ઐતરેયોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

ઐતુપ્ભ્_1,3.14
તસ્માદિદં પશ્યતીતીદન્દ્રો નામ પરમાત્મા ।
ઇદન્દ્રો હ વૈ નામ પ્રસિદ્ધો લોક ઈશ્વરઃ ।
તમેવમિદન્દ્રં સન્તમિન્દ્ર ઇતિ પરોક્ષેણ પરોક્ષાભિધાનેનાચક્ષતે બ્રહ્મવિદઃ સંવ્યવહારાર્થમ્ -
પૂજ્યતમત્વાત્પ્રત્યક્ષનામગ્રહણભયાત્ ।
તથા હિ પરોક્ષાપ્રિયાઃ પરોક્ષનામગ્રહણપ્રિયા ઇવ એવ હિ યસ્માદ્દેવાઃ, કિમુત સર્વદેવાનામપિ દેવો મહેશ્વરઃ ।
દ્વિવચનં પ્રકૃતાધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થમ્ ॥14॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ ॥3॥
દ્વિતીય અધ્યાય
પ્રથમ ખણ્ડ
અસ્મિંશ્ચતુર્થે ઽધ્યાય એષ વાક્યાર્થઃ - જગદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયકૃદસંસારી સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિઃ સર્વવિત્સર્વમિદં જગત્સ્વતો ઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરમનુપાદાયૈવ આકાશાદિક્રમેણ સૃષ્ટ્વા સ્વાત્મપ્રબોધનાર્થં સર્વાણિ ચ પ્રાણાદિમચ્છરીરાણિ સ્વયં પ્રવિવેશ ।
પ્રવિશ્ય ચ સ્વમાત્માનં યથામૃતમિદં બ્રહ્માસ્મીતિ સાક્ષાત્પ્રત્યબુધ્યત ।
તસ્માત્સ એવ સર્વશરીરેષ્વેક એવાત્મા નાન્ય ઇતિ ।
અન્યો ઽપિ"સમ આત્મા બ્રહ્માસ્મીત્યેવં વિદ્યાત્"ઇતિ ।
"આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્"(1 । 1 । 1) ઇતિ"બ્રહ્મ તતમમ્"(1 । 3 । 13) ઇતિ ચોક્તમ્ ।
અન્યત્ર ચ ।
સર્વગતસ્ય સર્વાત્મનો બાલાગ્રમાત્રમપ્યપ્રવિષ્ટં નાસ્તીતિ કથં સીમાનં વિદાર્ય પ્રાપદ્યત પિપીલિકેવ સુષિરમ્ ।
નન્વત્યલ્પમિદં ચોદ્યં બહુ ચાત્ર ચોદયિતવ્યમ્ ।
અકરણઃ સન્નીક્ષત ।
અનુપાદાય કિઞ્ચિલ્લોકાનસૃજત ।
અદ્ભ્યઃ પુરુષં સમુદ્ધૃત્યામૂર્છયત્ ।
તસ્માભિધ્યાનાન્મુખાદિ નિર્ભિન્નં મુખાદિભ્યશ્ચાગ્ન્યાદયો લોકપાલાસ્તેષાં ચાશનાયાપિપાસાદિસંયોજનં તદાયતનપ્રાર્થનં તદર્થં ગવાદિપ્રદર્શનં તેષાં યથાયતનપ્રવેશનં સૃષ્ટસ્યાન્નસ્ય પલાયનં વાગાદિભિસ્તજ્જિઘૃક્ષાઃ, એતત્સર્વં સીમાવિદારણપ્રવેશસમમેવ ।
અસ્તુ તર્હિ સર્વમેવેદમનુપપન્નમ્ ।
ન, અત્રાત્માવબોધમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્સર્વો ઽયમર્થવાદ ઇત્યદોષઃ ।
માયાવિવદ્વા મહામાયાવી દેવઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિઃ સર્વમેતચ્ચકાર ।
સુખાવબોધનપ્રતિપત્ત્યર્થં લોકવદાખ્યાયિકાદિપ્રપઞ્ચ ઇતિ યુક્તતરઃ પક્ષઃ ।
