્ઞા એવ જાનન્તિ વિશેષણાર્થમેતયોઃ ।
તસ્માન્મહાગુણો વિષ્ણુર્નામ્નાયપુનરુક્તિતઃ