આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.24

આક્, 1, 24
<મહારસૈરુપરસૈર્લોહૈશ્ચ રસસ્ય વેધોપયોગિનો બન્ધાઃ>
શ્રીભૈરવઃ ।
મહારસૈરુપરસૈર્ લોહૈશ્ચ પરમેશ્વરિ ।
આજ્ઞાપય સમસ્તં તં રસરાજસ્ય બન્ધનમ્

<વૈક્રાન્તબન્ધાઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
વૈક્રાન્તસ્ય તુ ભાગૈકમષ્ટભાગં તુ સૂતકમ્ ।
કનકસ્ય તુ સપ્તાંશં દ્વિપદીરસટઙ્કણમ્

નષ્ટપિષ્ટં ચ શુષ્કં ચ ધ્માતં ખોટો ભવેત્પ્રિયે ।
સૌવીરં ટઙ્કણં કાચં દત્ત્વા દત્ત્વા તુ શોધયેત્

સમહેમ્નિ સમાવર્ત્ય મૂષાગતં તતઃ ।
સમાંશભક્ષણં તત્તુ શુદ્ધસૂતેન કારયેત્

વૈક્રાન્તં ષોડશાંશેન પૂર્વયોગેન ધામયેત્ ।
દશસઙ્કલિકાયોગાદ્વેધો દશગુણોત્તરઃ

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
પુનરન્યં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રયોગં ભુવિ દુર્લભમ્ ।
વૈક્રાન્તસત્ત્વં દેવેશિ પારદેન સમન્વિતમ્

જારિતં સમહેમ્ના તુ શિલાભાણ્ડે નિધાપયેત્ ।
માસમાત્રોષિતં ભૂમૌ સમુદ્ધૃત્ય પ્રયત્નતઃ

એષ દેવિ રસો દિવ્યો દેહદ્રવ્યકરો ભવેત્ ।
<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
વૈક્રાન્તકાસ્તુ યે કેચિત્ ત્રિફલાયા રસેન ચ

એકૈકં દેવિ સપ્તાહં સ્વેદિતા મર્દિતાસ્તથા ।
સુધ્માતા મૂકમૂષાયાં ખોટો ભવતિ ચાક્ષયઃ

કાન્તં રૂપ્યં ચ કનકં પારદં ચૈવ યોજયેત્ ।
શુલ્બં તૃતીયભાગં તુ સ્રોતોઞ્જનસમન્વિતમ્

તદ્ધ્માતં ખોટતાં યાતં દેહલોહકરં ભવેત્ ।
<ચતુર્થઃ પ્રકારઃ શ્વેતવૈક્રાન્તસિદ્ધઃ>
શ્વેતવૈક્રાન્તચૂર્ણં તુ હયમૂત્રેણ મર્દયેત્

આદૌ સુસ્વિન્નમાદાય પલે પલશતં ક્ષિપેત્ ।
તારસ્ય જાયતે ભસ્મ વિશુદ્ધસ્ફટિકાકૃતિ

તદ્ભસ્મ મેલયેત્સૂતે સમભાગં વિચક્ષણઃ ।
ચારયેદ્રજતં સૂતે હયમૂત્રેણ મર્દયેત્

પુટયેદન્ધમૂષાયાં ક્રમેણ મૃદુવહ્નિના ।
અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં વા ભવેદગ્નિસહો રસઃ

સ્પર્શનાત્સર્વલોહાનિ રજતં ચ કરિષ્યતિ ।
<પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ રક્તવૈક્રાન્તસિદ્ધઃ>
રક્તસ્ય વક્ષ્યતે કર્મ જરાદારિદ્ર્યનાશનમ્

સપ્તધા ભાવયેત્તસ્ય વ્યાઘ્રીકન્દાંભસા રજઃ ।
પલં તસ્ય પલં હેમ્નઃ પલં શુદ્ધરસસ્ય ચ

શુદ્ધભસ્મ ભવેત્સર્વં પુનર્હેમ્નઃ શતં ક્ષિપેત્ ।
તદ્ભસ્મ જાયતે સર્વં શુદ્ધહેમસમપ્રભમ્

તદ્ભસ્મ રસરાજે તુ પુનર્હેમ્ના તુ મેલયેત્ ।
ભવેદગ્નિસહો દેવિ તતો રસવરો ભવેત્

સર્વવેધી ભવેત્સૂતઃ કોટિવેધી મહારસઃ ।
<ષષ્ઠઃ પ્રકારઃ>
રક્તવૈક્રાન્તસત્ત્વં તુ હેમ્ના તુ સહ મેલયેત્

સમં તુ જારયેત્સૂતે સારયિત્વા સમેન તુ ।
સહસ્રાંશેન લોહાનિ વેધયેન્નાત્ર સંશયઃ

<સપ્તમઃ પ્રકારઃ કૃષ્ણવૈક્રાન્તસિદ્ધઃ>
કૃષ્ણવૈક્રાન્તભાગૈકં શુદ્ધસૂતં શતાંશકમ્ ।
એકત્ર મર્દયેત્ ખલ્વે ચૂર્ણં ભવતિ તદ્દ્વયમ્

અસ્ય ચૂર્ણસ્ય ભાગૈકં હેમભાગસહસ્રકમ્ ।
એકત્ર મર્દયેત્તાવદ્યાવદ્ભસ્મ તુ જાયતે

ધમેત્તદન્ધમૂષાયાં યાવત્ખોટો ભવિષ્યતિ ।
સમાંશભક્ષણં તસ્ય પીઠિકાં તસ્ય કારયેત્

વેધયેત્સર્વલોહાનિ સ્પર્શમાત્રેણ હેમતામ્ ।
તચ્ચૂર્ણમભ્રકં ચૈવ રસેન સહ મર્દયેત્

સ્વેદયેજ્જારયેચ્ચૈવ તતો વહ્નિસહો ભવેત્ ।
સ રસશ્ ચારિતશ્ચૈવ સર્વલોહાનિ વિધ્યતિ

<અષ્ટમઃ પ્રકારઃ પીતવર્ણવૈક્રાન્તસિદ્ધઃ>
પીતવર્ણેઽપિ વૈક્રાન્તે રક્તકૃષ્ણવિધિઃ સ્મૃતઃ ।
પીતવૈક્રાન્તચૂર્ણં તુ હેમચૂર્ણસમન્વિતમ્

