અલંકારસર્વસ્વ (ટીકા સહિત) · ભાગ 81100

તસ્યાપિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવતયા નિર્દેશ દૃષ્ટાન્તઃ
તષ્ણાપીતિ ન કેવલમુપમાનોપમેયયોઃ ।
તચ્છબ્દેન સામાન્યધર્મઃ પ્રત્યવમૃષ્ટઃ ।
અયમપિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દ્વિવિધઃ ।
આદ્યો યથા-
ઽઅબ્ધિર્લઙ્ઘિત એવ વાનરભટૈઃ કિં ત્વસ્ય ગમ્ભીરતા- , માપાતાલનિમગ્નપીવરતનુર્જાનાતિ મન્થાચલઃ ।
દેવીં વાચમુપાસતે હિ બહ્યવઃ સારં તુ સારસ્ત્વતં જાનીતે નિતરામસૌ ગુરુકુલક્લિષ્ટો મુરારિઃ કવિઃઽ ॥
અત્ર યદ્યપિ ઞ્ચાનાખ્ય એકો ધર્મો નિર્દિષ્ટસ્તથાપિ ન તન્નિબન્ધનમૌપભ્યં વિવક્ષિતમ્ ।
યન્નિબન્ધનં ચ વિવક્ષિતં તત્રાબ્ધિલઙ્ઘનાદાવસ્ત્યેવ દિવ્યવાગુપાસનાદિના પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
દ્વિતીયો યથા-
ઽકૃતં ચ ગર્વાભિમુખં મનસ્ત્વયા કિમન્યદેવં નિહતાશ્ચ નો ઽરયઃ ।
તમાંસિ તિષ્ટન્તિ હિ તાવદંશુમાન્ન યાવદાયાત્યુદયાદ્રિમૌલિતામ્ઽ ॥
અત્ર નિહતત્વાદેઃ સ્થાનાદિના વૈધર્મ્યેણ પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_27:
તસ્યાપીતિ [સામાન્યધર્મસ્યાપીત્યર્થઃ] ઉપમાનોપમેયયોરિતિ ।
પ્રકૃતાપ્રકૃતયોર્ધર્મિણોરિત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ ધર્માણાં ધર્મિણાં ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેન નિર્દેશો ઽયમલઙ્કારઃ ।
યદુક્તમન્યત્રાપિ-ઽદૃષ્ટાન્તઃ પુનરેતેષાં સર્વેષાં પ્રતિબિમ્બનમ્ઽ ઇતિ ।
ઉપમાનોપમેયયોરિતિ તુ સ્વાર્થએવ ન વ્યાખ્યેયમ્,અર્થાન્તરસ્ય પ્રકૃતદાર્ઢ્યાયોપાદાનાત્સાદૃશ્યાવિવક્ષણાત્ ।
આદ્ય ઇતિ સાધર્મ્યેણ ।
યથા વા--
ઽસ્થાનેષુ શિષ્યનિવહૈઃ પ્રતિપાદ્યમાના વિદ્યા ગુરું હિ ગુણવત્તરમાતનોતિ ।
આદાય શુક્તિષુ બલાહકવિપ્રકીર્ણૈ રત્નાકરો ભવતિ વારિભિરમ્બુરાશિઃઽ ॥
અત્ર સ્થાનાદીનાં શુક્ત્યાદિભિઃ પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
યન્નિબન્ધનં ચેતિ ।
અર્થાલઙ્કારત્વં ન પુનરૌપમ્યમ્ ।
તસ્ય ચ સમનન્તરોક્તયુર્ક્ત્યાસંભવાત્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 28:
સંભાવતાસંભવતા વા વસ્તુસંબન્ધેન ગમ્યમાનં પ્રતિબિમ્બકરણં નિદર્શના
પ્રતિબિમ્બકરણપ્રસ્તાવેનાસ્યા લક્ષણમ્ ।
તત્ર ક્કચિત્સંભવન્નેવ વસ્તુસંબન્ધઃ સ્વસામર્થ્યાદ્ધિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવં કલ્પયતિ ।
ક્વચિત્પુનરન્વયબાધાદસંભાવતા વસ્તુસંબન્ધેન પ્રતિબિમ્બનમાક્ષિપ્યતે ।
તત્ર સંભવદ્વસ્તુસંબન્ધા યથા-
ઽચૂડામણિપદે ધત્તે યો દેવં રવિમાગતમ્ ।
સતાં કાર્યાતિથેયીતિ બોધયન્ ગૃહમેધિનઃઽ ॥
અત્ર બોધયન્નિતિ ણિચસ્તત્સમર્થાચરણે પ્રયોગાત્સંભવતિ વસ્તુસંબન્ધઃ ।
અસંભવદ્વસ્તુસંબન્ધા યથા-
ઽઅબ્યાત્સ વો યમ્ય નિસર્ગવક્રઃ સ્પૃશત્યધિજ્યસ્મરચાપલીલામ્ ।
જટાપિનદ્ધોરગરાજરત્નમરીચિલીઢોભયકોટિરિન્દુઃઽ ॥
અત્ર સ્મરચાપસંબન્ધિન્યા લીલાયા વસ્ત્વન્તરભૂતેનેન્દુના સ્પર્શનમસંભવલ્લીલાસદૃશીં લીલામવગમયતીત્પદૂરવિપ્રકર્ષાત્પ્રતિબિમ્બકલ્પનમુક્તમ્ ।

રુઅસ્સ્ચ્_28:
સંભવતેત્યાદિ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવમિતિ ઉપમાનોપમેયત્વમિત્યર્થઃ ।
ધર્મધર્મિણોરભેદોપક્ષારાત્ ।
એવં ચાત્ર નિદર્શતાયાં સાદૃશ્યાવિનાભાવઃ ।
તેન -
ઽપ્રભાતે પૃચ્છ્રન્તીરનુરહસવૃત્તં સહચરીર્નવોઢા ન વ્રીડામુકુલિતમુખીયં કથયતિ ।
લિખન્તીનાં પત્ત્રાઙ્કુરમનિશમસ્યાસ્તુ કુચયોશ્ચમત્કારો ગૂઢં કરજપદમાસાં પ્રથયતિઽ ॥
ઇત્યાદૌ સંભવત્યપિ વસ્તુસંબન્ધે પ્રથનસ્યૌપમ્યાભાવાન્ન નિદર્શનાલઙ્કારત્વમ્ષ ।
અનેનૈવ વસ્તુસંબન્ધસ્ય સંભવાસંભવાભ્યામસ્યા ભેદદ્વયમપ્યુક્તમ્ ।
તદેવોદાહરતિ-ચૂડામણીત્વાદિના ।
તત્સમર્થાચરણે પ્રયોગાદિતિ ઽકારીષો ઽધ્યાપયતિઽ ઇત્યાદિવત્ ।
અભ્યાગતસ્ય રવેર્ગિરિણા શિરસા ધારણં તત્સમર્થાચરણમ્ ।
અત એવાત્ર બોધયન્નિતિ ણિચસ્તત્સમર્થા ચરણે પ્રયોગાન્મયેવ ભવદ્વિભરપ્યતિથિસપર્યા કાર્યેતિ સંભવત્સંબન્ધમૂલમત્રાર્થમૌપમ્યમ્ ।
એવં ચ પર્વતસ્ય બોધનક્રિયાકર્તૃત્વાસંભવાદેવાદેવાભિમન્તૃવ્યાપારોપારોહાભાવાન્નાત્ર પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા ।
નાપિ સ્મૃત્યલઙ્કારઃ ।
ગૃહમેધિનાં પર્વતકર્તૃકસ્ય સદ્વિષયાતિથ્યબોધકત્વસ્યવાક્ષ્યાર્થત્વાત્ ।
તત્ર હિ સદૃશદર્શનાદ્વસ્ત્વન્તરસ્ય સ્મૃતિર્ભવતિ ।
નચાત્ર ગૃહમેધિનાં રવિદર્શનાદતિથિસ્મૃતૌ કર્તૃત્વમ્ ।
તેષાં સદાતિથ્યકર્તવ્યતાયા બોધ્યત્વાત્ ।
નાપ્યત્ર રવિણાતિથેરતિથિના વા રવેઃ સામ્યંવિવક્ષિતમ્ ।
અપિ તુ મયેવ ગૃહમેધિભિરપિ સતામાતિથ્યઙ્કાર્યમિતિ ।
અત એવ નાત્ર વસ્ત્વન્તરકરણાત્માપિ વિશેષાલઙ્કારઃ ।
તપાનાવગમે ઽતિથ્યાદેરસંભાવ્યસ્યાવગમો જાત ઇત્યેવમાત્મિકાયાઃ પ્રતિપત્તેરભાવાત્ ।
અતશ્ચ સત્યસતિ વા સંબન્ધે નિદૃશંનેતિ વાચ્યમ્ ।
તેન યથોક્તમેવ ભેદદ્વયં સ્યાત્ ।
અસંભવદિતિ ।
ધર્મ્યન્તરસંબન્ધિનો ધર્મસ્ય ધમ્યન્તરે ઽન્યદાયોગાત્ ।
અદ્રવિપ્રકર્ષાદિતિ ।
ધર્મમુખેનસાદૃશ્યસ્ય કિઞ્ચિત્પ્રત્યાસચ્ચત્વાત્ ।
યથા વા -
ઽઅઙ્ગે પુલઅં અહરં સવેપિઅં જંપિઅં સસિક્કારં ।
સવ્વં સિસિરેણ કઅં જં કાઅવ્વં પિઅઅમેણઽ ॥
અત્ર વલ્લભકાર્યસ્ય પુલકાદેર્ધર્મસ્ય વસ્ત્વન્તરભૂતેન શિશિરેણ કારણમસંભવત્તસ્ય સામ્યમવગમયતીતિ શિશિરસ્ય બલ્લભતુલ્યતાપ્રતીતેરૌપમ્યમ્ ।
અતશ્ચાત્ર ધર્માણામસંબન્ધાત્ નિદર્શનેત્યુક્ત્વા પ્રતિમાલઙ્કારત્વં ન વાચ્યમ્ ।
પ્રતિભાયાશ્ચાન્યોદાહરણેષ્વલઙ્કારાન્તરાવિયોગઃ સ્ફુટ એવેતિ ન પૃથગલઙ્કારત્વં વાચ્યમ્ ।
એવમન્યેષામપિ સમગ્રાણામભિનવાલઙ્કારાણાં ચાન્યૈરન્યાલઙ્કારયોગો યોજયિતું શક્ય એવેતિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદસ્મદર્શને તદ્દૂક્ષણોદ્ધારસ્યૈવ ચ પ્રતિજ્ઞાતત્વાદસ્માભિઃ પ્રાતિપદ્યેન ન દૂષિતમ્ ।
ન પુનરેતાવતૈવ પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવેતિ દૃશા એષામપિ પૃથગલઙ્કારત્વં યુક્તં મન્તવ્યમ્ ।
રુઅસ્સ્_28।1:
એષાપિ પદાર્થવાક્યાર્થવૃત્તિભેદાદ્ દ્વિવિધા પદાર્થવૃત્તિઃ સમનન્તરમુદાહૃતા ।