ન હિ સૃષ્ટ્યાખ્યાયિકાદિપરિજ્ઞાનાત્કિઞ્ચિત્ફલમિષ્યતે ।
ઐકાત્મ્યસ્વરૂપપરિજ્ઞાનાત્તુ અમૃતત્વં ફલં સર્વોપનિષત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
સ્મૃતિષુ ચ ગીતાદ્યાસુ"સમંસર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્"(ગીતા 13 । 27) ઇત્યાદિના ।
નનુ ત્રય આત્માનઃ ।
ભોક્તા કર્તા સંસારી જીવ એકઃ સર્વલોકશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધઃ ।
અનેકપ્રાણિકર્મફલોપભોગયોગ્યાનેકાધિષ્ઠાનવલ્લોકદેહનિર્માણેન લિઙ્ગેન યથાશાસ્ત્રપ્રદર્શિતેન પુરપ્રાસાદાદિનિર્માણલિઙ્ગેન તદ્વિષયકૌશલજ્ઞાનવાંસ્તત્કર્તા તક્ષાદિરિવેશ્વરઃ સર્વજ્ઞો જગતઃ કર્તા દ્વિતીયશ્ચેતન આત્મા અવગમ્યતે ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.2 । 4 । 1) "નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.3 । 9 । 23) ઇત્યાદિશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધ ઔપનિષદઃ પુરુષસ્તૃતીયઃ એવમેતે ત્રય આત્માનાન્યોન્યવિલક્ષણાઃ તત્ર કથમેક એવ આત્મા અદ્વિતીયઃ અસંસારીતિ જ્ઞાતું શક્યતે?
તત્ર જીવ એવ તાવત્કથં જ્ઞાયતે?
નન્વેવં જ્ઞાયતે શ્રોતા મન્તા દ્રષ્ટા આદેષ્ટા આઘોષ્ટા વિજ્ઞાતા પ્રજ્ઞાતેતિ ।
નનુ વિપ્રતિષિદ્ધં જ્ઞાયતે યઃ શ્રવણાદિકર્તૃત્વેનામતો મન્તાવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતેતિ ચ ।
તથા"ન મતેર્મન્તારં મન્વીથા ન વિજ્ઞાતેવિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃ"(બૃ.ઉ.3 । 4 । 2) ઇત્યાદિ ચ ।
સત્યં વિપ્રતિષિદ્ધમ્, યદિ પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાયેત સુખાદિવત્ ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં ચ નિવાર્યતે"ન મતેર્મન્તારં મન્વીથાઃ"(બૃ.ઉ.3 । 3 । 2) ઇત્યાદિના ।
જ્ઞાયતે તુ શ્રવણાદિલિઙ્ગેન, તત્ર કુતો વિપ્રતિષેધઃ ।
નનુ શ્રવણાદિલિઙ્ગેનાપિ કથં જ્ઞાયતે? યાવતા યદા શૃણોત્યાત્મા શ્રોતવ્યં શબ્દં તદા તસ્ય શ્રવણક્રિયયૈવ વર્તમાનત્વાન્મનનવિજ્ઞાનક્રિયે ન સંભવતઃ આત્મનિ પરત્ર વા ।
તથાન્યત્રાપિ મનનાદિક્રિયાસુ ।
શ્રવણાદિક્રિયાશ્ચ સ્વવિષયેષ્વેવ ।
ન હિ મન્તવ્યાદન્યત્ર મન્તુર્મનનક્રિયા સંભવતિ ।
નનુ મનસા સર્વમેવ મન્તવ્યમ્ ।
સત્યમેવં તથાપિ સર્વમપિ મન્તવ્યં મન્તારમન્તરેણ ન મન્તું શક્યમ્ ।
યદ્યેવં કિં સ્યાત્?