પીતાભ્રકસ્ય ચૂર્ણં તુ મેલયિત્વા મહારસઃ ।
સ્વેદિતો મર્દિતશ્ચૈવ માસાદગ્નિસહો ભવેત્

<નીલવૈક્રાન્તભસ્મરસાયનમ્>
નીલવર્ણં તુ વૈક્રાન્તં મ્રિયતે રસસંયુતમ્ ।
કૃષ્ણાભ્રકેણ સહિતં મધુસર્પિર્યુતં ચ તત્

ભક્ષયેન્મણ્ડલં દેવિ જીવેચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્ ।
યસ્ય યસ્ય હિ યો યોગસ્તસ્ય તસ્ય પ્રયોગતઃ

મેલયિત્વા રસં ગુઞ્જામાનં ત્રિમધુસંયુતમ્ ।
ખાદેત્ ક્ષીરાજ્યશાલ્યન્નં ભોજ્યમન્યચ્ચ વર્જયેત્

<નવમઃ પ્રકારઃ>
વૈક્રાન્તસત્વસંયુક્તં લુઙ્ગામ્લે મર્દયેદ્રસમ્ ।
તાપયેદ્ ઉષ્ણતોયેન જલેન પરિપૂરયેત્

સત્ત્વં સૂતં ચ સંમિશ્રં ધમેત્સ્યાદ્રસબન્ધનમ્ ।
બદ્ધં રસં મુખે ક્ષિપ્ત્વા ભૂમિચ્છિદ્રાણિ પશ્યતિ

<દશમઃ પ્રકારઃ>
નિષ્કમેકં રસં ક્રાન્તમશ્વમૂત્રેણ મર્દયેત્ ।
દિનમેકમિદં દેવિ મર્દયિત્વા મૃતો ભવેત્

ચતુર્દિનમિદં કૃત્વા સમસૂતં સમં નયેત્ ।
મર્દનં સ્વેદનં ચૈવ પૂર્વવચ્છુદ્ધમાનસઃ

સપ્તદ્વન્દ્વજમેકૈકં સપ્તમેઽષ્ટપલં ભવેત્ ।
શલ્યાવિશલ્યામૂલસ્ય વારિણા મર્દયેદ્દિનમ્

ભૂધરીયન્ત્રમધ્યસ્થં પુટં સપ્તદિનં દદેત્ ।
તદ્ભસ્મ શુદ્ધં સેવ્યં સ્યાદ્ગુઞ્જામાત્રં તુ મણ્ડલમ્

એકાદ્યં પઞ્ચમં મધ્યં પુનરેકં પ્રશસ્યતે ।
પૂર્વવદ્બન્ધનં દેવિ કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ

<કાન્તબન્ધઃ>
રક્તવર્ણમયસ્કાન્તં લાક્ષારસસમપ્રભમ્ ।
ભિન્નસ્ત્રીરક્તસંકાશં તચ્ચૂર્ણં સૂતસંયુતમ્

મર્દયેચ્છાગરક્તેન ધ્માતં ખોટો ભવેત્પ્રિયે ।
સ સૂતઃ શતવેધી તુ સ તુ વ્યાધિહરો ભવેત્

ગુલિકાં ધારયેદ્વક્ત્રે જીવેદ્વર્ષસહસ્રકમ્ ।
પીતવર્ણમયસ્કાન્તં ભિન્નહેમસમપ્રભમ્

વેધયેત્ સ્પર્શમાત્રેણ સ તુ લોહાનિ સુન્દરિ ।
<ચપલબન્ધઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
લાઙ્ગલીં કરવીરં ચ ચિત્રકં ગિરિકર્ણિકામ્

સ્ત્રીસ્તન્યટઙ્કસૌવીરં મૂષાલેપં તુ કારયેત્ ।
ચપલાદ્દ્વિગુણં સૂતં સૂતાદ્દ્વિગુણકાઞ્ચનમ્

નષ્ટપિષ્ટં ચ તત્કુર્યાદન્ધમૂષાગતં ધમેત્ ।
તત્ર સ્થિતો રસેન્દ્રોઽયં ખોટો ભવતિ શોભનઃ

શતાંશં વેધયેન્નાગં ગુઞ્જાવર્ણસ્તુ જાયતે ।
તેન નાગશતાંશેન શુલ્બં રક્તનિભં ભવેત્

તેન શુલ્બશતાંશેન તારં વિધ્યતિ કાઞ્ચનમ્ ।
<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
ચપલસ્ય તુ ષડ્ભાગાસ્ તારભાગાસ્તુ સપ્ત ચ

અષ્ટૌ કનકભાગાસ્તુ નવ ભાગા રસસ્ય ચ ।
ત્રિંશદ્ભાગા મિલિત્વા તુ ભવન્તિ સુરવન્દિતે

ચિત્રકં કણવીરં ચ લાઙ્ગલી ગૃધ્રવિટ્ તથા ।
મર્દિતં માતુલુઙ્ગામ્લૈર્મૂષાલેપં તુ કારયેત્

અન્ધયિત્વા ધમેદ્દેવિ ખોટો ભવતિ શોભનઃ ।
તેન ખોટદશાંશેન વિદ્ધો નાગોઽરુણો ભવેત્

તેન નાગેન વિદ્ધં તુ શુલ્બં ગુઞ્જારુણં ભવેત્ ।
તેન શુલ્બેન તારં તુ વિદ્ધં ભવતિ કાઞ્ચનમ્

