આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.14

આક્, 1, 14
<વિષમ્; વિષોત્પત્તિઃ>
શ્રીભૈરવી ।
શ્રુતં સર્વં મયા દેવ દિવ્યં સર્વરસાયનમ્ ।
વિષોત્પત્તિં ચ જાતિં ચ સેવાં વદ ચ તત્ફલમ્

શ્રીભૈરવઃ ।
ક્ષીરોદધૌ મથ્યમાને મન્થનીકૃતમન્દરૈઃ ।
સિદ્ધકિન્નરગુહ્યેન્દ્રપિશાચોરગરાક્ષસૈઃ

બ્રહ્માદ્યૈરખિલૈર્ દેવૈરેકતો દનુજાધિપૈઃ ।
દૈત્યૈરન્યત્ર વિપુલૈર્મહાબલપરાક્રમૈઃ

તતો જાતાનિ રત્નાનિ કૌસ્તુભાદીનિ કામગૌઃ ।
કલ્પવૃક્ષો મહાલક્ષ્મીર્ ઐરાવતમહાગજઃ

ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તથા ચેન્દુર્ધન્વન્તરિભિષગ્વરઃ ।
અમૃતં ચ લતા દિવ્યા દિવ્યસિદ્ધિપ્રદાયકાઃ

મન્દરભ્રમણશ્રાન્તનાગરાજમુખાત્ તતઃ ।
વિષજ્વાલા સમુત્પન્ના તીવ્રા લોકભયંકરી

મમજ્જ ક્ષીરજલધાવત્યન્તમથનાત્પુનઃ ।
કાલકૂટં મહાક્ષ્વેડં કલ્પાન્તયમસન્નિભમ્

સંવર્તાગ્નિપ્રતીકાશં વીક્ષ્ય ભીતાઃ સુરાસ્તદા ।
મમાન્તિકં સમાજગ્મુઃ સ્તુવન્તો દીનમાનસાઃ

સ્વામિન્સર્વોત્તમ ત્રાહિ શરણાગતપાલક ।
ઇત્યાદિ બહુધા સ્તોત્રં કુર્વાણાસ્તે સુરાસુરાઃ

અહં સ્મિતમુખં કૃત્વા કાલકૂટં તદાપિબમ્ ।
તત્ર તત્રાવશિષ્ટં તદ્બહુધા સમભૂદ્ભુવિ

ક્વચિન્મૂલસ્વરૂપેણ ક્વાપિ ત્વગ્રૂપતઃ પ્રિયે ।
કુત્રાપિ પર્ણરૂપેણ તોયરૂપેણ કુત્રચિત્

એવં બહુવિધં જાતં તત્ર તત્ર વિષં ગતમ્ ।
તેષાં શ્રેષ્ઠં કન્દવિષમષ્ટાદશવિષં પ્રિયે

<પોઇસોન્:: 10 કિન્દ્સ્>
ક્રમાદ્ભેદં પ્રવક્ષ્યામિ કાલકૂટં ચ દર્દુરમ્ ।
હાલાહલં મેષશૃઙ્ગં મોહદં ગ્રન્થિ કર્કટમ્

રક્તશૃઙ્ગિ હરિદ્રં ચ કેસરં દશમં સ્મૃતમ્ ।
એતે દશવિધાઃ ક્ષ્વેડા ન પ્રયોજ્યા રસાયને

<પોઇસોન્:: 8 કિન્દ્સ્>
શ્વેતશૃઙ્ગી વત્સનાભં સર્ષપં શૃઙ્ગિ વાલુકમ્ ।
મુસ્તકં સક્તુકં દેવિ ચાષ્ટમં કર્દમં ભવેત્

રસાયને યોજનીયાસ્ત્વષ્ટૌ ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
કાલકૂટં કાકચઞ્ચુપ્રભં દર્દુરસન્નિભમ્

દર્દુરં નીલવર્ણં ચ હાલાહલવિષં સમમ્ ।
મેષશૃઙ્ગી તુ મેષસ્ય શૃઙ્ગાભં મોહદં પુનઃ

રક્તનીલપ્રભં દેવિ ગ્રન્થિકં ગ્રન્થિસંયુતમ્ ।
કર્કટં કપિલાભં ચ રક્તશૃઙ્ગિ મહાવિષમ્