વાક્યાર્થવૃત્તિર્યથા-
ઽત્વત્પાદનખરત્નાનાં યદલક્તકમાર્જનમ્ ।
ઇદં શ્રીખણ્ડલેપેન પાણ્ડુરીકરણં વિધોઃઽ ॥
કેચિત્તુ દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારો ઽયમિત્યાહુસ્તદસત્ ।
નિરપેક્ષયોર્વાક્યાર્થયોર્હિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો દૃષ્ટાન્તઃ ।
યત્ર ચ પ્રકૃતે વાક્યાર્થે વાક્યાર્થાન્તરમારોપ્યતે સામાનાધિકરણ્યેન તત્ર સંબન્ધાનુપપત્તિમૂલા નિદર્શનૈવ યુક્તા, ન દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવં ચ -
ઽશુદ્ધાન્તદુર્લભમિદં વપુરાશ્રમવાસિનો યદિ જનસ્ય ।
દૂરીકૃતાઃ ખલુ ગુણૈરુદ્યાનલતા બનલતાભિઃઽ ॥
ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તબુદ્ધિર્ન કાર્યા ।
ઉક્તન્યાયેન નિદર્શનાપ્રાત્પેઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_28।1:
એષેત્યસંભવદ્વસ્તુસંબન્ધનિબન્ધના ।
ન કેવલં નિદર્શના યાવત્તદ્ભેદો ઽપ્યયં દ્વિવિધ ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
ઉદાહૃતેતિ ઽઅવ્યાત્સ વઃઽ ઇત્યાદિના ।
કેચિદિતિ શ્રીમમ્મટાદયઃ । 18 અ. સ. તદિતિ દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારવચનમ્ ।
એતદન્યત્રાપિ યોજયતિ-એવમિત્યાદિના ।
ઉક્તન્યાયેનેતિ,પ્રકૃતવાક્યાર્થે વાક્યાર્થાન્તરસ્ય સામાનાધિકરણ્યેનાધ્યારોપ્યમાણત્વાત્ ।
અતશ્ચાન્યૈર્વાક્યાર્થયોઃ સામાનાધિકરણ્યનિદશાચ્છ્રૌતારોપસદ્ભાવેન વાક્યાર્થરૂપકં યદુક્તં તત્તાવદાસ્તામ્,યત્પુત્રઃ પ્રતિવસ્તૂપમોદાહરણત્વમુક્તં તદયુક્તમેવ ।
નિરપેક્ષયોર્વાક્યાર્થયોર્ધર્મસ્ય શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વે પ્રતિવસ્તૂપમા ।
ન ચાત્રૈકમપિ સંભવતિ ।
વાક્યાર્થયોઃ સાપેક્ષત્વાચ્છુદ્ધસામાન્યરૂપત્વાભાવાચ્ચ અર્થાપત્ત્યુદાહરણત્વમપ્યત્રાયુક્તમ્ ।
ઽજાગ્રતઃ કમલાલ્લક્ષ્મીં યજ્જગ્રાહ તદદ્ભુતમ્ ।
પાદદ્વન્દ્વસ્ય મત્તેભગતિસ્તેયે તુ કા સ્તુતિઃઽ ॥
ઇત્યત્ર તુ પ્રતિવસ્તૂપમોદાહરણત્વં પાપાત્પાપીયઃ ।
અત્ર હિ વાક્યાર્થયોઃ પરસ્પરં સાદૃશ્યમાત્રમપિ નાસ્તીતિ કા કથા પ્રતિવસ્તૂપમાયાઃ ।
એવંવિધમેવ ચાન્યત્ર સર્વાલઙ્કારોદાહરણેષ્વાસમઞ્જસ્યં સંભવદપિ સમનન્તરોક્તહેતુદ્વયાશ્ચ દર્શિતમ્ ।
તથા ચ -
ઽઆજ્ઞાધરઃ પઞ્ચશરઃ પુરસ્તાત્સુધા પુનઃ કર્મકરી મુખસ્ય ।
સ ચાપિ સૌન્દર્યવિશેષબન્દી યત્રેન્દુરિન્દીવરલોચનાનામ્ઽ ॥
ઇત્યત્ર વિષયવિષયિણોર્દ્વયોરપ્યુપાદાનાત્સ્ફુટે ઽપિ રૂપકત્વે ઽતિશયોક્ત્યુદાહરણત્વમુક્તં તત્ર ચાતિશયોક્તિત્વમેવ નાસ્તીતિ કિં કાર્યકારણભાવપૂર્વકત્વનિદર્શનેનનેત્યલં બહુના ।
અસંભવદ્વસ્તુસંબન્ધનિબન્ધનાયાશ્ચ યદ્યપિ વસ્તુસંબન્ધસ્યાવિશેષેણ સંભવ ઉક્તસ્તથાપિ સમનન્તરોક્તોદાહરણેષુ યથોપમાનસંબન્ધી ધર્મ ઉપમેયગતત્વેનૈવ સંભવતિ તથૈવોપમેયસંબન્ધી ધર્મઃ ક્વચિદુપમાને ઽપીત્યાહ-ઇયમિત્યાદિ ।
રુઅસ્સ્_28।2:
ઇયં ચોપેમેય ઉપમાનવૃત્તસ્યાસંભવાત્પ્રતિપાદિતા પૂર્વૈઃ વસ્તુતસ્તૂપમેયવૃત્તસ્યોપમાને ઽસંભવાદપિ ભવતિ ।
ઉભયત્રાપિ સંબન્ધવિઘટનસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
તદ્યથા - ઽવિયોગે ગૌડનારીણાં યો ગણ્ડતલપાણ્ડિમા ।
અલક્ષ્યત સ ખર્જૂરીમઞ્જરીગર્ભરેણુષુઽ ॥
અત્ર ગણ્ડતલં પ્રકૃતમ્ ।
તદ્ધર્મસ્ય પાણ્ડિમ્નઃ ખર્જૂરીરેણુષ્વસંભવાદૌપમ્યપ્રતીતિઃ ।
એષ ચ પ્રકારઃ શૃઙ્ખલાન્યાયેનાપિ ભવતિ ।

યથા-
ઽમુણ્ડસિરે બોરફલં બોરોવરિ બોરઅં થિરં ધરસિ ।
વિગ્ગુચ્છાઐ અપ્પા ણાલિઅછેઆ છલિજ્જન્તિઽ ।
રુઅસ્સ્ચ્_28।2:
ઉભયત્રેત્યુપમેયે ઉપમાને વા ।
વસન્તવર્ણનસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાદ્ દ્વયોઃ પ્રકૃતત્વે ઽપિ ગણ્ડતલસ્યોપમેયત્વમ્ ।
તદ્ભતત્વેનૈવ પાણ્ડિમ્નઃ સિસાધયિષિતત્વાત્ ।
સિધ્દસાધ્યધર્મત્વમેવ ક્ષોપમાનોપમેયત્વમ્ષ ।
યથા વા -
ઽત્વદ્વક્ત્રલાવણ્યમિદં મૃગાક્ષિ સંલક્ષ્યતે પત્યુરપિ ક્ષપાયાઃ ।
કથં ત્વનેનાહૃતમેતદદ્ય કલાવતાં વા કિમસાધ્યમસ્તિઽ ॥
અત્ર ચાટુષુ નાયિકાયાઃ પ્રસ્તુતત્વાદ્વક્ત્રમુપમેયમ્ ।
તદ્ધર્મસ્ય ચ લાવણ્યસ્યોપમાને શશિન્યસંભવઃ ।
એષ ઇતિ અસંભવદ્વસ્તુસંબન્ધનિબન્ધનો વા વાચ્યઃ ।
રુઅસ્સ્_28।3:
ઇયમપિ ક્વચિન્માલયાપિ ભવન્તી દૃશ્યતે ।
યથા-
ઽઅરણ્યરુદિતં કૃતં શવશરીરમુદ્વર્તિતં સ્થલે ઽબ્જમવરોપિતં સુચિરમૂષરે વર્ષિતમ્ ।
શ્વપુચ્છમવનામિતં બધિરકર્ણજાપઃ કૃતઃ ધૃતો ઽન્ધમુખદર્પણો યદબુધો જનઃ સેવિતઃઽ ॥
ક્વચિત્પુનર્નિષેધસામર્ર્થ્યાદાક્ષિત્પાયાઃ પ્રાત્પેઃ સંબન્ધાનુપપત્ત્યાપિ ભવતિ ।
યથા-
ઽઉત્કોપે ત્વયિ કિઞ્ચિદેવ ચલતિ દ્રાગ્ગૂર્જરક્ષ્માભૃતા મુક્તા ભૂર્ન પરં ભયાન્મરુજુષાં યાવત્તદેણીદૃશામ્ ।
પદ્ભ્યાં હંસગતિર્મુખેન શશિનઃ કાન્તિઃ કુચાભ્યામપિ ક્ષામાભ્યાં સહસૈવ વન્યકરિણાં ગણ્ડસ્થલીવિભ્રમઃઽ ॥
અત્ર મુક્તેન નિષેધપદં તદન્યથાનુપપત્ત્યા પાદયોર્હસગતિપ્રાત્પિરાક્ષિપ્યતે ।
સા ચ તયોરનુપપન્ના સાદૃશ્યં ગમયતીતિ અસંભવદ્વસ્તુસંબન્વનિબન્ધના નિદર્શના ।
રુઅસ્સ્ચ્_28।3:
આક્ષિત્પાયા ઇતિ ।
પ્રાત્પિપૂર્વકત્વાન્નિષેધસ્ય ।
સેતિ પ્રાત્પિઃ સાદૃશ્યમિતિ પાદયોર્હસગતિતુલ્યાયા ગતેઃ પ્રતીતેઃ ।
ઇયં ચ સામાન્યસ્યાનુગામિતયા ।
યથા- અવ્યાત્મ વ ઇત્યાદિ ।
અત્ર નિસર્ગવક્રતાક્ષ્યધર્મસ્યાનુગામિત્વમ્ ।
શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વેન યથા -
ઽહારેણામલકસ્થૂલમુક્તેનામુક્તકુન્તલઃ ।
ફણીન્દ્રબદ્ધજૂટસ્ય શ્રિયમાપ સ ધૂર્જટેઃઽ ॥
અત્રામુક્તબદ્ધયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેન યથા -
ઽઉહ સરસદન્તડલકપોલપડિમાગઓ મઅચ્છ્રીઇ ।
અન્તે સિંદૂરિઅસંખવત્તકરાણં વહૈ ચન્દોઽ ॥
(ઽપશ્ય સરસદન્તમણ્ડલકપોલપ્રતિમાગતો મૃગાક્ષ્યાઃ ।

અન્તે સિન્દૂરિતશઙ્ખાવર્ત્તકરણીં [ક્રિયાણ્]વહતિ ચન્દ્રઃઽ) ॥
અત્ર દન્તમણ્ડલસિન્દૂરિતત્વયોર્બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 29:
ભેદપ્રાધાન્યે ઉપમાનાદુપમેયસ્યાધિક્યે વિપર્યયે વા વ્યતિરેકઃ
અધુના ભેદપ્રાધાન્યેનાલઙ્કારકથનમ્ ।
ભેદો વૈલક્ષણ્યમ્ ।
સ ચ દ્વિધા ભવતિ, ઉપમાનાદુપમેયસ્યાધિકગુણત્વે વિપર્યયે વા ભાવાત્ ।
વિપર્યયો ન્યૂનગુણત્વમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_29:
ભેદપ્રાધાન્ય ઇત્યાદિ ।
અધુનેતિ પ્રાત્પાવસરમ્ ।
ભેદસ્ય ચાત્ર પ્રાધાન્યાદભેદસ્ય વસ્તુતઃ સદ્ભાવઃ ।
સાદૃશ્ય એવ પર્યવસાનાત્ ।
અત એવ સાદૃશ્યવ્યતિરેકેણ સંભવન્નપિ ભેદો નાસ્ય વિષયઃ ।
યથા -
ઽદિવ્યોત્તરીયભૃતિ કૌસ્તુભરન્નભાજિ દેવે પરે દધતુ લુબ્ધધિયો ઽનુબન્ધમ્ ।
રૂપં દિગમ્બરમખણ્ટનૃમુણ્ડચૂડં ભાવત્કમેવ તુ બતેશ મમ સ્પૃહાયૈઽ ॥
અત્ર વૈષ્ણવેભ્યઃ સ્વાત્મનિ વિષ્ણોર્વા પરમેશ્વરે ભેદમાત્રં વિવક્ષિતં ન તુ કેનાપિ કસ્યચિદૌપમ્યમ્ ।
સ ઇતિ ભેદઃ ।
તસ્યાધિક્યવિપર્યયાભ્યાં વૈવિધ્યાદ્વયતિરેકો ઽપિ દ્વિવિધઃ ।
તદાશ્રયત્વાદસ્ય ।
રુઅસ્સ્_29।1:
ક્રમેણોદાહરણમ્ - ઽદિદ્દક્ષવઃ પક્ષ્યલતાવિલાસમક્ષ્ણાં સહસ્રસ્ય મનોહરં તે ।
વાપીષુ નીલોત્પલિની-વિકાસરભ્યાસુ નન્દન્તિ ન ષટ્પદૌધાઃઽ ॥
ઽક્ષીણઃ ક્ષોણો ઽપિ શશી ભૂયો ભૂયો વિવર્ધતે સત્યમ્ ।
વિરમ પ્રસીદ સુન્દરિ યૌવનમનિવર્તિ યાતં તુઽ ॥
અત્ર વિકસ્વરનીલોત્પલિન્યપેક્ષયા અક્ષિસહસ્રસ્ય પક્ષ્મલતયા અધિકગુણત્વમ્ ।
ચન્દ્રાપેક્ષયા ચ યૌવનસ્ય ન્યૂનગુણત્વમ્ ।
શશિવૈલક્ષણ્યેન તસ્યાપુનરાગમાત્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_29।1:
ચન્દ્રાપેક્ષયેતિ ।
શશિયૌવનયોર્હિ સમાને ઽપિ ગત્વરત્વે શશિનઃ પુનરાગમનમપિ સંભવતિ ન તુ યૌવનસ્યેતિ તતો ઽસ્ય ન્યૂનગુણવત્ત્વમ્ ।
નન્વત્ર વિપર્યયમેવેતિ સૂત્રિતં ભેદાન્તરમયુક્તમ્ ।
ઉપમાનાદુપમેયસ્ય ન્યૂનગુણત્વે વાસ્તવત્વાત્,તત્ત્વે ચાલઙ્કારત્વાનુપપત્તેઃ ।
યૌવનસ્ય ચાત્રાસ્થિરત્વે પ્રતિપાદ્યે પ્રતિપાદ્યે ચન્દ્રાપેક્ષયાધિકગુણત્વમેવ વિવક્ષિતમ્ ।
યદેતઞ્ચન્દ્રવદ્યાતં સન્ન પુનપાયાતીતિ ।
અસદેતત્ ।
યતો ઽત્ર ચન્દ્રવદ્ ગતં સદ્ યૌવનં યદિ પુનરપ્યાગચ્છ્રેત્ તત્ પ્રિયં પ્રતિ ચિરમીર્ષ્યાનુબન્ધો યુજ્યેત ।
કાલાન્તરે ઽપિ હ્યસ્ય તદવલોકનાદુના સફલીકારઃ સ્યાત્ ।
ઇદં પુનર્હતયૌવનં યાતં સત્પ્રુનર્નાગચ્છ્રતીતીર્ષ્યાદ્યન્તરાયપરિહારેણ નિરન્તરતયૈવ પ્રિયેણ સહ સફલયિતવ્યમિતિ ધિગીર્ષ્યામ્,ત્યજ પ્રિયં પ્રતિ મન્યુમ્,કુરુ પ્રસાદમિત્યાસ્મિન્ પ્રિયવયસ્યોપદેશે પ્રિયં પ્રતિ કોપોપશમાય ચન્દ્રાપેક્ષયા યૌવનસ્યાપુનરાગમનં ન્યૂનગુણત્વેનૈવ વિવક્ષિતમિતિ વાક્યાર્થવિદ એવ પ્રમાણમ્ ।