<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
હેમાભ્રં ચપલં દેવિ પારદાર્ધેન સંયુતમ્ ।
પારદેન કનકં દત્ત્વા કુનટ્યા મર્દયેત્ક્ષણમ્

લાઙ્ગલી ચિત્રકં ચૈવ સ્ત્રીસ્તન્યં કણવીરકમ્ ।
ગૃધ્રવિષ્ઠા તથા સર્વં મૂષાલેપં તુ કારયેત્

તન્મધ્યે તુ સ્થિતં ધ્માતં ખોટો ભવતિ શોભનઃ ।
પૂર્વોક્તં વેધયેદેતન્નિર્બીજં કનકં ભવેત્

સુતપ્તલોહપાત્રે ચ ક્ષિપેચ્ચપલચૂર્ણકમ્ ।
સબીજં પારદં કૃત્વા ચપલસ્ય તુ વાપયેત્

લાક્ષાભો બધ્યતે સૂતોઽઙ્કુશેનેવ મહાગજઃ ।
<ગન્ધકબન્ધઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
શુદ્ધસૂતપલૈકં ચ પલૈકં ગન્ધકસ્ય ચ

એકીકૃત્યાથ સંમર્દ્ય ધુત્તૂરકરસેન ચ ।
મારયેચ્ચક્રયોગેન ભસ્મીભવતિ સૂતકઃ

અન્ધમૂષાગતો ધ્માતઃ ખોટો ભવતિ શોભનઃ ।
સિતં હેમ ચ નાગં ચ ચન્દ્રાર્કં ચાપિ વેધયેત્

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
પલૈકં શુદ્ધસૂતસ્ય કર્ષૈકં ગન્ધકસ્ય ચ ।
મર્દયેત્સ્નિગ્ધખલ્વેન દેવદાલીરસપ્લુતમ્

મર્દયેત્તુ કરાઙ્ગુલ્યા ગન્ધપિષ્ટિસ્તુ જાયતે ।
જમ્બીરસ્ય રસેનૈવ દિનમેકં તુ મર્દયેત્

પઞ્ચદ્રાવકસંયુક્તાં વટિકાં કારયેચ્છુભામ્ ।
પલાશમૂલકલ્કેન વટિકાં તાં પ્રલેપયેત્

ધમેત્ ખોટો ભવેચ્છ્વેતકાચટઙ્કણયોગતઃ ।
શોધયેત્તં પ્રયત્નેન યાવન્નિર્મલતાં વ્રજેત્

સ ખોટો જાયતે દેવિ ત્રિગુણં પન્નગં તતઃ ।
શતશો રઞ્જયેત્પશ્ચાચ્છુલ્બાભ્રકકપાલિના

શુલ્બે તારે ચ ખોટોઽયં સહસ્રાંશેન વેધકઃ ।
<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
ગન્ધકેન હતે સૂતે મૃતલોહાનિ વાહયેત્

પુનર્હેમ સમાવર્ત્ય સમાંશં ભક્ષણં કુરુ ।
સારિતઃ શુલ્બતારૈર્ ઘોષં વિધ્યતિ સૂતકઃ

<ચતુર્થઃ પ્રકારઃ>
રસં હેમસમં કૃત્વા પિષ્ટિકાર્ધેન ગન્ધકમ્ ।
દ્વિપદીરજસા યુક્તં મર્દયેટ્ટઙ્કણાન્વિતમ્

નષ્ટપિષ્ટં ચ શુષ્કં ચ ધ્માતઃ ખોટો ભવેત્તતઃ ।
ચન્દ્રાર્કષોડશાંશેન વિદ્ધં ભવતિ કાઞ્ચનમ્

હેમાર્ધમિલિતં તં તુ માતૃકાસમતાં વ્રજેત્ ।
કુર્યાત્સઙ્કલિકાયોગાદ્વેધો દશગુણોત્તરઃ

યથા હેમ્નિ તથા તારે વ્યાટિબીજેન યોજિતમ્ ।
તૃતીયસઙ્કલાબદ્ધં ષટ્શતે નાગવેધકમ્

ચતુર્ગુણેન તેનૈવ સહસ્રાંશેન કાઞ્ચનમ્ ।
અનેન ક્રમયોગેન સપ્ત સઙ્કલિકા યદિ

કુરુતે કાઞ્ચનં દિવ્યમષ્ટલોહાનિ પાર્વતિ ।
તં પુનશ્ચૂર્ણયિત્વા તુ પુટયેદ્ભસ્મ જાયતે

સર્વવ્યાધિજયો દેવિ પલૈકેન સુભક્ષિતે ।
દ્વિપલે બ્રાહ્મમાયુષ્યં ત્રિપલે વૈષ્ણવં ભવેત્

ચતુષ્પલે ચ પઞ્ચત્વમીશઃ પઞ્ચપલે ભવેત્ ।
ષટ્પલે ભક્ષિતે દેવિ સદાશિવતનુર્ભવેત્

<પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ>
સૂતકં ગન્ધકં તારં મેષવલ્લીવસા સમા ।
ત્રિદિનં મર્દયેલ્લક્ષં વઙ્ગં પાદેન લેપયેત્

અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં વઙ્ગં સ્તમ્ભયતિ ક્ષણાત્ ।
<ષષ્ઠઃ પ્રકારઃ, ગન્ધપિષ્ટિવિધિઃ>
ચૂર્ણિતં ગન્ધકં દેવિ મર્કટીરસભાવિતમ્