ઇદમત્ર સ્યાત્, સર્વસ્ય યો ઽયં મન્તા સ મન્તૈવેતિ ન સ મન્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
ન ચ દ્વિતીયો મન્તુર્મન્તાસ્તિ ।
યદા સ આત્મનૈવ મન્તવ્યસ્તદા યેન ચ મન્તવ્યઃ આત્મા આત્મના યશ્ચ મન્તવ્ય આત્મા તૌ દ્વૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
એક એવાત્મા દ્વિધા મન્તૃમન્તવ્યત્વેન દ્વિશકલીભવેદ્વંશાદિવત્ ઉભયથાપ્યનુપપત્તિરેવ ।
યથા પ્રદીપયોઃ પ્રકાશ્યપ્રકાશકત્વાનુપપત્તિઃ સમત્વાત્તદ્વત્ ।
ન ચ મન્તુર્મન્તવ્યે મનનવ્યાપારશૂન્યઃ કાલો ઽસ્ત્યાત્મમનનાય ।
યદાપિ લિઙ્ગેનાત્માનં મનુતે મન્તાઃ, તદાપિ પૂર્વવદેવ લિઙ્ગેન મન્તવ્ય આત્મા યશ્ચ તસ્ય મન્તા તૌ દ્વૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
એક એવ વા દ્વિધેતિ પૂર્વોક્તદોષઃ ।
ન પ્રત્યક્ષેણ નાપ્યનુમાનેન જ્ઞાયતે ચેત્ કથમુચ્યતે"સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્"(કૌષી.3 । 9) ઇતિ? કથં વા શ્રોતા મન્તેત્યાદિ?
નનુ શ્રોતૃત્વાદિધર્મવાનાત્મા અશ્રોતૃત્વાદિ ચ પ્રસિદ્ધમાત્મનઃ ।
કિમત્ર વિષમં પશ્યસિ?
યદ્યપિ તવ ન વિષમં તથાપિ મમ તુ વિષમં પ્રતિભાતિ ।
કથમ્? યદાસૌ શ્રોતા તદા ન મન્તા યદા મન્તા તદા ન શ્રોતા ।
તત્રૈવં સતિ પક્ષે શ્રોતા મન્તા પક્ષે ન શ્રોતા નાપિ મન્તા ।
તથાન્યત્રાપિ ચ ।
યદૈવં તદા શ્રોતૃત્વાદિધર્મવાનાત્મા અશ્રોતૃત્વાદિધર્મવાન્વેતિ સંશયસ્થાને કથં તવ ન વૈષમ્યમ્ ।
યદા દેવદત્તો ગચ્છતિ તદા ન સ્થાતા ગન્તૈવ ।
યદા તિષ્ઠતિ તદા ન ગન્તા સ્થાતૈવ ।
તદા અસ્ય પક્ષ એવ ગન્તૃત્વં સ્થાતૃત્વં ચ ।
ન નિત્યં ગન્તૃત્વં સ્થાતૃત્વં વા ।
તદ્વત્ ।
તથૈવાત્ર કાણાદાદયઃ પશ્યન્તિ ।
પક્ષપ્રાપ્તેનૈવ શ્રોતૃત્વાદિના આત્મોચ્યતે શ્રોતા મન્તેત્યાદિવચનાત્ ।
સંયોગજત્વમયૌગપદ્યં ચ જ્ઞાનસ્ય હ્યાચક્ષતે ।
દર્શયન્તિ ચાન્યત્રમના ।
અભૂવં નાદર્શમિત્યાદિ યુગપજ્જ્ઞાનાનુપત્તિર્મનસો લિઙ્ગમિતિ ચ ન્યાય્યમ્ ।
ભવત્વેવમ્ કિં તવ નષ્ટં યદ્યેવં સ્યાત્?