ન ચૈતદ્ વાસ્તવમુપમેયસ્ય ન્યૂનગુણત્વમ્ ।
તસ્યૈવ સાતિશયત્વેનપ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
પ્રકૃતાર્થોપરઞ્જકત્વે હિ સર્વથા કવેઃ સંરમ્ભઃ ।
તચ્ચાધિકગુણમુખેન ભવતુ,ઇતરથા વા કો વિશેષઃ ।
તસ્માદ્યુક્તમેવ વિપર્યયે વેતિ સૂત્રિતમ્ ।
પ્રત્યુત પ્રતિત્પત્વાત્ ।
વતઃ ઽસ્વરેણ તસ્યા અભૃતસ્ત્રુતેવઽ ઇત્યાદાવન્યષ્ટાલાપસ્ય પ્રતિકૂલત્વોક્તેઃ કર્ણકટુકત્વાદિના ન્યૂનત્વાવગતેરુપમેયભૂતાયા ભગવત્યાઃ સંબન્ધિનઃ સ્વરસ્યામૃતસ્ત્રતેવેત્યભિધાનાદાનન્દાતિશયદાતિશયદાયિત્વાદેશ્ચાધિક્યમેવાવગમ્યત ઇત્યલં બહુના ।
અસ્યાપિ સાદૃશ્યાશ્રયત્વાત્સામાન્યસ્ય ત્રયી ગતિઃ ।
તત્રાનુગામિતા યથા - નાગેન્દ્રહસ્તાસ્ત્વચિ કર્કશત્વાદેકાન્તશૈત્યાત્કદલીવિશેષાઃ ।
લબ્ધ્વાપિ લોકે પરિણાહિ રૂપં જાતાસ્તદ્વર્વોરુપમાનબાહ્યાઃ ॥
અત્ર પરિણાહિરૂપત્વસ્યાતુગામિત્વમ્ ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવે પુનર્ગ્રન્થકૃતૈવોદાહૃતમ્ - દિદૃક્ષવ ઇત્યાદિ ।
અત્ર મનોહરત્વરમ્યત્વયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
પક્ષ્યલતાવિલાસવિકસ્વરયોશ્ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 30:
ઉપમાનોપમેયયોરેકસ્ય પ્રાધાન્યનિર્દેશે ઽપરસ્ય સહાર્થસંબન્ધે સહોક્તિઃ
ભેદપ્રાધાન્ય ઇત્યેવ ।
ગુણપ્રાધાનભાવનિમિત્તકમત્ર ભેદપ્રાધાન્યમ્ ।
સહાર્થપ્રયુક્તશ્ચ ગુણપ્રાધાનભાવઃ ।
ઉપમાનોપમેયત્વં ચાત્ર વૈવક્ષિકમ્, દ્વયોરપિ પ્રાકરણિકત્વાદપ્રાકરણિકરણિકત્વાદ્વા ।
સહાર્થસામર્થ્યાદ્ધિ તયોઃ તુલ્યકક્ષત્વમ્ ।
તત્ર તૃતીયાન્તસ્ય નિયમેન ગુણત્વાદુપમાનત્વમ્ ।
અર્થાચ્ચ પરિશિષ્ટસ્ય પ્રધાનત્વાદુપમેયત્વમ્ ।
શબ્દશ્ચાત્ર ગુણપ્રાધાનભાવઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વિપર્યયો ઽપિ સ્યાત્ ।
તત્ર નિયમેનાતિશયોક્તિમૂલત્વમસ્યાઃ ।
સા ચ કાર્યકારણપ્રતિનિયમવિપર્યયરૂપા અભેદાધ્યવસાયરૂપા ચ ।
અભેદાધ્યવસાયશ્ચ શ્લેષભિત્તિકો ઽન્યથા વા ।
સાહિત્યં ચાત્ર કત્રાદિનાનાભેદં જ્ઞેયમ્ ।
તત્ર ચ -
ઽકાર્યકારણપ્રતિનિયમવિપર્યયરૂપા યથા -
ઽભવદપરાધૈઃ સાર્ધં સંતાપો વર્ધતેતરામસ્યાઃઽ ।
અત્રાપરાધાનાં સંતાપં પ્રતિ હેતુત્વે ઽપિ તુલ્યકાલત્વેનોપનિબન્ધઃ ।
શ્લેષભિત્તિકાભેદાધ્યવસાયરૂપા યથા -
ઽઅસ્તં ભાસ્વાન્પ્રયાતઃ સહ રિપુભિરયં સંહ્નિયન્તાં બલાનિઽ ।
અત્રાસ્તં ગમનં શ્લિષ્ટમ્ ।
અસ્તમિત્યસ્યોભયાર્થત્વાત્ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_30:
ઉપમાનેત્યાદિ ।
કિંહેતુકં ચાત્ર ભેદપ્રાધાન્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ-ગુણેત્યાદિ ।

ગુણપ્રાધાનભાવો ઽપિ કિંહેતુક ઇત્યાહ-સહાર્થેત્યાદિ ।
એકસ્ય પ્રધાન્યભૂતવિભક્તિનિર્દેશાદન્યસ્ય ચ વિધિવિભક્તિનિર્દેશાત્ ।
વૈવક્ષિકમિતિ ન પુનર્વાસ્તવમ્ ।
ઉપમાનોપમેયત્વં હિ દ્વયોસ્તુલ્યકક્ષત્વેભવતિ તચ્ચાત્ર કિંનિમિત્તકમિત્થાશઙ્ક્યાહ-સહાર્થેત્યાદિ ।
પરિશિષ્ટસ્યેતિ પ્રથમાન્તસ્ય ।
શાબ્દ ઇતિ ન પુનરાર્થઃ , વસ્તુતો વિપર્યયસ્યાપિ સંભવાત્ ।
એવં ગુણપ્રધાનભાવનિમિત્તકં ભેદપ્રાધાન્યમપિ શાબ્દમેવાત્ર જ્ઞેયમ્ ।
વસ્તુતો હિ સાદૃશ્યૈવ પયવસાનાદ્ભેદાભેદયોસ્તુલ્યત્વેનૈવ પ્રતીતિઃ ।
તસ્માચ્છ્રાબ્દમેવ ભેદપ્રાધાન્યમાશ્રિત્યેહાસ્યા વચનમ્ ।
વિપર્યય ઇતિ ।
પ્રધાનવિભક્ત્યા નિર્દિષ્ટસ્યાપ્રાધાન્યં ગુણવિભક્ત્યા ચ નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
નિયમેનેતિ ।
અનેનાતિશયોક્ત્યાનુપ્રાણનમન્તરેણાલઙ્કારત્વમેવાસ્યા ન ભવતીતિ ધ્વનિતમ્ ।
સેત્યતિશયોક્તિઃ ।
કાર્યકારણયોઃ પ્રતિનિયમસ્ય ક્રમસ્ય વિપર્યયસ્તુલ્યકાલત્વાદિનોક્તેઃ ।
અન્યથેતિ અશ્લેષરૂપઃ ।
તદેવમસ્યા અતિશયોક્તિભેદચતુષ્ટયમનુપ્રાણકમ્ ।
કત્રાદીતિ આદિશબ્દાત્ કર્માદયઃ ।
તત્રેતિ નિર્ધારણે ।
[કાર્યકારણપ્રતિનિયમવિપર્યયરૂપેતિ] ।
અસ્યામનુપ્રાણકત્વેન સ્થિતેતિ શેષઃ ।
અત્રાપરાધાનાં શાબ્દો ગુણભાવઃ ।
વસ્તુતસ્તુ પ્રાધાન્યં તેષામેવ,પ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
એવમન્યત્ર જ્ઞેયમ્ ।
ઽક્ષયમેતિ સા વરાકી સ્નેહંન સમં ત્વદીયેનઽ ઇત્યસ્યાર્ધમ્ ।
ઽકુર્વન્ત્વાત્પા હતાનાં રણશિરસિ જના વહ્ણિસાદ્ દેહભારાનશ્રૂન્મિશ્રં કથઞ્ચિદ્વદતુ જલમમી બાન્ધવા બાન્ધવા બાન્ધવેભ્યઃ ।
માર્ગન્તાં જ્ઞાતિદેહાન્ હતનરગહને ખણ્ડિતાન્ગૃધ્રકઙ્કૈઃઽ ઇત્યસ્યાદ્યં પાદત્રયમ્ ।
રુઅસ્સ્_30।1:
તદન્યથારૂપા યથા -
ઽકુમુદવનૈઃ સહ સંપ્રતિ વિઘટન્તે ચક્રવાકમિથુનાનિઽ ।
અત્ર વિઘટનં સંબન્ધિભેદાદ્ભિન્નં ન તુ શ્લિષ્ટમ્ ।
એતદ્વિશેષપરિહારેણ સહોક્તિમાત્રં નાલઙ્કારઃ ।
યથા-
ઽઅનેન સાર્ધં વિહરામ્બુરાશેસ્તીરેષુ તાલીવનમર્મરેષુઽ ઇત્યાદૌ ।
એતાન્યેવ કર્તૃસાહિત્યે ઉદાહરણાનિ ।
કર્મસાહિત્યે યથા - ઽદ્યુજનો મુત્યુના સાર્ધં યસ્યાજૌ તારકામયે ।
ચક્રે ચક્રાભિધાનેન પ્રેષ્યેણાત્પમનોરથઃઽ ॥
અત્ર કરોતિક્રિયાપેક્ષયા દ્યુજનસ્ય મૃત્યોશ્ચ કર્મત્વમ્ ।
એષા ચ માસયાપિ ભવન્તી દૃશ્યતે ।
યથા-

ઽઉત્ક્ષિત્પં સહ કૌશિકસ્ય પુલકૈઃ સાર્ધં મુખૈર્નામિતં ભૂપાનાં જનકસ્ય સંશયધિયા સાકં સમાસ્ફાલિતમ્ ।
વૈદેહ્યા મનસા સમં ચ સહસાકૃષ્ટં તતો ભાર્ગવ- પ્રૌઢાહઙ્કૃતિકન્દલેન ચ સમં તદ્ ભગ્નમૈશં ધનુઃઽ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_30।1:
સહ કમલૈર્લલનાનાં માનઃ સંકોચમાયાતિ ઇત્યસ્યાર્ધમ્ ।
એતદ્વિશેષપરિહારેણેતિ અતિશયોક્ત્યનુપ્રાણનમન્તરેણ ।
ઽદ્વીપાન્તરાનીતવઙ્ગપુષ્પૈરપાકૃતસ્વેદલવા મરુદ્ભિઃઽ ઇતિ દ્વિતીયમર્ધમ્ ।
એતાનીતિ સમનન્તરોક્તાનિ ।
યમાપેક્ષયા દ્યુજનસ્યાનન્તરમાત્પમનોરથત્વમિતિ આદિપશ્ચાદ્ભાવેન ક્રમિકયોસ્તુલ્યકાલત્વેનોક્તિઃ ।
યથા વા -
ઽભાગ્યૈઃ સમં સમુત્પન્નં પ્રજાભિઃ સહ લાલિતમ્ ।
વર્ધિતં સુકૃતૈઃ સાર્ધમર્ણોરાજમસૂત સાઽ ॥
અત્ર સમુત્પત્ત્યનન્તરં તદ્ભાગ્યાનામુત્પત્તિરિતિ ક્રમિકયોઃ સમકાલત્વમ્ ।
અસ્યાશ્ચ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં યથા -
ઽમલઆણિલેણ સહ સોરહવાસિએણ દૈઆણં ।
વડ્ઢન્તિ બહલસોમાલપરિમલા સાસણિઉરંબાઽ ॥
(ઽમલયાનિલેન સહ સૌરભવાસિતેન દયિતાનામ્ ।
વર્ધન્તે બૈલસુકુંમારપરિમલા શ્વાસનિકુરમ્બાઃઽ) ॥
અત્ર સૌરભપરિમલયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો યથા -
ઽદિનઅરઅરણિઉરંબા કણઆઅલકડઅરેણિવિપ્ફુરિઆ ।
વિઅશન્તિ પરિમલભરોબ્ભડેહિં કમલકિરહિં સમંઽ ॥
(ઽદિનકર-કર-નિકુરમ્બા કનકાચલ-કટક-રેણુ-વિસ્ફુરિતાઃ ।
વિકસન્તિ પરિમલભરોદ્ભટૈઃ કમલાકરૈઃ સાર્ધમ્ઽ) ॥
અત્ર કનકાચલકટકરેણુવિચ્છુરિતત્વસ્ય પરિમલભરોદ્ભટત્વં બિમ્બપ્રતિબિમ્બત્વેન નિર્દિષ્ટમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 31:
સહોત્કિપ્રતિભટભૂતાં વિનોક્તિં લક્ષયતિ - ।
વિના કિઞ્ચિદન્યસ્ય સદસત્ત્વાભાવો વિનોક્તિઃ
સત્ત્વસ્ય શોભનત્વસ્યાભાવો ઽશોભનત્વમ્ ।
એવમસત્ત્વસ્યાશોભનત્વસ્યાભાવઃ શોભનત્વમ્ ।
તેદ્વે સત્ત્વાસત્ત્વે યત્ર કસ્યચિદસંનિધાનાન્નિબધ્યેતે સા દ્વિધા વિનોક્તિઃ ।
અત્ર ચ શોભનત્વાશોભનત્વસત્તાસત્તાયામેવ વક્તવ્યાયામસત્તામુખેનાભિધાનમન્યનિવૃત્તિપ્રયુક્તા તન્નિવૃત્તિરિતિ ખ્યાપનાર્થમ્ ।
એવં ચાન્યાનિવૃત્તૌ વિધિરેવ પ્રકાશિતો ભવતિ ।
આદ્યા યથા -
ઽવિનયેન વિના કા શ્રીઃ કા નિશા શશિના વિના ।
રહિતા સત્કવિત્વેન કીદૃશી વાગ્વિદગ્ધતાઽ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_31:
પ્રતિભટભૂતામિતિ પ્રતિપક્ષભૂતામ્ ।
અત એવૈતદનન્તરમેતલ્લક્ષણમ્ ।
તદેવાહ-વિનાકિઞ્ચિદ્ત્યાદિ ।
એતદેવ વ્યાચષ્ટે-સત્ત્વસ્યેત્યાદિના ।