ભાવયેચ્છતવારાણિ જીવભસ્મ તુ ગચ્છતિ ।
દાપયેન્મૃણ્મયે પાત્રે રસેન સહ સંયુતમ્

તાપયેદ્રવિતાપેન મર્કટીરસસંયુતમ્ ।
ગન્ધકં ગ્રસતે સૂતઃ પિષ્ટિકા ભવતિ ક્ષણાત્

તિલપર્ણીરસેનૈવ ગન્ધકં ભાવયેત્તતઃ ।
સપ્તવારાંસ્તુ દેવેશિ છાયાશુષ્કં પુનઃપુનઃ

શોધિતં પાતિતં સૂતં પલૈકપ્રમિતં પ્રિયે ।
મૂષામધ્યે વિનિક્ષિપ્ય નરેન્દ્રીરસસંયુતમ્

જારયેદ્વાલુકાયન્ત્રે ભાવિતં ગન્ધકં પુનઃ ।
ત્રુટિ ત્રુટિ પ્રદાતવ્યં ગન્ધકં ચ પુનઃ પુનઃ

અનેન ક્રમયોગેન જાયતે ગન્ધપિષ્ટિકા ।
ગન્ધપાષાણચૂર્ણં તુ કનકસ્ય રસેન તુ

ભાવયેત્સપ્તવારાંસ્તુ સ્ત્રીરજેન તુ સપ્તધા ।
શુદ્ધસૂતપલૈકં ચ ખર્પરે દાપયેત્તતઃ

ભાવિતં ગન્ધકં દદ્યાન્નરપિત્તેન સંયુતમ્ ।
દોલયેદ્ રવિતાપેન પિષ્ટિકા ભવતિ ક્ષણાત્

ગન્ધકં સૂક્ષ્મચૂર્ણં તુ ચણકામ્લેન પાર્વતિ ।
ભાવયેત્સપ્તવારાણિ સ્ત્રીપુષ્પેણ ચ સપ્તધા

દ્રુતસૂતકમધ્યે તુ કર્પૂરં ગન્ધકં રસમ્ ।
દાપયેન્નિક્ષિપેદ્ ગોષ્ઠે સપ્તાહાદ્ ગન્ધપિષ્ટિકા

<ગન્ધકપિષ્ટીસ્તંભનં વેધશ્ચ>
કટુકોશાતકીબીજં ચાણ્ડાલીકન્દમેવ ચ ।
સ્તન્યક્ષીરેણ સંપેષ્ય પિષ્ટિકાં તેન લેપયેત્

પુટયેદ્ભૂધરે યન્ત્રે સ્તમ્ભતે નાત્ર સંશયઃ ।
હેમસમ્પુટમધ્યે તુ સમાવર્તં તુ કારયેત્

અષ્ટમાંશેન તેનૈવ નાગવેધં પ્રદાપયેત્ ।
ષોડશાંશેન તેનૈવ તારવેધં પ્રદાપયેત્

<સપ્તમઃ પ્રકારઃ>
ગન્ધપિષ્ટિપલૈકં તુ નાગપિષ્ટિપલાષ્ટકમ્ ।
લેપયેન્નાગપત્રાણિ છાયાયાં શોષયેત્તતઃ

આટરૂષકપિણ્ડેન નાગપત્રાણિ લેપયેત્ ।
આરણ્યોત્પલકૈર્દેવિ દાપયેચ્ચ પુટત્રયમ્

તન્નાગં મ્રિયતે દિવ્યં સિન્દૂરારુણસપ્રભમ્ ।
તન્નાગં પલમેકં તુ શુલ્બચૂર્ણપલાષ્ટકમ્

વાસકસ્ય રસેનૈવ પ્રહરૈકં તુ મર્દયેત્ ।
મારયેત્પાતનાયન્ત્રે શુલ્બં તન્મ્રિયતે ક્ષણાત્

ષોડશાંશેન તેનૈવ તારવેધં પ્રદાપયેત્ ।
જાયતે કનકં દિવ્યં દેવાભરણભૂષણમ્

યા કાચિદ્ગન્ધપિષ્ટી તુ આદૌ નાગં તુ મારયેત્ ।
નાગેન વેધયેચ્છુલ્બં શુલ્બે તારં તુ વેધયેત્

કનકં જાયતે દિવ્યં સિદ્ધયોગ ઉદાહૃતઃ ।
<અષ્ટમઃ પ્રકારઃ>
ગન્ધકં મધુસંયુક્તં હરબીજેન મર્દિતમ્

ભૂમિસ્થં માસમેકં તુ તારમાયાતિ કાઞ્ચનમ્ ।
ઉદ્વર્તનેન તેનૈવ સર્વકુષ્ઠવિનાશનમ્

ઘનેન સહ સંયુક્તં વ્રણરોગવિનાશનમ્ ।
સંવત્સરપ્રયોગેણ સહસ્રાયુર્ભવેન્નરઃ

<તાલકબન્ધઃ>
શુદ્ધસૂતપલૈકં તુ પલૈકં તાલકસ્ય ચ ।
એકીકૃત્યાથ સંમર્દ્ય ઉન્મત્તકરસેન ચ

મારયેચ્ચક્રયન્ત્રેણ ભસ્મીભવતિ સૂતકઃ ।
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં ખોટો ભવતિ શોભનઃ

વઙ્ગં તારં ચ શુલ્બં ચ ક્રમશો વેધયેદ્રસઃ ।
શુદ્ધવઙ્ગપલૈકં ચ પલૈકં સૂતકસ્ય ચ

દ્વે પલે તાલકં ચૈતદ્ ઉન્મત્તરસમર્દિતમ્ ।
મારયેત્પાતનાયન્ત્રે ધમનાત્ખોટતાં નયેત્

શ્વેતાભ્રકસ્ય સત્ત્વં ચ તારં તીક્ષ્ણં ચ માક્ષિકમ્ ।
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં ખોટો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

તત્ખોટપલમેકં ચ પલૈકં સૂતકસ્ય ચ ।
તાલકસ્ય પલં સર્વમેકીકૃત્યાથ મર્દયેત્

મારયેત્પાતનાયન્ત્રે ધમનાત્ ખોટતાં નયેત્ ।
<અન્યે લઘુબન્ધાઃ>
શુદ્ધસૂતપલૈકં ચ પલૈકં પન્નગસ્ય ચ