અસ્ત્વેવં તવેષ્ટં ચેત્ ।
શ્રુત્યર્થસ્તુ ન સંભવતિ ।
કિં ન શ્રોતા મન્તેત્યાદિશ્રુત્યથઃ
ન, ન શ્રોતા ન મન્તેત્યાદિવચનાત્ ।
નનુ પાક્ષિકત્વેન પ્રત્યુક્તં ત્વયા ।
ન, નિત્યમેવ શ્રોતૃત્વાદ્યભ્યુપગમાત્ ।
"ન હિ શ્રોતુઃ શ્રુતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 27) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
એવં તર્હિ નિત્યમેવ શ્રોતૃત્વાદ્યભ્યુપગમે પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધા યુગપજ્જ્ઞાનોત્પત્તિરજ્ઞાનાભાવાવશ્ચાત્મનઃ કલ્પિતઃ સ્યાત્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમિતિ ।
નોભયદોષોપપત્તિઃ ।
આત્મનઃ શ્રુત્યાદિશ્રોતૃત્વાદિધર્મવત્ત્વશ્રુતેઃ ।
અનિત્યાનાં મૂર્તાનાં ચ ચક્ષુરાદીનાં દૃષ્ટ્યાદ્યનિત્યમેવ સંયોગવિયોગધર્મિણામ્, યથાગ્નેર્જ્વલનં તૃણાદિસંયોગજત્વાત્તદ્વત્ ।
ન તુ નિત્યસ્યામૂર્તસ્યાસંયોગવિયોગધર્મિણઃ સંયોગજદૃષ્ટ્યાદ્યનિત્યધર્મવત્ત્વં સંભવતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 23) ઇત્યાદ્યા ।
એવં તર્હિ દ્વે દૃષ્ટી ચક્ષુષો ઽનિત્યાદૃષ્ટિર્નિત્યા ચાત્મનઃ ।
તથા ચ દ્વે શ્રુતી શ્રોત્રસ્યાનિત્યા નિત્યા ચાત્મસ્વરૂપસ્ય ।
તથા દ્વે મતી વિજ્ઞાતી બાહ્યાબાહ્યે એવં હ્યેવ ।

તથા ચેયં શ્રુતિરુપપન્ના ભવતિ"દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા શ્રુતેઃ શ્રોતા"ઇત્યાદ્યા ।
લોકો ઽપિ પ્રસિદ્ધં ચક્ષુષસ્તિમિરાગમાપાયયોર્નષ્ટા દૃષ્ટિર્જાતા દૃષ્ટિરિતિ ચક્ષુર્દૃષ્ટેરનિત્યત્વમ્ તથા ચ શ્રુતિમત્યાદીનામાત્મદૃષ્ટ્યાદીનાં ચ નિત્યત્વં પ્રસિદ્ધમેવ લોકે ।
વદતિ હિ ઉદ્ધૃતચક્ષુઃ સ્વપ્ને ઽદ્યમયા ભ્રાતા દૃષ્ટ ઇતિ ।
તથાવગતબાધિર્યઃ સ્વપ્નેશ્રુતો મન્ત્રો ઽદ્યેત્યાદિ ।
યદિ ચક્ષુઃસંયોગજૈવાત્મનો નિત્યા દૃષ્ટિસ્તન્નાશો નશ્યેત્ ।
તદોદ્ધૃતચક્ષુઃ સ્વપ્ને નીલપીતાદિ ન પશ્યેત્ ।
"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેઃ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 23) ઇત્યાદ્યા ચ શ્રુતિરનુપપન્ના સ્યાત્ ।
"તચ્ચક્ષુઃ પુરુષો યેન સ્વપ્ને પશ્યતિ"ઇત્યાદ્યા ચ શ્રુતિઃ ।