કૃષ્ણપિઙ્ગં ચ રક્તાભં હરિદ્રાભં હરિદ્રકમ્ ।
કેસરં પદ્મકિઞ્જલ્કપ્રભં દશવિધં ત્વિતિ

શ્વેતશૃઙ્ગીભદન્તાભં વત્સનાભં ચ પાણ્ડુરમ્ ।
સર્ષપાકૃતિભિર્યુક્તં બિન્દુભિઃ સર્ષપં ભવેત્

શૃઙ્ગી શૃઙ્ગાકૃતિર્જ્ઞેયો વાલુકં વાલુકાકૃતિ ।
મુસ્તાકૃતિર્મુસ્તકં સ્યાચ્છ્વેતવર્ણં તુ સક્તુકમ્

મધૂચ્છિષ્ટાકૃતિર્દેવિ કર્દમં વિષમુત્તમમ્ ।
વિષખણ્ડેષુ ભગ્નેષુ દૃશ્યન્તે યેષુ બિન્દવઃ

શ્વેતરક્તપીતવર્ણાઃ કૃષ્ણા વિપ્રાદયઃ ક્રમાત્ ।
શ્વેતા રસાયને રક્તા વશ્યે પારદકર્મણિ

ક્ષુદ્રકર્મણિ પીતાઃ સ્યુઃ કૃષ્ણવર્ણાસ્તુ મારણે ।
વિષં યુક્ત્યામૃતં દેવિ તદયુક્ત્યા વિષં ભવેત્

તસ્માદ્યુક્ત્યા વિષં સેવ્યમયુક્ત્યા ન કદાચન ।
રસાભ્રહેમકાન્તાનાં વીર્યેણ સદૃશં વિષમ્

<વિષશુદ્ધિઃ>
રક્તસર્ષપતૈલેન લિપ્તે વસ્ત્રે ચ બન્ધયેત્ ।
ત્રિદિનાન્તે સમુદ્ધૃત્ય ટઙ્કણેન સમં વિષમ્

મર્દયેચ્છ્લક્ષ્ણચૂર્ણં તત્કારયેચ્ચ વિશુધ્યતિ ।
રોગે રસાયને યોજ્યં સિદ્ધિદં સ્યાદ્વરાનને

<વિષરસાયનમ્>
શુદ્ધદેહો વિરેકાદ્યૈઃ પથ્યાશી વિષભુગ્ભવેત્ ।
ક્રમેણ સેવનીયં તત્સર્ષપં રાજસર્ષપમ્

મુદ્ગવ્રીહિયવા માષા ગુઞ્જામાત્રં પરાવધિઃ ।
શર્કરાસહિતં સેવ્યં ક્ષ્વેલં તદમૃતં ભવેત્

કટ્વમ્લલવણાસ્ત્યાજ્યા વ્યાયામોષ્ણાતપાદયઃ ।
તૈલસર્ષપખાદ્યાશ્ચ વર્જ્યા વિષરસાયને

ગવ્યં ક્ષીરં ઘૃતં તક્રં સ્નિગ્ધં દધિ ચ શર્કરા ।
સેવ્યા સ્વાદુરસદ્રવ્યા નોચેદ્વિકૃતિકારણમ્

<વિષોપદ્રવાસ્તચ્ચિકિત્સા ચ>
માત્રયા સેવિતં ક્ષ્વેલમ્ અમૃતં ભવતિ પ્રિયે ।
અતિમાત્રં યદિ ભવેદમૃતં ચ વિષાયતે

પ્રમાદાદતિમાત્રં ચેત્ તદા વેગા ભવન્તિ ચ ।
કષ્ટં પ્રથમવેગે સ્યાદ્વેપથુશ્ચ દ્વિતીયકે

તૃતીયે ચ તૃષા દાહશ્ ચતુર્થે ગતિભઞ્જનમ્ ।
ફેનિલાસ્યઃ પઞ્ચમે સ્યાત્ષષ્ઠે કન્ધરભઞ્જનમ્