પલદ્વયં કુનટ્યાશ્ચ સર્વમેકત્ર મર્દયેત્ ।
મારયેત્પાતનાયન્ત્રે ધમનાત્ ખોટતાં નયેત્

હેમપિષ્ટિપલૈકં ચ પલૈકં ગન્ધકસ્ય તુ ।
એકીકૃત્યાથ સંમર્દ્ય ધુત્તૂરકરસેન ચ

મારયેત્પાતનાયન્ત્રે ધમનાત્ ખોટતાં નયેત્ ।
કૃષ્ણાભ્રકસ્ય સત્વં ચ કાન્તં તીક્ષ્ણં ચ હાટકમ્

શુદ્ધં તારં ચ માક્ષીકં સમભાગાનિ કારયેત્ ।
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં ખોટો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

તત્ખોટપલમેકં તુ પલૈકં સૂતકસ્ય ચ ।
પલદ્વયં કુનટ્યાશ્ચ સર્વમેકત્ર મર્દયેત્

મારયેત્પાતનાયન્ત્રે ધમનાત્ ખોટતાં નયેત્ ।
કૃષ્ણાભ્રકપલૈકં તુ રસકસ્ય પલં તથા

સૂતકસ્ય પલૈકં તુ સર્વમેકીકૃતં પ્રિયે ।
ઉન્મત્તકરસેનૈવ મર્દયેત્પ્રહરદ્વયમ્

મર્દયેદ્દિનમેકં વા ટઙ્કણેન સમન્વિતમ્ ।
ઘુટિકાં કારયેત્પશ્ચાચ્છાયાશુષ્કં તુ કારયેત્

મહાવર્તિગતં ધ્માતં ખોટં ભવતિ સૂતકઃ ।
તં ખોટં શોધયેત્કાચટઙ્કણદ્રવયોગતઃ

હેમ્ના સહ સમાવર્ત્ય સારણાત્રયસારિતમ્ ।
સહસ્રાંશેન તેનૈવ શુલ્બવેધં પ્રદાપયેત્

અનેન ક્રમયોગેન કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ ।
બીજદ્વયં પલાશસ્ય પલમેકં તુ સૂતકમ્

જમ્બીરામ્લેન સંમર્દ્ય છાયાશુષ્કં તુ કારયેત્ ।
તુમ્બીકા મેઘનાદી ચ કાકજઙ્ઘા ચ ભૂલિકા

સ્તન્યં ચ તૈઃ પ્રલિપ્તાયાં મૂષાયાં ચૈવ નિક્ષિપેત્ ।
ધમયેત્ખદિરાઙ્ગારૈઃ ખોટો ભવતિ ચાક્ષયઃ

પલાશતૈલે સંમર્દ્યં યાવત્ સ્યાદ્ દ્રવપિષ્ટિકા ।
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં ખોટો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

પૂર્વશુદ્ધેન સૂતેન સમહેમ્ના ચ પાર્વતિ ।
ગોલકં કારયેત્તેન મર્દયિત્વા દૃઢં કૃતમ્

બ્રહ્મવૃક્ષસ્ય બીજાનિ કાર્પાસાસ્થિ વિભીતકમ્ ।
યવચિઞ્ચા ચ વન્ધ્યા ચ રાજિકા ચ સમન્વિતમ્

સૂક્ષ્મપિણ્ડીકૃતં સર્વં તેન લિપ્ત્વા તુ ગોલકમ્ ।
પુટનૈઃ સપ્તભિર્ દેવિ પિષ્ટિકાસ્તમ્ભનં ભવેત્

બૃહત્પુટં તતો દત્ત્વા મૂષાયાં તુ ધમેત્તતઃ ।
સમાવર્ત્ય તુ તં સૂતં સમહેમ્ના નિયોજિતમ્

શતાંશેન તુ ચન્દ્રાર્કં વેધયેત્ સુરવન્દિતે ।
પુનસ્તેનૈવ યોગેન પિષ્ટીસ્તંભં તુ કારયેત્

સારયિત્વા તતો હેમ્ના વેધશ્ચૈવ સહસ્રકઃ ।
એવં લક્ષાણિ કોટિં ચ વેધયેત્ક્રમયોગતઃ

સપ્તસંકલિકાદૂર્ધ્વં કૃત્વા વક્ત્રં તુ ગોલકમ્ ।
વર્ષેણૈકેન સ ભવેદ્વલીપલિતવર્જિતઃ

ચાણ્ડાલીરાક્ષસીપુષ્પૈરથ મધ્વાજ્યટઙ્કણૈઃ ।
મહારસાષ્ટમધ્યે તમભ્રકં વાપિ યોજયેત્

નાગવઙ્ગસમં સૂતં હેમતારમથાપિ વા ।
અભ્રકં દ્રુતિસત્ત્વં વા મર્દયેત્પ્રહરદ્વયમ્

છાયાશુષ્કં તતો ગોલં મૂકમૂષાગતં પ્રિયે ।
દત્ત્વા લઘુપુટં ધ્માતઃ ખોટો ભવતિ શોભનઃ

રંભા વીરા સ્નુહીક્ષીરં કઞ્ચુકી યવચિઞ્ચિકા ।
દીનારી ચૈવ ગોરમ્ભા મીનાક્ષી કાકમાચિકા

એભિર્મર્દિતસૂતસ્ય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ।
પૂર્વવત્ ક્રમયોગેન ખોટો ભવતિ શોભનઃ

વિષ્ણુક્રાન્તા ચ વક્રાઙ્કાબલા ચ તુલસી તથા ।
મહાસોમાહિવલ્લી ચ સૂર્યાવર્તં ચ સુન્દરિ

એભિસ્તુ મર્દિતઃ સૂતઃ પૂર્વવત્ખોટતાં નયેત્ ।
સ્નુહીક્ષીરં ચ કાઞ્જીરં બીજાનિ કનકસ્ય ચ