નિત્યા આત્મનો દૃષ્ટિર્બાહ્યાનિત્યદૃષ્ટેર્ગ્રાહિકા ।
બાહ્યદૃષ્ટેશ્ચોપજનાપાયાદ્યાનિત્યધર્મવત્ત્વાત્તદ્ગ્રાહિકાયા આત્મદૃષ્ટેસ્તદ્વદવભાસત્વમનિત્યત્વાદિ ભ્રાન્તિનિમિત્તં લોકસ્યેતિ યુક્તમ્ ।
યથા ભ્રમણાદિધર્મવદલાતાદિવસ્તુવિષયદૃષ્ટિરપિ ભ્રમતીવ તદ્વત્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 7) ઇતિ ।
તસ્માદાત્મદૃષ્ટેર્નિત્યત્વાન્ન યૌગપદ્યમયૌગપદ્યં વાસ્તિ ।
બાહ્યાનિત્યદૃષ્ટ્યુપાધિવશાત્તુ લોકસ્ય તાર્કિકાણાં ચાગમસંપ્રદાયવર્જિતત્વાદ્ અનિત્યા આત્મનો દૃષ્ટિરિતિ ભ્રાન્તિરુપપન્નૈવ ।
જીવેશ્વરપરમાત્મભેદકલ્પના ચૈતન્નિમિત્તૈવ ।
તથા ચ અસ્તિ નાસ્તીત્યાદ્યાશ્ચ યાવન્તો વાઙ્મનસયોર્ભેદા યત્રૈકં ભવન્તિ, તદ્વિષયાયા નિત્યાયા દૃષ્ટેર્નિર્વિશેષાયાઃ અસ્તિ નાસ્તિ, એકં નાના, ગુણવદગુણમ્, જાનાતિ ન જાનાતિ, ક્રિયાવદક્રિયમ્ ફલવદફલમ્, સબીજં નિર્બીજમ્, સુખં દુઃખમ્, મધ્યમમધ્યમ્, શૂન્યમશૂન્યમ્, પરો ઽહમન્ય ઇતિ વા સરવવાક્પ્રત્યયાગોચરે સ્વરૂપે યો વિકલ્પયિતુમિચ્છતિ, સ નૂનં ખમતિ ચર્મવદ્વેષ્ટયિતુમિચ્છતિ, સોપાનમિવ ચ પદ્ભ્યામારોઢુમ્ જલે ખે ચ મીનાનાં વયસાં ચ પદં દિદૃક્ષતે ।
"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.3 । 9 । 23) "યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.2 । 4 । 1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
"કો અદ્ધા વેદ"(ઋ.સં.1 । 3 । 6) ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ ।
કથં તર્હિ તસ્ય સ મ આત્મેતિ વેદનમ્ ।
બ્રૂહિ કેન પ્રકારેણ તમહં સ મ આત્મેતિ વિદ્યામ્ ।
અત્રાખ્યાયિકામાચક્ષતે - કશ્ચિત્કિલ મનુષ્યો મુગ્ધઃ કૈશ્ચિદુક્તઃ કસ્મિંશ્ચિદપરાધે સતિ ધિક્ત્વાં નાસિ મનુષ્ય ઇતિ ।
સ મુગ્ધતયા આત્મનો મનુષ્યત્વં પ્રત્યાયયિતું કઞ્ચિદુપેત્યાહ બ્રવીતુ ભવાન્કો ઽહમસ્મીતિ ।
સ તસ્ય મુગ્ધતાં જ્ઞાત્વાહ ।
ક્રમેણ બોધયિષ્યામીતિ ।
સ્થાવરાદ્યાત્મભાવમપોહ્ય ન ત્વમમનુષ્ય ઇત્યુક્ત્વોપરરામ ।
સ તં મુગ્ધઃ પ્રત્યાહ ભવાન્માં બોધયિતું પ્રવૃત્તસ્તૂષ્ણીં બભૂવ ।
કિં ન બોધયતીતિ? તાદૃગેવ તદ્ભવિતો વચનમ્ ।