કસ્યચિદિતિ યત્ર યાદૃશો વિવક્ષિતસ્તસ્યેતિ ।
નનુ ચાત્ર સત્ત્વાસત્ત્વયોર્વિધિમુખેનૈવ વાચ્યત્વે કિમિતિ પ્રતીતિવૈષમ્યદાયિના નિષેધમુખેન નિર્દેશઃ કૃત ઇત્યાશદ્વયાહ-અત્ર ચેત્યાદિ ।
તચ્છબ્દેન સત્ત્વાસત્ત્વયોઃ પ્રત્યવમર્શઃ ।
અન્યનિવૃત્તિપ્રયુક્તેન તન્નિવૃત્તિલ્યાપનેનાપિ કિં ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ-એવં ચેત્યાદિના ।
અન્યસ્ય કસ્યચિદનિવૃત્તૌ સત્તમસત્ત્વમેવ વા ભવતીત્યર્થઃ ।
આદ્યેતિ અસત્ત્વનિબન્ધનોક્તિઃ ।
કા શ્રીર્ન કાચિચ્છ્રીરિતિ શ્રિયો વિરહો ઽસદ્ભાવઃ ।
વિનયાસદ્ભાવે ઽપિશ્રિયો ઽસદ્ભાવો ઽસ્તીત્યેતદભિધાનં શ્રિયો ઽસત્ત્વે પર્યવસ્યતીતિ વિનયનિવૃત્તિપ્રયુક્તં શ્રિયો ઽસત્ત્વમુક્તમ્ ।
એવં વિનયસ્યાનિવૃત્તૌ શ્રિયઃ સત્ત્વ એવ વિધિઃ પ્રકાશિતો ભવતીતિ વિનય એવં ભરબન્ધઃ કાર્યઃ ।
એવમન્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
અન્યે ચાત્ર વાસ્તવત્વંમન્યમાનાઃ-
ઽતસ્યાઃ શૈત્યં વિના જ્યોત્સ્ના પુષ્પર્દ્ધિઃ સૌરભં વિના ।
વિનોષ્ણત્વં ચ હુતભુક્ત્વાં વિના પ્રતિભાસતેઽ ॥
ઇત્યત્ર વિનોક્ત્યલઙ્કારત્વમાહુઃ ।
અત્ર હિ જ્યોત્સ્ત્રાદીનાં શૈત્યાદિના નિત્યમવિભાવે ઽપિ વિનાભાવ ઉપનિબદ્ધઃ ।
યદાહાલઙ્કારભાષ્યકારઃ-"નિત્યસંબદ્ધાનામસંબન્ધવચન વિનોક્તિઃ" ઇતિ વિનોક્તિરૂપસંખ્યાસ્યતેઽ ઇતિ ।
ગ્રન્થકૃતા પુનરિયં ચિરન્તનલક્ષિતત્ત્વાલ્લક્ષિતા ।
રુઅસ્સ્_31।1:
અત્ર વિનાશબ્દમન્તરેણાપિ વિનાર્થવિવક્ષા યથાકથઞ્ચિન્નિમિત્તીભવતિ યથા સહોક્તૌ સહાર્થવિવક્ષા ।
એવં ચ -
ઽનિરર્થકં જન્મ ગતં નલિન્યા યથા ન દૃષ્ટં તુહિનાંશુબિમ્બમ્ ।
ઉત્પત્તિરિન્દોરપિ નિષ્ફલૈવ ન યેન દૃષ્ટા નલિની પ્રબુદ્ધાઽ ॥
ઇત્યાદૌ વિનોક્તિરેવ ।
તુહિનાંશુદર્શનં નલિનીજન્મનો ઽશોભનત્વપ્રતીતેઃ ।
ઇયં ચ પરસ્પરવિનોક્તિભઙ્ગ્યા ચમત્કારાતિશયકૃત્ ।
યથોદાહૃતે વિષયે ।
રુઅસ્સ્ચ્_31।1:
યથાકથઞ્ચિદિતિ ।
યદ્યપિ યથા સહશબ્દં વિનાપિ સહાર્યે તૃતીયાસ્તિ તથા વિનાશબ્દંવિનાપિ દ્વિતીયાદીનાં વિનાર્થે સદ્ભાવો ઽસ્તિ, તથાપિ વાક્યાર્થપર્યાલોચનસામર્થ્યાત્તદર્થઃ પર્યવસ્યતીત્યસ્ય ભાવઃ ।
સહશબ્દં વિનાપિ સહાર્થવિવક્ષા યથા -
ઽવિવૃણ્વતા સૌરભરોરદોષં બન્દિવ્રતં વર્ણગુણૈઃ સ્પૃશન્ત્યા ।
વિકસ્વરે કસ્ય ન કર્ણિકારે ઘ્રાણેન દૃષ્ટેર્વવૃધે વિવાદઃઽ ॥
અત્ર ઘ્રાણેન સહેતિ તત્પ્રયોગં વિના તત્પ્રતીતાવેવ વિશ્રાન્તે ।
એવં ચેતિ ।
યસ્માદ્ વિનાશબ્દં વિનાપિ તદર્થવિવક્ષા ભવતીત્યર્થઃ ।
યથોદાહૃત ઇતિ નિરર્થકમિત્યાદૌ ।
યથા વા -
ઽહંસણ સરેહિં વિણા સરાણ સોહાવિણા ણ હંસેહિં ।
અણ્ણોણ્ણં ચિઅ એએ અપ્પાણં ણવરં ગરુએન્તિઽ ॥
(ઽહંસાનાં સરોભિર્વના સરસાં શોભા વિના ચ હંસૈઃ ।

અન્યોન્યં ચૈવેતે આત્માનં કેવલં ગરયન્તિઽ) ॥
રુઅસ્સ્_31।2:
દ્વિતીયા યથા -
ઽમૃગલોચનયા વિના વિચિત્રવ્યવહારપ્રતિભાપ્રભાપ્રગલ્ભઃ ।
અમૃતદ્યુતિસુન્દરાશયો ઽયં સુહૃદા તેન નરેન્દ્રસૂનુઃઽ ॥
અત્રાશોભનત્વાભાવઃ શોભનપદાર્થપ્રક્ષેપભઙ્ગ્યોક્તઃ ।
શૈષા દ્વિધા વિનોક્તિઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_31।2:
દ્વિતાયેતિ શોભનત્વનિબન્ધનોક્તિઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 32:
અધુના વિશેષણવિચ્છિત્ત્યાશ્રયેણાલઙ્કારદ્વયમુચ્યતે ।
તત્રાદૌ વિશેષણસામ્યાવષ્ટમ્ભેન સમાસોક્તિમાહ- ।
વિશેષણાનાં સામ્યાદપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે સમાસોક્તિઃ
ઇહ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં ક્વચિદ્ વાચ્યત્વં ક્વચિદ્ ગમ્યત્વમિતિ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
વાચ્યત્વં ચ શ્લેષનિર્દેશભઙ્ગ્યા પૃથગુપાદાનેન વેત્યપિ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
એતદ્ દ્વિભેદમપિ શ્લેષાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।
ગુમ્યત્વં તુ પ્રસ્તુતનિષ્ઠમપ્રસ્તુતપ્રશંસાવિષયઃ અપ્રસ્તુતનિણ્ઠં તુ સમાસોક્તિવિષયઃ ।
તત્ર ચ નિમિત્તં વિશેષણસામ્યમ્ ।
વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યે શ્લેષપ્રાત્પેઃ ।
વિશેષણસામ્યાદ્ધિ પ્રતીયમાનપ્રસ્તુતં પ્રસ્તુતાવચ્છેદકત્વેન પ્રતીયતે ।
અવચ્છેદકત્વં ચ વ્યવહારસમારોપઃ ।
રૂપસમારોપે ત્વવચ્છાદિતત્વેન પ્રકૃતસ્ય તદ્રૂપિત્વાદ્ રૂપકમેવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_32:
તત્રેત્યલાંરદ્વયમધ્યાત્ ।
આદાવિતિ પ્રધાનતયા ।
અસ્યા હિ વિશેષણમાત્રાવષ્ટભ્ભાત્પરિકરાદ્વિશેષણસામ્યાવષ્ટમ્ભત્વેન વિશિષ્ટત્વમ્ ।
વિશેષણેત્યાદિ ।
અત્ત્યાશ્ચાલઙ્કારાન્તરેભ્યો વિભાગં દર્શયિતુમુપક્રમતે-ઇહેત્યાદિના ।
વાચ્યત્વં ચાત્ર દ્વયોઃ પ્રસ્તુતયોરપ્રસ્તુતયોઃ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોશ્ચ ભવતિ ।
ગમ્યત્વં પુનઃ ક્વચિત્પ્રસ્તુતસ્ય ક્વચિચ્ચાપ્રસ્તુતસ્ય ।
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોસ્તુ ન ભવતિ ।
તાદ્રૂપ્યેણ વસ્તુસદ્ભાવાભાવાત્ ।
શ્લેષનિર્દિશભઙ્ગ્યેતિ ।
પ્રસ્તુતયોરપ્રસ્તુતયોશ્ચ ।
પૃથગુપાદાનેનેતિ ।
પ્રસ્તુતયોરપ્રસ્તુતયોઃ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોશ્ચૈતદિતિ વાચ્યમ્ ।
અત્ર ચાપ્રસ્તુતસ્ય કિંહેતુકં ગમ્યત્વમિત્યઙ્ક્યાહ-તત્ર ચેત્યાદિ ।
તત્રેતિ અપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે ।
વિશેષણાનાં ચાત્ર બહુત્વમેવ વિવક્ષિતમિતિ ન વાચ્યમ્ ।
ઽશ્વસનવિષમા રાર્ત્રિર્જ્યોત્સ્ત્ના તરઙ્ગિતવિભ્રમા શશિમણિભુવો વાષ્પાયન્તેનિમીલતિ પદ્મિની ।