કઞ્ચુકી લાઙ્ગલી ચેન્દ્રવારુણી વિષમુષ્ટિકા ।
પાલાશમૂલતોયં ચ મર્દયેત્તેન સૂતકમ્

સમહેમ્નિ સમં સૂતં પિષ્ટિકાં કારયેદ્બુધઃ ।
મહારસાન્પિષ્ટિકાર્ધં મર્દયેદ્ ઓષધીરસૈઃ

યામત્રયં મર્દયિત્વા ગોલકં કારયેદ્બુધઃ ।
પિષ્ટિકાં બન્ધયિત્વા તુ ગન્ધતૈલે વિપાચયેત્

અન્ધમૂષાગતં ગોલં છાયાશુષ્કં તુ કારયેત્ ।
તતો લઘુપુટં દત્ત્વા ખદિરાગ્નૌ તુ ધામયેત્

ખોટવજ્જાયતે દેવિ સહ હેમ્ના તુ ધામયેત્ ।
અક્ષીણો મિલતે હેમ્નિ સમાવર્તશ્ચ જાયતે

તત્ક્ષણાદેવ સૂતસ્ય દિવ્યદેહો ભવેન્નરઃ ।
વેધયેત્સર્વલોહાનિ રઞ્જિતઃ ક્રામિતો રસઃ

સમાંશભક્ષણે સૂતે મર્દયેદોષધીરસૈઃ ।
નષ્ટપિષ્ટં તુ તં કૃત્વા પૂર્વયોગેન ધામયેત્

ખોટસ્તુ જાયતે દિવ્યઃ ષોડશાંશેન વેધકઃ ।
બદ્ધઃ સઙ્કલિકાયોગાદ્ વિધ્યેદ્ દશગુણોત્તરમ્

અથવા ચૂર્ણબદ્ધસ્તુ વિધ્યેદ્દશગુણોત્તરમ્ ।
મૃગદૂર્વા ચન્દ્રવલ્લી પક્વબિમ્બા તથૈવ ચ

કાઙ્ક્ષીલા કરવીરં ચ બીજં ચોન્મત્તકસ્ય ચ ।
કાકાણ્ડીપલસંયુક્તં મર્દયેત્સુરસુન્દરિ

સમહેમ્નિ સમં સૂતં પિષ્ટિકાં કારયેદ્બુધઃ ।
અથવા સારયિત્વા તુ સમેન સમસૂતકમ્

મહારસપિષ્ટિકાં ચ મર્દયેદોષધીરસૈઃ ।
યામત્રયં મર્દયિત્વા ગોલકં કારયેદ્બુધઃ

અન્ધમૂષાગતં ગોલં છાયાશુષ્કં તુ કારયેત્ ।
તતો લઘુપુટં દત્ત્વા ધ્માતઃ ખોટો ભવેત્પ્રિયે

મૃગદૂર્વોત્તમાસોમારસૈઃ સૂતકસારણમ્ ।
મૂલૈસ્ત્રયાણાં લાઙ્ગલ્યા રામઠેન ચ હન્યતે

સમેન હેમ્ના સંયુક્તં પિષ્ટિકાં કારયેદ્બુધઃ ।
અથવા તારપિષ્ટિં ચ સમસૂતેન કારયેત્

પૂર્વવત્ક્રમયોગેન ખોટો ભવતિ શોભનઃ ।
અન્ધમૂષાગતં ભૂમૌ સ્વેદયેત્કર્ષકાગ્નિના

અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં વા ચૂર્ણબન્ધં ભવેત્તતઃ ।
તચ્ચૂર્ણબન્ધં કુરુતે વેધં દશગુણોત્તરમ્

શૂલિનીરસસૂતં ચ સ્રોતોઞ્જનસમન્વિતમ્ ।
પૂર્વવત્પિષ્ટિકાયોગાત્ ખોટો ભવતિ શોભનઃ

સ્રોતોઞ્જનં સતગરં સૃષ્ટિત્રયયુતં રસમ્ ।
ભવેદ્વહ્નિસહઃ ક્ષિપ્રં સૂતકઃ સર્વકર્મકૃત્

હેમાભ્રં ચૈવ તારાભ્રં શુલ્બાભ્રં ચાભ્રતીક્ષ્ણકમ્ ।
વઙ્ગાભ્રં ચૈવ નાગાભ્રં સહ સૂતેન બન્ધયેત્

યથાલાભૌષધીઘૃષ્ટં મહારસસમન્વિતમ્ ।
હેમ્ના તારેણ શુલ્વેન તીક્ષ્ણવઙ્ગોરગૈસ્તથા

એભિર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા પિષ્ટિં કૃત્વા સમે સમામ્ ।
મારયેત્પૂર્વવિધિના ગર્ભયન્ત્રે તુષાગ્નિના

સમાંશં સૂતકં દત્ત્વા વારં વારં પુનઃ પુનઃ ।
જાયતે વિવિધઃ ખોટઃ કાન્તબદ્ધો મહારસઃ

ભવેત્સઙ્કલિકાયોગાદ્વેધો દશગુણોત્તરઃ ।
<નિગલબન્ધઃ>
ખોટઃ પોટસ્તથા ભસ્મ ધૂલીકલ્પશ્ચ પઞ્ચમઃ

એતે નિગલયોગાભ્યાં સર્વબન્ધફલોદયઃ ।
સ્નુહ્યર્કસંભવં ક્ષીરં બન્ધબીજાનિ ગુગ્ગુલુઃ

સૈન્ધવં દ્વિગુણં દત્ત્વા મર્દયેત વિચક્ષણઃ ।
પિષ્ટિકાબન્ધનં કૃત્વા કલ્કેનાનેન સુન્દરિ

બિલ્વપ્રમાણં કૃત્વા તુ મૂષામતિદૃઢાં શુભામ્ ।
ઊર્ધ્વાધો લવણં દત્ત્વા મૂષામધ્યે રસં ક્ષિપેત્