સપ્તમે ચ નિરુત્થાનં મરણં ચાષ્ટમે ભવેત્ ।
તસ્માચ્છીઘ્રં પ્રતીકારઃ કરણીયો વરાનને

કિંચિન્માત્રાધિકં ક્ષ્વેલં નાનારોગાન્કરોતિ તત્ ।
ભ્રાન્તિવિસ્મૃતિશૂલાનિ વાન્ત્યતીસારકં પરમ્

સ્વરસાદં ગદ્ગદત્વં દાહં દૃષ્ટિભ્રમં તથા ।
કર્ણરુક્શ્વાસકાસાદીન્ અન્યાન્ વાતોદ્ભવાન્ ગદાન્

યદાતિમાત્રં ચિહ્નાનિ દૃશ્યન્તે વપુષિ પ્રિયે ।
તદા તુ ટઙ્કણં નિષ્કમ્ આજ્યં ચાપિ ચતુર્ગુણમ્

પેયં તત્પરિહારાર્થં જલૈર્વા તણ્ડુલીયકમ્ ।
મજ્જાં વા પુત્રજીવસ્ય ફલાન્નિષ્કં જલાન્વિતમ્

તુત્થં પણદ્વયોન્મેયં નૃમૂત્રૈર્ વા હરિદ્રકમ્ ।
વચાં વા દેવદાલીં વા સર્પાક્ષીં વાથ સાર્બુણીમ્

પટોલીં ગિરિપર્ણીં નૃમૂત્રૈર્વિષજિત્પૃથક્ ।
લાં યાં વાં હાં ચતુર્વર્ણૈર્ ગારુડં સંપુટીકૃતમ્

સ્તમ્ભસ્તોભનનિર્વાહનિર્વિષીકરણં તથા ।
લાં પ્રોં લાં અનેન મન્ત્રેણ સ્તમ્ભનમ્ ।
શીતજલઘટમ્ અભિમન્ત્ર્ય વિષાતુરસ્ય મસ્તકે જલં ઢાલયેત્ ।
વિષં નાક્રામતિ ।
યાં પ્રોં યાં અનેન સ્તોભનમન્ત્રેણ વિષાતુરસ્ય શિખિનમન્ધયેત્ ।
વાં પ્રોં વાં અનેન નિર્વાહમન્ત્રેણાર્કદણ્ડં વા ધુત્તૂરકાષ્ઠદણ્ડં વાભિમન્ત્ર્ય વિષાતુરસ્ય સર્વાઙ્ગં સ્પૃષ્ટ્વા વિષં નિર્વાહયેત્ ।
હાં પ્રોં હાં અનેન નિર્વિષીકરણમન્ત્રેણ નિર્વિષીકરણાર્થં વિષાતુરસ્ય સર્વાઙ્ગં દણ્ડેનાપામાર્જયેત્ સ્વસ્થો ભવતિ ।
જીર્ણં ક્ષ્વેલં શરીરે ચેત્પિત્તાન્તં વમનં પ્રિયે

આમાન્તં રેચનં કાર્યં તણ્ડુલીયકમૂલભુક્ ।
સેવેત માંસં સઘૃતં વિષદોષહરં ભવેત્

પૂર્વોક્તમાત્રાસેવી યો મહાવ્યાધેર્વિમુચ્યતે ।
દેવિ ષણ્માસયોગેન જરાપલિતખણ્ડનમ્

સંવત્સરોપયોગેન જીવેચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્ ।
હિમશીતવસન્તેષુ યોજ્યં વિષરસાયનમ્

ગ્રીષ્મવર્ષશરત્સ્વેતન્ન પ્રયોજ્યં કદાચન ।
વાતસ્થવિરગર્ભિણ્યઃ ક્ષુત્તૃડ્ઘર્માધ્વપીડિતાઃ

નપુંસકા ગદક્ષીણાઃ પિત્તક્રોધાધિકાસ્તથા ।
યક્ષ્મિણો નૈવ યોગ્યાઃ સ્યુઃ સદા વિષરસાયને