ઉપચિતતમોનોહા ભૂમિર્વ્યનક્તિ વિવર્ણતાં તદિતિ ગહને દર્શં દર્શં કથં સખિ જીવ્યતેઽ ॥
ઇત્યત્ર વિશેષણબહુત્વાભાવે ઽપિ સમાસોક્તેઃ સદ્ભાવાત્ ।
અતશ્ચ વિશેષણાનાં સામ્યાદીતિ ન સૂત્રણીયમ ।
અબહુત્વે તસ્યાવ્યાપ્તેઃ ।
વિશેષણસામ્યમપિ કસ્માદત્ર હેતુત્વં ભજત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-વિશેષેણેત્યાદિ ।
અપ્રસ્તુતમિતિ ન પુનરપ્રસ્તુતધર્મા એવ ।
નહ્યન્યધર્મિસંબન્ધિનો ધર્માઃસ્વધર્મિણમન્તરેણાન્યત્રાવતિષ્ટન્તે ।
નહ્યનાયકે નાયકધર્માણામન્વયો યુજ્યતે ।
અન્યધર્માણામન્વયત્રાન્વયાસંભવાત્ ।
અત એવાન્યરોપ્યમાણો ઽન્યવહારો ઽન્યત્ર ન સંભવતીતિ તદવિનાભાવાત્સ્વવ્યવહારિણમાક્ષિપતીત્યાક્ષિપ્યમાણેનાપ્રસ્તુતેન ધર્મિણૈવ પ્રસ્તુતો ધર્મ્યવચ્છ્રિદ્યતેન પુનરાચ્છ્રાદ્યતે ।
તથાત્વે હ્યપ્રસ્તુતેન પ્રસ્તુતસ્ય રૂપરૂપિતત્વાદ્રૂપસમારોપઃ સ્યાન્ન વ્યવહારસમારોપઃ ।
અત એવાહ-પ્રસ્તુતસ્ય રૂપરૂપિતત્વાદ્રૂપસમારોપઃ સ્યાન્ન વ્યવહારસમારોપઃ ।
અત એવાહ-પ્રસ્તુતાવચ્છેદકત્વેનેતિ ।
અત એવાપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે ઇતિ સૂત્રિતમ્ ।
એવં સમાસોક્તૌ વ્યવહારસમારોપાદપ્રસ્તુતેન પ્રસ્તુતસ્ય વૈશિષ્ટમ્લક્ષણમવચ્છ્રેદકત્વં વિધયતે ।
રૂપકે તુ રૂપસમારોપાદ્રૂપિતત્વાખ્યમાચ્છ્રાદકત્વમિત્યનિર્ભેદઃ ।
તેન ઽવિશેષણાનાં સામ્યાદપ્રસ્તુતધર્માવચ્છ્રેદઽ ઇત્યપાસ્યાસ્મલ્લક્ષણાનુગુણ્યેનૈવ વિશેષણસામ્યાદપ્રસ્તુતાવચ્છેદઃ સમાસોક્તિરિત્યેવ સૂત્રણીયમ્ ।
અતિશયોક્ત્યાશઙ્કા પુનરત્ર નિષ્પ્રમાણિકૈવ ।
વિષયસ્યોપાદાનાદ્વિષયિણશ્ચાનુપાદાનાત્ ।
રુઅસ્સ્_32।1:
તચ્ચ વિશેષણસામ્યં શ્લિષ્ટતયા સાધારણ્યેનૌપમ્યગર્ભત્વેન ચ ભવત્ ત્રિધા ભવતિ તત્ર શ્લિષ્ટતયા યથા - ઽઉપોઢરાગેણ વિલોલતારકં તથા ગૃહીતં શશિના નિશામુખમ્ ષ યથા સમસ્તં તિમિરાંશુકં તયા પુરો ઽપિ રાગાદ્ગલિતં ન લક્ષિતમ્ઽ ॥
અત્ર નિશાશશિનોઃ શ્લિષ્ટવિશેષણમહિમ્ના નાયકવ્યવહારપ્રતિપત્તિઃ ।
અપરિત્યક્તસ્વરૂપયોર્નિશાશશિનોર્નાયકતાખ્યધર્મવિશિષ્ટયોઃ પ્રતીતેઃ ।
સાધારણ્યેન યથા - ઽતન્વી મનોરમા બાલા લોલાક્ષી પુષ્પહાસિની ।
વિકાસમેતિ સુભગ ભવદ્દર્શનમાત્રતઃઽ ॥
અત્ર તન્વીત્યાદિવિશેષણસામ્યાલ્લોલાક્ષ્યા લતાવ્યવહારપ્રતીતિઃ ।
તત્ર ચ લતૈકગામિવિકાસાખ્યધર્મસસારોપઃ કારણમ્ ।
અન્યથા વિશેષણસામ્યમાત્રેણ નિયતલતાવ્યવહારસ્યાપ્રતીતેઃ ।
વિકાસશ્ચ પ્રકૃતે ઉપચરિતો જ્ઞેયઃ ।
એવં ચ કાર્યસમારોપે ઽપિ જ્ઞેયા ।
ઇયં ચ સમાસોક્તિઃ પૂર્વાપેક્ષયાસ્પષ્ટા ।
રુઅસ્સ્ચ્_32।1:
તદિતિ અપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે નિમિત્તમ્ ।
તત્રેતિ નિર્ધારણે ।
નાયકેતિ સરૂપયોરેકશેષઃ ।
અપરિત્યક્તસ્વરૂપયોરિતિ ।
રૂપરૂપિતત્વે હિ પરિત્યક્તં સ્વસ્વરૂપં સ્યાત્ ।
તત્રેતિ ।
લતાવ્યવહારપ્રતીતૌ ।
નનુ યદિ લતૈકગમ્યેવ વિકાસાખ્યો ધર્મસ્તત્કથં પ્રકૃતે સંગચ્છત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-વિકાસ ઇત્યાદિ ।

એતદેવાન્યત્રાપિ યોજયતિ-એવમિત્યાદિના ।
તદેવં સાધારણ્યેન સમાસોક્તેર્વિશેષણસામ્યે સત્યપ્યપ્રકૃતસંબન્ધિ ધર્મકાર્યંસમારોપમન્તરેણ તદ્વયવહારપ્રતીતિર્ન ભવતીતિ સિદ્ધમ્ ।
રુઅસ્સ્_32।2:
ઔપમ્યગર્ભત્વેન યથા-
ઽદન્તપ્રભાપુષ્પચિતા પાણિપલ્લવશોભિની ।
કેશપાશાલિવૃન્દેન સુવેષા હરિણેક્ષણાઽ ॥
અત્ર દન્તપ્રભા પુષ્પાણીવેતિ સુવેષત્વવશાદુપમાગર્ભત્વેન કૃતે સમાસે પશ્ચાદ્દન્તપ્રભાસદૃશૈઃ પુષ્પૈશ્ચિતેતિ સમાસાન્તરાશ્રયણેન સમાનવિશેષણમાહાત્મ્યાલ્લતાવ્યવહારપ્રતીતિઃ ।
અત્રૈવ ઽપરીતા હરિણેક્ષણાઽ ઇતિ પાઠે ઉપમારૂપસાધકબાઘકાભાવાત્ સંકરસમાશ્રયેણ કૃતે યોજને પશ્ચાત્ પૂર્વવત્ સમાસાન્તરમહિમ્ના લતાપ્રતીતિજ્ઞંયા ।
રૂપકગર્ભત્વેન તુ સમાસાન્તરાશ્રયણાત્ સમાનવિષેષણત્વં ભવદપિ ન સમાસોક્તેઃ પ્રયોજકમ્ ।
એકદેશવિવર્તિરૂપકમુખેનૈવાર્થાન્તરપ્રતીતેસ્તસ્યા વૈયર્થ્યાત્ ।
ન ચ પૂર્વદર્શિતોપમાસંકરવિષયે એષ ન્યાયઃ ।
ઉપમાસંકરયોરેકદેશવિવર્તિનોરભાવાત્ ।
તચ્ચૈકદેશવિવર્તિરૂપકમશ્લેષેણ શ્લેષેણ ચ ભવતીતિ દ્વિવિધમ્ ।
અશ્લિષ્ટં યથા-
ઽનિરીક્ષ્ય વિદ્યુન્નયનૈઃ પયોદો મુખં નિશાયામભિસારિકાયાઃ ।
ધારાનિપાતૈઃ સહ કિં નુ વાન્તશ્ચન્દ્રો ઽયમિત્પાર્તતરં રરાસઽ ॥
અત્ર નિરીક્ષણાનુગુણ્યાદ્વિદ્યુન્નયનૈરિતિ રૂપકે પયોદસ્ય દ્રષ્ટૃપુરુષનિરૂપણમાર્તતરં રરાસેત્યત્ર પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયા નિમિત્તત્વં ભજતે ।
શ્લિષ્ટં યથા-
ઽમદનગણનાસ્થાને લેખ્યપ્રપઞ્ચમુદઞ્ચયન્ વિચકિલ-બૃહત્પત્ત્રન્યસ્તદ્વિરેફમષીલવૈઃ ।
કુટિલલિપિભિઃ કં કાયસ્થં ન નામ વિસૂત્રયન્ વ્યધિત વિરહિપ્રાણેષ્વાયવ્યયાવધિકં મધુઃઽ [શ્રી. ચ. 670] ॥
અત્ર હિ પત્ત્રલિપિકાયસ્થશબ્દેષુ શ્લેષગર્ભે રૂપકં દ્વિરેફમષીલવૈરિત્યેતદ્રૂપકનિમિત્તમ્ ।
અસ્ય ચ પ્રચુરઃ પ્રયોગવિષય ઇતિ ન સમાસોક્તિબુદ્ધિઃ કાર્યા ।
રુઅસ્સ્ચ્_32।2:
સુવેષત્વં પ્રકૃતાર્થં એવાનુગુણમિત્યુપમાયાઃ સાધકમ્ અતશ્ચ તત્સમાસાશ્રયઃ ।
સમાસાન્તરાશ્રયણેનેતિ ।
યદ્યપ્યત્રોપમાસમાસ એવ સ્થિતસ્તથાપ્યુપમાનોપમેયયોર્વ્યત્યયાદેવ સમાસાન્તરત્વમુક્તમ્ ।
પૂર્વાપેક્ષવાસ્યાન્યયાત્વાત્ ।
અત્રૈવેતિ દન્તપ્રભેત્યાદૌ ।
ઉપમારૂપકસાધકબાધકાભાવાદિતિ ।
પર્રીતત્વસ્ય હિ પ્રકૃતાપ્રકૃતયોસ્તથા નાનુગુણ્યમિતિ સાધકત્વાભાવઃ ।
તથા ચ ન વિગુણત્વમિતિ બાધકત્વાભાવઃ ।
અતશ્ચૈકપક્ષાશ્રયાભાવાદુપમારૂપકયોઃ સંદેહસંકરઃ ।
તસ્ય સમાશ્રય ઉભયસમાસગ્રહણમ્ ।
તચ્ચૈકસ્મિન્નેવ વાક્યે ન સંભવતીતિ કામક્ષારેણ તયોર્ગ્રહણમ્ ।
સંકરસમાશ્રયેણાપ્યુપમાસમાસયોચ્ચને કૃતે યદ્વદયમેવાલઙ્કારસ્તદ્વદ્રૂપકસમાસયોજજને ઽપિ કિમથમેવ કિમુતાલઙ્કારાન્તરમિત્યાશઙ્ક્યાહ-રૂપકેત્યાદિ ।
એવચ્ચ સાક્ષાદપિ રૂપકગર્ભે સમાસે યોજ્યમ્, સમાનન્યાયત્વાત્ ।
યદ્યેવં તર્ઝુપમાસમાશ્રયે ઽપ્યેકદેશવિવર્ત્યુપમામુખેનૈવાર્થાન્તરપ્રતીતેઃ કિં નૈતદ્ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ-ન ચેત્યાદિ ।
એષ ઇતિ રૂપકોક્તઃ ।
અભાવાદિતિ ઉદ્ભટમતેન ।
યદાહુઃ -