મૂષામધ્યે પ્રદાતવ્યં દગ્ધશઙ્ખાદિચૂર્ણકમ્ ।
મુખં તસ્ય દૃઢં બદ્ધ્વા લોણમૃત્તિકયા બુધઃ

કારયેત્સન્ધિલોણં ચ છાયાશુષ્કં તુ કારયેત્ ।
ઉક્તો નિગલબન્ધોઽયં પુત્રસ્યાપિ ન કથ્યતે

તુષકર્ષાગ્નિના ભૂમૌ મૃદુસ્વેદં તુ કારયેત્ ।
અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં વા પુટં દત્ત્વા પ્રયત્નતઃ

સુધ્માતં ખદિરાઙ્ગારૈ રસેન્દ્રં ખોટતાં નયેત્ ।
સૌવીરં ટઙ્કણં કાચં દત્ત્વા દત્ત્વા તુ શોધયેત્

અક્ષીણો મિલતે હેમ્નિ સમાવર્તશ્ચ જાયતે ।
સમાંશભક્ષણં તત્તુ શુદ્ધસૂતેન કારયેત્

ધમયેત્ પૂર્વયોગેન રસેન્દ્રં ખોટતાં નયેત્ ।
ભવેત્સઙ્કલિકાયોગાદ્વેધો દશગુણોત્તરઃ

પલાશબીજનિર્યાસં કોકિલોન્મત્તવારુણી ।
શૂલિનીરસસંયુક્તં પેષયેત્સૈન્ધવાન્વિતમ્

પિષ્ટિકાવેષ્ટનં કૃત્વા નિગલેન તુ બન્ધયેત્ ।
અભ્રકસ્ય તુ પત્રેણ વજ્રાર્કક્ષીરસિન્ધુના

તાપ્યેન લોહકિટ્ટેન સિકતામૃણ્મયેન ચ ।
એભિસ્તુ નિગલે બદ્ધઃ પારદીયો મહારસઃ

નાતિક્રામતિ મર્યાદા વેલામિવ મહોદધિઃ ।
તૈલાર્કક્ષીરકતકલાઙ્ગલ્યા નિગલોત્તમઃ

કાકવિટ્ બ્રહ્મબીજાનિ લાઙ્ગલી નિગલોઽપરઃ ।
વાકુચી બ્રહ્મબીજાનિ કર્કટાસ્થીનિ સુન્દરિ

સામુદ્રં શામ્બરં ચૈવ લવણં નિગલોત્તમઃ ।
સ્નુહ્યર્કસમ્ભવં ક્ષીરં બ્રહ્મબીજાનિ કારયેત્

કનકસ્ય ચ બીજાનિ લોણાષ્ટેન ચ મર્દયેત્ ।
નિગલોઽન્યસ્તુ ગોજિહ્વામૂલાનિ સ્ત્રીરજોઽપરઃ

વાકુચી બ્રહ્મબીજાનિ સ્નુહ્યર્કક્ષીરસૈન્ધવમ્ ।
જ્વાલિની કાકવિષ્ઠા ચ પ્રશસ્તો નિગલોત્તમઃ

લવણં ટઙ્કણં ક્ષારં શિલાતાલકગન્ધકમ્ ।
તથામ્લવેતસં તાપ્યં હિઙ્ગુલં સમભાગિકમ્

સ્નુહ્યર્કપયસા યુક્તં પેષયેન્નિગલોત્તમમ્ ।
પિષ્ટિકાં વેષ્ટયેદેષામેકેન નિગલેન તુ

લોણમૂષાગતં પ્રાગ્વત્ ખોટં કૃત્વા તુ વેધયેત્ ।
દ્વિતીયં ગોલકં વક્ષ્યે પિષ્ટિકાસ્તમ્ભમુત્તમમ્

દ્વિપદીરજમૂત્રેણ સૈન્ધવાભ્રં સગુગ્ગુલમ્ ।
પિષ્ટીં સંવેષ્ટ્ય કલ્કેન મૃદા તુ પુનરષ્ટધા

તુષકર્ષાગ્નિના ભૂમૌ મૃદુસ્વેદં તુ કારયેત્ ।
અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં વા પૂર્વવત્ખોટતાં નયેત્

વાકુચી બ્રહ્મબીજાનિ ગગનં વિમલં મણિમ્ ।
સૌવર્ચલં સૈન્ધવં ચ ટઙ્કણં ગુગ્ગુલું તથા

દ્વિપદીરજસા મૂત્રં સુશ્લક્ષ્ણં તં ચ મર્દયેત્ ।
પિષ્ટીમાવેષ્ટ્ય કલ્કેન પૂર્વવત્ખોટતાં નયેત્

<રસમૂર્છાવિધિઃ, પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
અથ મૂર્ચ્છાં પ્રવક્ષ્યામિ રસસ્ય પરમેશ્વરિ ।
બાહ્લીકં સૈન્ધવં કન્યા ધૂશરો લશુનં વચા

મેઘનાદા કાકમાચી સર્વાંશં મર્દયેદ્રસમ્ ।
શ્લક્ષ્ણં તં ગોલકં કૃત્વા હિંગુના વેષ્ટયેદ્બહિઃ

સમેન લોણયન્ત્રસ્થં કૃત્વા તદ્વિપચેદ્દિનમ્ ।
ચણ્ડાગ્નિના સ્વાઙ્ગશીતમધઃ પાત્રે સ્થિતં રસમ્

ચૂર્ણીભૂતં સમાદાય સાન્દ્રદ્વિગુણવાસસા ।
બદ્ધ્વા સોમાનલે યન્ત્રે હ્યથોર્ધ્વં ગન્ધકં સમમ્

દત્ત્વા પચેત્પુનર્ગન્ધમેવં ગન્ધં તુ ષડ્ગુણમ્ ।
જારયેત્સ રસો દેવિ મૂર્છિતઃ સર્વરોગહા