ઽન ચ રુદ્રટસ્યેવોદ્ભટસ્યૈકદેશવિવર્તિરૂપકવદુપમાસંકરાવેકદેશિનૌ સ્તઃઽ અતશ્ચૈતત્તન્મતાભિપ્રાયેણોક્તમ્ ।
ગ્રન્થકૃન્મતે હિ વક્ષ્યમાણનીત્યા તયોઃ સંભવઃ ।
નનુ યદિ તયોર્ગ્રન્થકૃન્મતે સંભવસ્તદૌપમ્યગર્ભવિશેષણોત્થાપિતઃ સમાસોક્તિપ્રકારસ્તર્હિ ન સંભવતિ ।
તસ્યૈકદેશવિવર્તિરૂપકવદેકદેશવિવર્તિભ્યામુપમાસંકરાભ્યામેવાર્થાન્તરપ્રતીતિસિદ્ધેર્વૈયર્થ્યાત્ ।
નૈતત્ ।
યતો ઽસ્ત્યેવ તાવદૌપમ્યગર્ભવિશેષણહેતુકત્વં સમાસોક્તેઃ ।
કિન્ત્વેતદન્યભેદસહચરિતમેવાસ્યા નિમિત્તતાં ભજતે ન પુનઃ કેવલમ્ ।
તથાત્વે હિ વિશેષણાનામૌપમ્યગર્ભત્વે એકદેશવિવર્તિન્યા ઉપમાયાઃ પ્રાત્પિઃ ।
તત્ર શ્લિષ્ટત્વસહચરિતમેતદ્યથા -
ઽપરિપિઞ્જરિતાસિતામ્બરૈર્નિબિડૈઃ કં ન હરન્તિ હારિભિઃ ।
અયિ સાયમિમાઃ પયોધરૈઃ સ્ફુટરાગાશ્ચલતારકા દિશઃઽ ॥
અત્ર ઽસ્ફુટસંધ્યાતપકુઙ્કુમૈઃઽ ઇતિ પાઠે સંધ્યાતપકુઙ્કુમૈરિત્યૌપમ્યગર્ભં વિશેષણમ્ ।
સાધારણ્યસહચરિતં યથા -
ઽતન્વી મનોરમા બાલા લોલાક્ષી સ્તબકસ્તની ।
વિકાસમેતિ સુભગ ભવદ્દર્શનમાત્રતઃઽ ॥
અત્ર સ્તબકસ્તનીત્યૌપમ્યગર્ભં વિશેષણમ્ ।
શુદ્ધકાર્યસમારોપસહચરિતં યથા -
ઽસમારુરોહોપરિપાદપાનાં લુલોઠપુષ્પોત્કરરેણુપુઞ્જે ।
લતાપ્રસૂનાંશુકમાચકર્ષં ક્રીડન્વને કિં ન ચકાર ચૈત્રઃઽ ॥
અત્ર પ્રસૂનાંશુકમિત્યૌપભ્યગર્ભવિશેષણમ્ ।
કેવલત્વે પુનરેતેષામેકદેશવિવર્તિન્યુપમૈવ યથા -
ઽબભૌ લોલાધરદલસ્ફુરદ્દશનકેસરમ્ ।
ભ્રૂવિલાસાલિવલયં લલિતં લલનામુખમ્ઽ ॥
અત્ર લલિતત્વમુપમાસાધકમ્ ।
સમાસાન્તરાશ્રયાત્ સમાનવિશેષણત્વં ભવદપિ નાત્ર સમાસોક્તેઃ પ્રયોજકમ્ ।
એકદેશવિવર્ત્યુપમામુખેનૈવાર્થાન્તરપ્રતીતેસ્તસ્યા વૈચથ્યાત્ ।
એવં દન્તપ્રભેત્યાદાવપિ જ્ઞેયમ્ ।
દન્તપ્રભાઃ પુષ્પાણીવેત્યેવ સમાસે કૃતે ઉપમાનભૂતાયા લતાયાઃ પ્રતીતિસિદ્ધેઃ સમાસાન્તરાશ્રયેણાગતાયાસ્તત્પ્રતીતેર્વ્યર્થત્વાત્ ।
અપ્રકૃતાગૂરણે હિ કવેઃ સંરમ્ભઃ તચ્ચાનયૈવ સિદ્ધમિતિ કિં સમાસોક્ત્યા ।
ચિરન્તનાનુરોધાત્ પુનરત્ર ગ્રન્થકૃતાસમાસોક્તિરુક્તા ।
યત્તુ ઽયત્ર સમાસોક્તાયામુપમાયાં સમાસાન્તરેણ વિશેષણસામ્યં યોજયિતું શક્યં તત્રૌપમ્યગર્ભવિશેષણપ્રભાવિતા સમાસોક્તિરુક્તાઽ ઇતિ વક્ષ્યતિ તદપિ ચિરન્તનાનુરોધપરમેવ ।
અન્યથા હિ સમાનન્યાયત્વાદેકદેશવિવર્તિનિ રૂપકે ઽપિ યત્ર સમાનવિશેષણત્વં યોજયિતું શક્યં તત્રાપિ સમાસોક્તિરિતિ કિં નોક્તમ્ ।
યત્તુ નોક્તં તદ્યુક્તમ્ ।
રૂપકમાહાત્મ્યાત્ પ્રથમમેવ તત્પ્રતીતિસિદ્ધેરન્તરં સમાસોક્તિમુખેનાપ્રકૃતીતેર્વૈયર્થ્યાત્ ।
ઽઆહ્લાદિચન્દ્રવદના સ્ફુરત્તારકમૌક્તિકા ।
ઘનાન્ધકારધમ્મિલ્લા રાજતે ગગનસ્થલીઽ ॥
ઇત્યાદૌ પુનરુપમાયાઃ સાધકાભાવાદેકદેશવિવર્તિ રૂપકમેવેતિ ન સમાસોક્તિભ્રમઃ કાર્યઃ ।
ન ચૈવમાદાવુપમારૂપકયોઃ સંદેહસંકરો ન્યાય્યઃ ।
તસ્યાલઙ્કારસારકારાદિભિનિરાકૃતત્વાત્ ।
સમાસોક્તિલક્ષણાવલસરે કિં રૂપકનિરૂપણેનેત્યાશઙ્ક્યાહ-અસ્યા ઇત્યાદિ ।

રુઅસ્સ્ચ્_32।2અ:
અસ્યાશ્ચ યથોપરાદિતાન્ભેદાન્સંકલયતિ-તદેવમિત્યાદિના ।
રુઅસ્સ્_32।3:
તદેવં શ્લિષ્ટવિશેષણસમુત્થાપિતૈકા ।
સાધારણવિશેષણસમુત્થાપિતા તુ ધર્મકાર્યસમારોપાભ્યાં દ્વિભેદા ।
ઔપમ્યગર્ભવિશેષણસમુત્થાપિતોપમાસંકરસમાસાભ્યાં દ્વિભેદા ।
રૂપકસમાશ્રયેણ તુ ભેદદ્વયમસ્યા ન વિષયઃ ।
તદેવં પઞ્ચપ્રકારા સમાસોક્તિઃ ।
ઇયં ચ શુદ્ધકાર્યસમારોપેણ વિશેષણસામ્યેનોભયમયત્વેન પ્રથમં ત્રિધા સમાસોક્તિઃ ।
વિશેષણસામ્યં ચ પઞ્ચપ્રકારં નિર્ણીતમ્ ।
સર્વત્ર ચાત્ર વ્યવહારસમારોપ એવ જીવિતમ્ ।
સ ચ લૌકિકે વસ્તુનિ લૌકિકવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
શાસ્ત્રીયે વસ્તુનિ શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
લૌકિકે વા શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
શાસ્ત્રીયે વા લૌકિકવસ્તુવ્યવહારમારોપ ઇતિ ચતુર્ધા ભવતિ ।
તદેવં બહુપ્રકારા સમાસોક્તિઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_32।3:
ભેદદ્વયમિતિ સાક્ષાત્સંદિહ્યમાનત્વેન વા ।
ન વિષય ઇતિ ।
યથોક્તોપપત્તે રૂપક એવ વિશ્રાન્તેઃ ।
પ્રથમમિતિ ।
એતદ્ભેદત્રયમસ્યા મૂલભૂતમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં પુનઃ પ્રકારપઞ્ચકમસ્યા અવાન્તરભેદરૂપમ્ ।
વિશેષણસામ્યસ્યૈતદ્ભેદત્વાત્ ।
યદ્યપિ શુદ્ધકાર્યસમારોપે ઽપિ વિશેષણસામ્યભેવાસ્તિ તથાપ્યત્ર શુદ્ધ એવ કાર્યસમારોપ ઉદ્ભિક્તતયા પ્રતીયત ઇતિ તસ્ય પૃથગ્મેદત્વમુક્તમ્ ।
સર્વત્રેતિ ભેદસત્પકે ।
બહુપ્રકારેતિ ।
લૌકિકાદીનાં વ્યવહારાણામાનન્ત્યાત્ ।
રુઅસ્સ્_32।4:
તત્ર શુદ્ધકાર્યસમારોપેણ યથા-
ઽવિલિખતિ કુચાવુચ્ચૈર્ગાઢં કરોતિ કચગ્રહં લિખતિ લલિતે વક્ત્રે પત્ત્રાવલીમસમઞ્જસામ્ ।
ક્ષિતિપ ખદિરઃ શ્રોણીબિમ્બાદ્ વિકર્ષતિ ચાંશુકં મરુભુવિ હઠાત્ ત્રસ્યન્તીનાં તવારિમૃગીદૃશામ્ઽ ॥
અત્ર પત્ત્રાવલીવિલેખનાદિશુદ્ધકાર્યસમારોપાત્ ખદિરસ્ય હઠકામુકત્વપ્રતીતિઃ વિશેષણસામ્યેનોદાહૃતા ।
રુઅસ્સ્ચ્_32।4:
ઉદાહૃતમિતિ-ઉપોઢરાગેણેત્યાદિના ।
રુઅસ્સ્_32।5:
ઉભયમયત્વેન યથા -
ઽનિર્લૂનાન્યલકાનિ પાટિતમુરઃ કૃત્સ્નો ઽધરઃ ખણ્ડિતઃ કર્ણે રુગ્જનિતા કૃતં ચ નયને નીલાબ્જકાન્તે ક્ષતમ્ ।
યાન્તીનામતિસંભ્રમાકુલપદન્યાસં મરૌ નીરસૈઃ કિં કિં કણ્ટકિભિઃ કૃતં ન તરુભિસ્ત્વદ્વૈરિવામભ્રુવામ્ઽ ॥
અત્ર નીરસૈઃ કણ્ટકિભિરિતિ વિશેષણસામ્યમ્ ।

નિર્લૂનાન્યલકાનીત્યાદિષુ કાર્યસમારોપઃ ।
વ્યવહારસમારોપપ્રકારચતુષ્ટયે ક્રમેણોદાહરણમ્ ।
યથા-
ઽદ્યામાલિલિઙ્ગ મુખમાશુ દિશાં ચુચુમ્બ રુદ્ધામ્બરાં શશિકલામલિખત્કરાગ્રૈઃ ।
અન્તર્નિમગ્રચરપુષ્પશરો ઽતિતાપાત્ કિં કિં ચકાર તરુણો ન યદીક્ષણાગ્નિઃઽ ॥
લૌકિકં ચ વસ્તુ રસાદિભેદાન્નાનાભેદં સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષ્યમ્ ।
ઽયૈરેકરૂપમખિલાસ્વપિ વૃત્તિષુ ત્વાં પશ્યદ્ભિખ્યયમસંખ્યતયા પ્રવૃત્તમ્ ।
લોપઃ કૃતઃ કિલ પરત્વજુષો વિભક્તે- સ્તૈર્લક્ષણં તવ કૃતં ધ્રુવમેવ મન્યેઽ ॥
અત્રાગમશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધે વસ્તુનિ વ્યાકરણપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
ઽસીમાનં ન જગામ યન્નયનયોર્નાન્યેન યત્સંગતં ન સ્પૃષ્ટં વચસા કદાચિદપિ યદ્ દૃષ્ટોપમાનં ન યત્ ।
અર્થાદાપતિતં ન યન્ન ચ ન યત્તત્કિઞ્ચિદેણીદૃશાં લાવણ્યં જયતિ પ્રમાણરહિતં ચેતશ્ચમત્કારકમ્ઽ ॥
અત્ર લાવણ્યે લૌકિકે વસ્તુનિ મીમાંસાશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
એવં તર્કાયુર્વેદજ્યોતિઃશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપો બોદ્ધવ્યઃ ।
યથા-
ઽસ્વપક્ષલીલાલલિતૈરુપોઢહેતૌ સ્મરે દર્શયતો વિશેષમ્ ।
માનં નિકારર્તુમશેષયૂનાં પિકસ્ય પાણ્ડિત્યમખણ્ડમાસીત્ઽ ॥
અત્ર તર્કશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
પાણ્ડિત્યશબ્દઃ પ્રકૃતે લક્ષણયા વ્યાખ્યેયઃ ।
ઽમન્દમગ્રિમધુરર્યમોપલા દર્શિતશ્વયથુ ચાભવત્તમઃ ।
દૃષ્ટયસ્તિમિરજં સિષેવિરે દોષમોષધિપતેરસંનિધૌઽ ॥
અત્રાયુર્વેદપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
ઽગણ્ડાન્તે મદદન્તિનાં પ્રહૃરતઃ ક્ષ્મામણ્ડલે વૈધૃતે રક્ષામાચરતઃ સદા વિદધતો લાટેષુ યાત્રોત્સવમ્ ।
પૂર્વામત્યજતઃ સ્થિતિં શુભકરીમાસેવ્યમાનસ્ય તે વર્ધન્તે વિજયશ્રિયઃ કિમિવ ન શ્રેયસ્વિનાં મઙ્ગલમ્ઽ ॥
અત્ર જ્યોતિઃશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
ઽપ્રસર્પત્તાત્પર્યૈરપિ સદનુમાનૈકરસિકૈ- રપિ જ્ઞેયો નો યઃ પરિમિતગતિત્વં પરિજહૃત્ ।
અપૂર્વવ્યાપારો ગુરુવર! બુધૈરિત્યવસિતો ન વાચ્યો નો લક્ષ્યસ્તવ સહૃદયસ્યો ગુણગણઃઽ ॥
અત્ર ભરતાદિશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
તથા હ્યત્ર ગુણગણગતત્વેન શૃઙ્ગારાદિરસવ્યવહારઃ પ્રતીયતે ।
યતો રસો ન તાત્પર્યશક્તિજ્ઞેયઃ ।
નાપ્યનુમાનવિષયઃ ।
ન શબ્દૈરભિધાવ્યાપારેણ વાચ્યીકૃતઃ ।
ન લક્ષણાગોચરઃ ।
કિં તુ વિગલિતવેદ્યાનતરત્વેન પરિહૃતપારિમિત્યો વ્યઞ્જનલક્ષણાપૂર્વવ્યાપારવિષયીકૃતો ઽનુકાર્યાનુકર્તૃગતત્વપરિ હારેણ સહૃદયગત ઇતિ પ્રસર્પત્તાત્પર્યૈરિત્યાદિપદૈ રસ એવ પ્રતીયતે ।
એવ પ્રતીયતે ।
એવમન્યદપિ જ્ઞેયમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_32।5:
ક્રમેણેતિ યથોદ્દેશમ્ ।
મીમાંસેત્યત્રોત્તરમીમાંસા વિવક્ષિતા ।
તત્ર કહિ નિખિલપ્રમાણાગોચરં પરમાત્મસ્વરૂપં દર્શિતમ્ ।
તદ્વ્યવહારસમારોપો ઽત્ર કૃતઃ ।

રુઅસ્સ્ચ્_32।5અ:
ન તાત્પર્યેતિ ।
યદુક્તમ્-
ઽનાભિધૈવં ન તાત્પર્યં લક્ષણાનુમિતિર્નં વા ।
ધ્વન્યન્તર્ભાવને શક્તા ભેદેન વિષયસ્થિતેઃઽ ॥
ઇતિ ॥
અનુકાર્યો રામાદિઃ ।
અનુકર્તા નટાદિઃ ।
તદ્ગચરશ્ચ ન રસઃ પ્રતીયતે ।
યદુક્તમ્-ઽનાનુકાર્યે ઽપિ રામાદૌ નટાદૌ નાનુકર્તરિ ।
રસઃ સચેતસાં કિં તુઽ ઇતિ ।
અન્યદિતિ ।
અન્યશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપલક્ષણમ્ ।
રુઅસ્સ્_32।6:
ઽપશ્યન્તી ત્રપયેવ યત્ર તિરયત્યાત્માનમાભ્યન્તરે યત્ર ત્રુટ્યતિ મધ્યમાપિ મધુરધ્વન્યુજ્જિહાસારસાત્ ।
ચાટૂચ્ચારણચાપલં વિદધતાં વાક્ તત્ર બાહ્યા કથં દેવ્યા તે પરયા પ્રભો સહ રહઃક્રીડાદૃઢાલિઙ્ગનેઽ ॥
અત્રાગમપ્રસિદ્ધે વસ્તુનિ લૌકિકવસ્તુવ્યવહારસમારોપ ।
લૌકિકવસ્તુવ્યવહારશ્ચ રસાદિભેદાદ્ બહુભેદ ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
તત્ર શુદ્ધકાર્યસમારોપે કાર્યસ્ય વિશેષણત્વમૌપચારિકમાશ્રિત્ય વિશેષણસામ્યાદિતિ લક્ષણં પૂર્વશાસ્ત્રાનુસારેણ વિહિતં યથાકથઞ્ચિદ્ યોજ્યમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_32।6:
તદિત્થં સપ્રપઞ્ચાં સમાસોક્તિં પ્રતિપાદ્ય પુનરપિ સહૃદયાનાં હૃદયઙ્ગમીકર્તું ગ્રન્થકૃદેતત્પ્રતીર્તિ વિભાગેન લક્ષ્યે યોજયતિ-ઇહ ત્વિત્યાદિના ।
રુઅસ્સ્_32।7:
ઇહ તુ--
ઽઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુપયોધરેણ શરદ્ દધાનાર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ।
પ્રસાદયન્તી સકલઙ્કમિન્દું તાપં રવેરભ્યધિકં ચકારઽ ॥
ઇત્યત્રાસ્તિ તાવદ્ રવિશશિનોર્નાયકત્વપ્રતીતિઃ ।
ન ચાત્ર વિશેષણસામ્યમિતિ સા કુતસ્ત્યા ।
પ્રસાદયન્તી સકલઙ્કમિન્દુમિતિ વિશેષણસામ્યાચ્છરદોનાયિકાત્વપ્રતીતૌ તદુનુગુણ્યાત્ તયોઃ સમાસોક્ત્યા નાયકત્વપ્રતીતિરિતિ ચેત્ આર્દ્રનખક્ષતાભમૈન્દ્રં ધનુર્દધાનેત્યેતદ્વિશેષણં કથં સામ્યેન નિર્દ્રિષ્ટમ્ ।
ન ચૈકદેશવિવર્તિન્યુપમોક્તા યત્સામર્થ્યાન્નાયકત્વપ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તત્કથમત્ર ધ્યવસ્થા ।
અત્રોચ્યતે-એકદેશવિવર્તિન્યુપમા યદિ પ્રતિપદં નોક્તા તત્ સા કેન પ્રતિષિદ્ધા ।
સામાન્યલક્ષણદ્વારેણાયાતાયાસ્તસ્યા અત્રાપિ સંભવાત્ ।
અથાત્ર નોપમાનત્વેન નાયકઃ સ્વસ્વરૂપેણ પ્રતીયતે અપિતુ રવિશશિનોરેવનાયકત્વપ્રતીતિઃ ।
તયોરત્ર નાયકત્વાત્ ।
તદત્રાર્દ્રનખક્ષતાભમિત્યત્ર સ્થિતમપિ શ્રુત્યોપમાનત્વં વસ્તુપર્યાલોચનયા ઐન્દ્રે ધનુષિ સંચારણીયમ્, ઇન્દ્રચાપાભં નખક્ષતં દધાનેતિ પ્રતીતેઃ, યથા ઽદધ્ના જુહોતિઽ ઇત્યાદૌ દધ્નિ સંચર્યતે વિધિઃ ।
એવમિયમુપમાનુપ્રાણિતા સમાસોક્તિરેવ ।
ઇહ પુનઃ ઇત્યત્ર સરઃશ્રિયાં નાયિકાત્વપ્રતીતિર્ન સમાસોક્ત્યા, વિશેષણસામ્યાભાવાત્ ।
તસ્માન્નાયિકાત્રોપમાનત્વેન પ્રતીયતે ન તુ સરઃશ્રીધર્મત્વેન નાયિકાત્વપ્રતીતિરિત્યેકદેશવિવર્તિન્યુપમૈવાભ્યુપગમ્યા,ગત્યન્તરાસંભવાત્ ।
યૈસ્તુનોક્તા તેષામપ્યુપસંખ્યેયૈવ ।
યત્ર તુ ઽકેશપાશાલિવૃન્દેનઽ ઇત્યાદૌ સમાસોક્તાયામુપમાયાં સમાસન્તરિણ વિશેષણસામ્યં યોજયિતું શક્યં તત્રૌપમ્યગર્ભવિશેષણપ્રભાવિતા સમાસોક્તિરેવેતિ ન વિરોધઃ કશ્ચિત્ ।

રુઅસ્સ્ચ્_32।7:
અવિપ્રતિપત્તિદ્યોતનાર્થસ્તાવચ્છ્રબ્દઃ ।
કુતસ્ત્યેતિ ।
કિમસ્યા નિમિત્તમિતિભાવઃ ।
તદાનુગુણ્યાદિતિ ।
શરદો નાયિકાત્વપ્રતીત્યનુગુણત્વાત્ ।
તયોરિતિ રવિશશિનોઃ ।
કથમિતિ ।
અપ્રકૃતાર્થાનનુગુણત્વાત્ સામ્યાયોગાત્ ।
કથમત્ર વ્યવસ્થેતિ ।
વિશેષણસામ્યાયોગાત્ સમાસોક્તેરપ્રાત્પેરેકદેશવિવર્તિન્યા ઉપમાયા અનુક્તત્વાત્ ।
સામાન્યલક્ષણેતિ ।
ઉપમાનોપમેયયોઃ સાધર્મ્યે ભેદાભેદતુલ્યત્વે ઉપમેતિ ।
એવમેકદેશવિવર્ત્યુપમાસામર્ય્થાદેવાત્ર નાયકકત્વપ્રતીતિરિતિ ભાવઃ ।
અથેતિ પક્ષાન્તરે ।
યદિ ચાત્ર પૂર્વોક્તયુક્ત્યૈવાનુગુણ્યાદ્ રવિશશિનોઃ સમાસોક્તિમુખેન નાયકત્વપ્રતીતિસ્તદાર્દ્રનખક્ષતાભમિતિ વિશેષણં કથં સામ્યેન યોજયિતું શક્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ-તદત્રેત્યાદિ ।
એતદેવ શાસ્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તમુખેન હૃદયઙ્ગમીકરોતિ-યથેત્યાદિના ।
અગ્નિહોત્રં જુહુયાદિત્યનેનોત્પત્તિવિધિવાક્યેન હિ હોમો વિહિતઃ ।
તસ્ય ચ પુનર્વિધાનમદગ્ધદહનન્યાયેન યાવદપ્રાત્પં તાવદ્ વિધેર્વિષય ઇત્યભ્યુપગમાત્ર યુજ્યત ઇતિ તત્રાપ્યુક્તત્વાદુપપદે દધ્નિ સંચાર્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઉપમાનુપ્રાણિતેતિ ।
ઔપમ્યગર્ભવિશેષણોત્થાપિતેત્યર્થઃ ।
સમાસોક્તિરેવેતિ ।
ન પુનરેકદેશવિવર્તિન્યુપમા ।
ગત્યન્તરમલઙ્કારાન્તરમ્ ।
યૈરિત્યુદ્ભટાદિભિઃ ।
યત્રત્વિત્યાદેર્ગ્રન્થસ્ય પૂર્વમેવાસ્માભિરભિપ્રાય ઉક્તઃ ।
રુઅસ્સ્_32।8:
સા ચ સમારોક્તિરર્થાન્તરન્યાસે કચિત્સમર્થ્યગતત્વેન કચિત્સમર્થકગતત્વેન ચ ભવતિ ।
ક્રમેણ યથા-
ઽઅથોપગૂઢે શરદા શશાઙ્કે પ્રાવૃડ્ યયૌ શાન્તતડિત્કટાક્ષા ।
કાસાં ન સૌભાગ્યગુણો ઽઙ્ગનાનાં નષ્ટં પિરભ્રષ્ટપયોધરાણામ્ઽ ॥
ઽઅસમાત્પજિગીષસ્ય સ્ત્રીચિન્તા કા મનસ્વિનઃ ।
અનાક્રમ્ય જગત્ સર્વે નો સંધ્યાં ભજતે રવિઃઽ ॥
અત્રોપગૂઢત્વેન શાન્તતડિત્કટાક્ષત્વેન ચ શશાઙ્કશરદોર્નાયકવ્યવહારપ્રતીતૌ સમાસોક્ત્યાલિઙ્ગિત એવાર્થો વિશેષરૂપઃ સામાન્યાશ્રયેણાર્થાન્તરન્યાસેન સમર્થ્યતે ।
સામાન્યસ્ય ચાત્ર શ્લેષવશાદુત્થાનમ્ ।
શાન્તતડિત્કટાક્ષેત્યૌપમ્યગર્ભે વિશેષણં સમાસાન્તરાશ્રયેણાત્ર સમાનમ્ ।
અસમાત્પેત્યાદૌ તુ સ્ત્રીશબ્દસ્ય સામાન્યેન સ્ત્રીત્વમાત્રાભિધાનાત્ સામાન્યરૂપો ઽર્થો લિઙ્ગવિશેષનિર્દેશગર્ભેણ કાર્યાપનિબન્ધનેનોત્થાપિતયા સમાસોક્ત્યા સમારોપિતનાયકવ્યવહારેણ રવિસંધ્યાવૃત્તાન્તેન વિશેષરૂપેણ સમર્થ્યતે ।
ઽઆકૃષ્ટિવેગવિગલદ્ભુજગેન્દ્રભોગનિમોકપટ્ટપરિવેષતયામ્બુરાશેઃ ।
મન્થવ્યથાવ્યુપશમાર્થમિવાશુ યસ્ય મન્દાકિની ચિરવેષ્ટત પાદમૂલેઽ ॥
અત્ર નિર્મોકપટ્ટાપહ્નવેન સમારોપિતાયા મન્દાકિન્યા યદ્વસ્તુવૃત્તેન પાદમૂલે વેષ્ટનં તચ્ચરણમૂલે વેષ્ટનત્વેન શ્લેષમૂલયાતિશયોક્ત્યાધ્યવસીયતે ।