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
ગન્ધકં નવસારં ચ શુદ્ધસૂતસમં સમમ્ ।
યામં સંમર્દયેચ્છ્લક્ષ્ણં કાચકૂપ્યાં વિનિક્ષિપેત્

સપ્તમૃત્કર્પટૈર્ લિપ્ત્વા કૂપીં ઘર્મે વિશોષયેત્ ।
કૂપિકાં વાલુકાયન્ત્રે દ્વાદશપ્રહરં પચેત્

સ રસો જાયતે દેવિ મૂર્છિતો રઞ્જિતો ભવેત્ ।
<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
રસાર્ધં ગન્ધકં મર્દ્યં યામયુગ્મં ખરાતપે

તતઃ સિતજયન્ત્યાશ્ચ રસૈઃ સંમર્દયેત્ત્ર્યહમ્ ।
તતસ્તુ ગોલકં કૃત્વા મૂષાયાં સંનિરોધયેત્

શોષયિત્વા ધમેત્ કિંચિત્ સંતપ્તાં તાં જલે ક્ષિપેત્ ।
તં રસેન્દ્રં સમાદાય ભાવયેદ્ગોક્ષુરદ્રવૈઃ

મૂર્છિતો જાયતે સૂતઃ સર્વરોગહરઃ શુભઃ ।
<બદ્ધરસલક્ષણમ્>
અક્ષયશ્ચ લઘુદ્રાવી તેજસ્વી નિર્મલો ગુરુઃ

સ્ફુટનઃ પુનરાવર્તો બદ્ધઃ સૂતઃ સ ઉચ્યતે ।
<જલૂકાબન્ધાઃ; મર્દનજલૂકા>
રસસ્યાષ્ટમભાગં તુ સ્વર્ણં વા નાગમેવ વા

શ્લેષ્માતકફલં પક્વં કોકિલાક્ષકબીજકમ્ ।
તિલપિણ્યાકચૂર્ણં ચ તપ્તખલ્વે વિમર્દયેત્

શાલ્મલ્યાશ્ચૈવ પઞ્ચાઙ્ગં રસં તત્ર વિનિક્ષિપેત્ ।
જલૂકા જાયતે યાવત્તાવન્મર્દ્યાત્તતઃ ક્ષિપેત્

કર્પૂરં વાકુચીતૈલં સૈન્ધવં ટઙ્કણં કણામ્ ।
કપિકચ્છુકરોમાણિ તત્સર્વં પેષયેજ્જલૈઃ

એતત્પૂર્વજલૂકાં ત્રિસપ્તાહં તપ્તખલ્વકે ।
જલૂકા જાયતે દિવ્યા મર્દનાખ્યા સુરાર્ચિતે

નારીણામૃતુકાલે તુ સા યોજ્યા યોનિગહ્વરે ।
મદદર્પહરા તાસાં મદવિહ્વલકારકા

બાલ્યે ચાષ્ટાઙ્ગુલા યોજ્યા યૌવને સા દશાઙ્ગુલા ।
દ્વાદશાઙ્ગુલિકા યોજ્યા પ્રગલ્ભાનાં જલૂકકા

યસ્તુ તાં ધારયેન્મૂર્ધ્નિ વીર્યં તસ્ય સ્થિરં ભવેત્ ।
<મન્મથજલૂકા>
રસેન્દ્રસ્યાષ્ટમં ભાગં સ્વર્ણં વા નાગમેવ વા

શાલ્મલીત્વગ્ઘસ્તિકન્દનીલામૂલમુનિચ્છદમ્ ।
એષાં દ્રવૈસ્તપ્તખલ્વે સર્વં મર્દ્યમતન્દ્રિતઃ

શ્લેષ્માતકફલં પક્વં કોકિલાક્ષકબીજકમ્ ।
સુપક્વબિલ્વમજ્જાં ચ તસ્મિન્ક્ષિપ્ત્વા વિમર્દયેત્

જલૂકા જાયતે યાવત્ કર્પૂરાદ્યં ચ પૂર્વવત્ ।
તસ્મિન્ક્ષિપ્ત્વા ત્રિસપ્તાહં મર્દયેત્તપ્તખલ્વકે

મન્મથાખ્યા જલૂકા સ્યાત્પૂર્વવત્ ફલદાયિની ।
<કન્દર્પજલૂકા>
સૂતકસ્યાષ્ટમં ભાગં હાટકં સીસમેવ વા

શુણ્ઠી ભૃઙ્ગી વરા ક્ષૌદ્રી છાગક્ષીરઘૃતં ગવામ્ ।
મૂત્રં ત્રિઃ સપ્તદિવસં મર્દયેત્તપ્તખલ્વકે

જલૂકા જાયતે યાવત્કર્પૂરાદ્યં ચ પૂર્વવત્ ।
એકવિંશદ્દિનં મર્દ્યં જલૂકા જાયતે શુભા

કન્દર્પાખ્યા સુરેશાનિ પૂર્વવત્ફલદાયિની ।
<મદનજલૂકા>
ત્રિદિનં મર્દયેત્ ખલ્વે સૂતનિષ્કચતુષ્ટયમ્

ત્રિપલં ચામ્રનિર્યાસં સ્તોકં સ્તોકં વિનિક્ષિપેત્ ।
પયશ્ચૈવ મહાશમ્યા દાતવ્યં મર્દનક્ષમમ્

જલૂકા મદનાખ્યેયં જાયતે શુભદા નૃણામ્ ।
રામાણાં મદદર્પાણાં દ્રાવિકાગ્નિઘૃતૌ યથા

પૂર્વવત્ક્રમયોગેન વીર્યસ્તમ્ભકરં ભવેત્ ।
નાનાવર્ણં તથા સ્વચ્છં ધૃતં યોનૌ જલૂકવત્

બધ્યતે સૂતકો યસ્તુ જલૂકાબન્ધલક્ષણમ્