તત્ તથાધ્યવસિતં મન્થવ્યથાવ્યુપશમાર્થમિવેત્યુત્પ્રેક્ષામુત્થાપયતિ ।
સોત્થાપ્યમાનૈવામ્બુરાશિમન્દાકિન્યોઃ પતિપત્નીવ્યવહારાશ્રયાં સમાસોક્તિં ગર્ભીકરોતિ ।
એવં ચોત્પ્રેક્ષાસમાસોક્ત્યોરેકઃ કાલઃ ।
એવં ઽનખક્ષતાનીવ વનસ્થલીનામ્ઽ ઇત્યત્રાપિ વનસ્થલીનાં નાયિકાવ્યવહાર ઉત્પ્રેક્ષાન્તરાનુપ્રવિષ્ટસમાસોક્તિમૂલ એવ ।
એવમિયં સમાસોક્તિરનન્તપ્રપઞ્ચેત્યનયા દિશા સ્વયમુત્પ્રેક્ષ્યા ।
રુઅસ્સ્ચ્_32।8:
સેત્યુક્તપ્રપઞ્ચા ।
સામાન્યસ્યેત્યઙ્ગનાશબ્દસ્ય સ્ત્રીત્વમાત્રાભિધાનાત્ ।
શ્લેષદવશાદિતિ, પયોધરાણાં હિ શ્લિષ્ટત્વમ્ ।
લિઙ્ગવિશેષેતિ,રવિસંધ્યયોઃ પુંસ્ત્રીરૂપેણ કાર્યં ભજનાખ્યમ્ ।
એવમન્યાલઙ્કારસંમિશ્રત્વમપ્યસ્યા દર્શિયતિ-આકૃષ્ટીત્યાદિના ।
સેત્યુત્પ્રેક્ષા ।
એકઃ કાલ ઇતિ ।
જ્ઞત્પૌ સમાસોક્તિગભીઙ્કારેણૈવ્રોત્પ્રેક્ષાયા ઉત્થાનાત્ ।
એવમિતિ ।
યથોક્તગત્યેત્યર્થઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 33:
વિશેષણસાભિપ્રાયત્વં પરિકરઃ
વિશેષણવૈચિત્ર્યપ્રસ્તાવાદસ્યેહ નિર્દેશઃ ।
વિશેષણાનાં સાભિપ્રાયત્વં પ્રતીયમાનાર્થગર્ભીકારઃ ।
અત એવ પ્રસન્નગમ્ભીરપદત્વાન્નાયં ધ્વનેર્વિષયઃ ।
એવં ચ પ્રતીયમાનાંશસ્ય વાચ્યોન્મુખત્વાત્પરિકર ઇતિ સાર્થકં નામ ।
ઽરાજ્ઞો માનધનસ્ય કાર્મુકભૃતો દુર્યોધનસ્યાગ્રતઃ પ્રત્યક્ષં કુરુબાન્ધવસ્ય મિષતઃ કર્ણસ્ય શલ્યસ્ય ચ ।
પીતં તસ્ય મયાદ્ય પાણ્ડવવધૂકેશામ્બરાકર્ષિણઃ કોષ્ણં જીવત એવ તીક્ષ્ણકરજક્ષુણ્ણાદસૃગ્વક્ષસઃઽ ॥
અત્ર રાજ્ઞ ઇત્યાદૌ સોત્પ્રાસત્વપરં પ્રસન્નગમ્ભીરપદત્વમ્ ।
એવમ્-
ઽઅઙ્ગાજ સેનાપતે રાજવલ્લભ દ્રોણોપહાસિન્ કર્ણં, સાંપ્રતં રક્ષૈનં ભીમાદ્ દુઃશાસનમ્ઽ ઇત્યાદૌ જ્ઞેયમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_33:
વિશેષણેત્યાદિ ।
ઇહેતિ સમાસોક્ત્યાનન્તરમ્ ।
વિશેષણાનાં ચાત્ર બહુત્વમેવ વિવક્ષિતમ્ ।
અન્યથા હ્યપુષ્ટાર્થસ્ય દોષત્વાભિધાનાત્ તન્નિરાકરણેન સ્વીકૃતસ્ય પુષ્ટાર્થસ્યાયં વિષયઃ સ્યાત્ ।
એવમેવંવિધાનેકવિશેષણોપન્યાસદ્વારેણ વૈચિત્ર્યાતિશયઃ સંભવતીત્યાલઙ્કારત્વમ્ ।
પ્રતીયમાનાર્થસ્ય વાચ્યોન્મુખત્વેન પ્રાધાન્યાભાવાદ્ગભીઙ્કારસ્તદન્તઃ કૃતત્વમ્ ।
અત એવેતિ પ્રતીયમાનાર્થસ્ય પ્રાધાન્યાભાવાત્ ।
પ્રસચ્ચત્વં વાચ્યસ્યૈવ પ્રાધાન્યેન નિર્દેશાત્ ।
ગમ્ભીરત્વં પ્રતીયમાનસ્યાપ્યર્થસ્ય ગુણીભાવેન ગર્ભીકારાત્ ।
યત્ર ચ પ્રતીયમાનં પ્રતિ ઉપસર્જનીકૃતસ્વર્થયોઃ શબ્દાર્થયોરવસ્થાનાં સ ધ્વનેઃ સ એવ વિષયઃ ઽ ઇતિ ।
અત્ર ચ ન તથાત્વમિત્યુક્તં નાયં ધ્વનેર્વિષય ઇતિ ।
અત એવ નામાપ્યસ્ય યૌગિકમિત્યાહ-એવં ચેત્યાદિ ।

સોત્પ્રાસત્વપરમિતિ ।
તથા ચ રાજ્ઞો જગદ્ રક્ષિતવ્યમસ્ય પુનરનુજમાત્રરક્ષણાસિદ્ધેરન્યદેવ નામમાત્રેણ રાજાત્વમિત્યુપહાસપરત્વમ્ ।
એવમન્યેષામપિસ્વયમેવૈતદવગન્તવ્યમ્ ।
આદિશબ્દેન-
ઽયસ્યૈકસ્યૈવ દોષ્ણાં જયતિ દશશતી સાન્વયો દ્વારિ રુદ્રઃ કારાગારે સુરાણાં પતરપિ ચ શચી ચામરવ્યગ્રહસ્તા ।
કન્યા તસ્યેયમેકા રજનિચરપતેરેષ શુદ્ધાન્તમેકો બાલો નિઃશઙ્કમસ્યાઃ પ્રવિશતિ ચ નમસ્તે ઽસે વૈષ્ણવાયઽ ॥
ઇત્યાદાવપિ વિશેષણાનાં પ્રસચ્ચગમ્ભીરત્વં જ્ઞેયમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 34:
વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યે દ્વપૌર્વોપાદાને શ્લેષઃ
કેવલવિશેષસામ્યં સમાસોક્તાવુક્તન્ ।
વિશેષ્યયુક્તવિશેષણસામ્યં ત્વધિકૃત્યેદમુચ્યતે ।
તત્ર દ્વયોઃ પ્રાકરણિકયોરપ્રાકરણિકયોઃ પ્રાકરણિકાપ્રકરણિકયોર્ વા શ્લિષ્ટપદોપનિબન્ધે શ્લેષઃ ।
તત્રાદ્યં પ્રકારદ્વયં વિશેષણવિશેષ્યસામ્ય એવ તૃતીયસ્તુ પ્રકારો વિશેષણસામ્ય એવ ભવતિ ।
વિશેષ્યસામ્યે ત્વર્થપ્રકરણાદિના વાચ્યાર્થનિયમે ઽર્થાન્તરગતધ્વનેર્વિષયઃ સ્યાત્ ।
આદ્યે તુ પ્રકારદ્વયે દ્વયોરપ્યર્થયોર્વાચ્યત્વમ્ ।
અત એવાત્ર - ઽદ્વયોર્વોપાદાનેઽ ઇતિ તૃતીયપ્રકારવિષયત્વેનોક્તમ્ ।
ઽવિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યેઽ ઇતિ તુ શિષ્ટપ્રકારદ્વયવિષયમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_34:
વિશેષ્યસ્યાપીત્યાદિ ।
ઇદમિતિ શ્લેષલક્ષણમ્ ।
આદ્યમિતિ ।
પ્રાકરણિકગતત્વેનાપ્રાકરણિકગતત્વેન ચ ।
એવકારશ્ચાત્ર ભિન્નક્રમો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તેન પ્રકારદ્વયમેવેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અતશ્ચ તૃતીયઃ પ્રકારો વિશેષણસામ્ય એવ ભવતીતિ વ્યાવચ્છ્રેદફલમ્ ।
અન્યથા હિ પ્રકારદ્વયસ્યાસ્ય વિશેષ્યસામ્યાભાવે ઽપિ દર્શનાદવ્યાત્પિઃ સ્યાત્ ।
તદ્યથા ઽસંચારપૂતાનિ નિગન્તરાણિઽ ઇત્યાદિ ।
અત્ર પ્રભાધેન્વોર્દ્વયોઃ પ્રકૃતયોર્વિશેષ્યયોઃ સામ્યાભાવઃ ।
ઽઆબહૂતમણ્ડલાગ્રરુચયઃ સંનદ્ધવક્ષઃસ્થલાઃ સોષ્માણો વ્રણિનો વિપક્ષહૃદયપ્રોન્માથિનઃ કર્કશાઃ ।
ઉત્સૃત્ષ્ટામ્બરદૃષ્ટવિગ્રહભરા યસ્ય સ્મરાગ્રેસરા યોધા દૈવવધૂસ્તનાશ્ચ ન દધુઃ ક્ષોભં સ વો ઽવ્યાજ્જિનઃઽ ॥
અત્ર સ્તનયોધયોરપ્રકૃતયોર્વિશેષ્યયોઃ સામ્યાભાવઃ ।
વિશેષણસામ્ય એવેતિ ન પુનર્વિશેષ્યસામ્યે ।
એતદપિ વિશેષ્યસામ્યે કિં ન ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ-વિશેષ્યસામ્યે ત્વિત્યાદિ ।
યથા -
ઽલઙ્કાલઆણં પુત્તઅ વસંતમાસમ્મિ લદ્ધપસરાણમ્ ।
આપીઅલોહિઆણં વીહેઇ જણો પલાસણમ્ઽ ॥
(ઽલઙ્કાલયાનાં પુત્રક! વસન્તમાસે લબ્ધપ્રસરાણામ્ ।
આપીતલોહિતાનાં બિભેતિ જનઃ પલાશાનામ્ઽ) ॥
અત્ર પલાશાનામિતિ વિશેષ્યસ્યાપિ શ્લિષ્ટત્વમ્ ।
પ્રકરણવશાચ્ચ વૃક્ષવિશેષણમેવવાચ્યત્વનિયમાત્પ્રસ્તુતત્વેન નિશાચરાણામપ્રસ્તુતાનાં વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।

અત્ર ચોપમાયા એવ વ્યઙ્ગ્યત્વં યુક્તં નાતિશયોક્તેરિતિ પ્રકૃતાનુપયોગાદિહ નોક્તમ્ ।
નનુ ચ યથૈવાયં ધ્વનિર્વિષયસ્તથૈવાદ્યમપિ ભેદદ્વયં કિં ન ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ-આદ્ય ઇત્યાદિ ।
વાચ્યત્વમિતિ,અત એવ ન ધ્વનેર્વિષયઃ ।
તસ્ય વાચ્યાતિરિક્તન્વરૂપત્વાત્ ।
તૃતીયપ્રકારવિષયત્વેનેતિ પ્રાધાન્યાદુક્તમ્ ।
આદ્યસ્યાપિ પ્રકારદ્વયસ્ય દ્વયોરુપાદાનસંભવાત્ ।
રુઅસ્સ્_34।1:
ક્રમેણ યથા-
ઽયેન ધ્વસ્તમનોભવેન બલિજિત્કાયઃ પુરાસ્ત્રીકૃતો યશ્ચોદ્વૃત્તભુજઙ્ગહારવલયો ગઙ્ગા ચ યો ઽધારયત્ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્છિરોહર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામરાઃ પાયાત્સ સ્વયમન્ધકક્ષયકરસ્ત્વાં સર્વદોમાધવઃઽ ॥
ઽનીતાનામાકુલીભાવં લુબ્ધૈર્ભુરિશિલીમુખૈઃ ।
સદૃશે વનવૃદ્ધાનાં કમલાનાં તદીક્ષણેઽ ॥
ઽસ્વેચ્છોપજાતવિષયો ઽપિ ન યાતિ વક્તું દેહીતિ માર્ગણશતૈશ્ચ દદાતિ દુઃખમ્ ।
મોહાત્સમાક્ષિપતિ જીવિતમપ્યકાણ્ડે કષ્ટં મનોભવ ઇવેશ્વરદુર્વિદગ્ધઃઽ ॥
અત્ર હરિહરયોર્દ્ધયોરપિ પ્રાકરણિકત્વમ્ ।
પદ્માનાં મૃગાણાં ચોપમાનત્વાદપ્રાકરણિકત્વર્મ્ ।
ઇશ્વરમનોભવયોઃ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકત્વમ્ ।
એવં ચ શબ્દાર્થોભયગતત્વેન વર્તમાનત્વાત્ત્રિવિધઃ ।
તત્રોદાત્તાદિસ્વરભેદાત્પ્રયન્તભેદાચ્ચ શબ્દાન્યત્વે શબ્દશ્લેષઃ ।
યત્ર પ્રાયેણ પદભઙ્ગો ભવતિ ।
અર્થશ્લેષસ્તુ યત્ર સ્વરાદિભેદો નાસ્તિ ।
અત એવ ન તત્ર સભઙ્ગપદત્વમ્ ।
સંકલનયા તૂભયશ્લેષઃ ।
યથા-
ઽરક્તચ્છદત્વં વિકચા વહન્તો નાલં જલૈઃ સંગતમાદધાનાઃ ।
નિરસ્ય પુષ્પેષુ રુચિં સમગ્રાં પદ્મા વિરેજુઃ શ્રમણા યથૈવઽ ॥
અત્ર રક્તચ્છદત્વમિત્યાદાવર્થશ્લેષઃ ।
નાલમિત્યાદૌ શબ્દશ્લેષઃ ।
ઉભયઘટનાયામુભયશ્લેષઃ ।
ગ્રન્થગૌરવભયાત્તુ પૃથઙ્નોદાહૃતમ્ ।
...
(પ્. 352)