નાસ્યમનુષ્ય ઇત્યુક્તે ઽપિ મનુષ્યત્વમાત્મનો ન પ્રતિપદ્યતે યઃ સ કથં મનુષ્યો ઽસીત્યુક્તો ઽપિ મનુષ્યત્વમાત્મનઃ પ્રતિપદ્યેત તસ્માદ્યથાશાસ્ત્રોપદેશ એવાત્માવબોધવિધિર્નાન્યઃ ।
ન હ્યગ્નેર્દાહ્યં તૃણાદ્યન્યેન કેનચિદ્દ્ગ્ધું શક્યમ્ ।
અત એવ શાસ્ત્રમાત્મસ્વરૂપં બોધયિતું પ્રવૃત્તં સદમનુષ્યત્વપ્રતિષેધેનેવ"નેતિ નેતિ"
(બૃ.ઉ.3 । 9 । 23) ઇત્યુક્ત્વોપરરામ ।
તથા"અનન્ત રમબાહ્યમ્"(બૃ.ઉ.2 । 5 । 19, 3 । 8 । 8) "અયમાત્મા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃ"(બૃ.ઉ.2 । 5 -19) ઇત્યનુશાસનમ્ ।
"તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.3 । 8 । 16) "યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 14, 4 । 5 । 15) ઇત્યેવમાદ્યપિ ચ ।
યાવદયમેવં યથોક્તમિમમાત્માનં ન વેત્તિ તાવદયં બાહ્યાનિત્યદૃષ્ટિલક્ષણમુપાધિમાત્મત્વેનોપેત્ય અવિદ્યયા ઉપાધિધર્માનાત્મનો મન્યમાનો બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ દેવતિર્યઙ્નરસ્થાનેષુ પુનઃ પુનરાવર્તમાનો ઽવિદ્યાકામકર્મવશાત્સંસરતિ ।
સ એવં પુનરેવમેવ નદીસ્રોતોવજ્જન્મમરણપ્રબન્ધાવિચ્છેદેન વર્તમાનઃ કાભિરવસ્થાભિર્વર્તત ઇત્યેતમર્થં દર્શયન્ત્યાહ શ્રુતિર્વૈરાગ્યહેતોઃ -
=======================================================================
સ્તર્ત્ 2.1
પુરુષે હ વા અયમ્ આદિતો ગર્ભો ભવતિ યદ્ એતદ્ રેતઃ ।
તદ્ એતત્ સર્વેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યસ્ તેજઃ સમ્ભૂતમ્ આત્મન્ય્ એવાત્માનં બિભર્તિ ।
તદ્ યદા સ્ત્રિયાં સિઞ્ચત્ય્ અથૈનજ્ જનયતિ ।
તદ્ અસ્ય પ્રથમં જન્મ

ઐતુપ્ભ્_2.1
અયમેવાવિદ્યાકામકર્માભિમાનવાન્ યજ્ઞાદિકર્મ કૃત્વાસ્માલ્લોકાદ્ ધૂમાદિક્રમેણ અન્નભૂતઃ પુરુષાગ્નૌ હુતઃ ।
તસ્મિન્પુરુષે હ વા અયં સંસારી રસાદિક્રમેણ આદિતઃ પ્રથમતો રેતોરૂપેણ ગર્ભો ભવતીત્યેતદાહ યદેતત્પુરુષે રેતસ્તેન રૂપેણેતિ ।
તચ્ચૈતદ્રેતો ઽન્નમયસ્ય પિણ્ડસ્ય સર્વેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યો ઽવયવેભ્યો રસાદિલક્ષણેભ્યસ્તેજઃ સારરૂપં શરીરસ્ય સંભૂતં પરિનિષ્પન્નં તત્પુરુષસ્યાત્મભૂતત્વાદાત્મા ।
તમાત્માનં રેતોરૂપેણ ગર્ભીભૂતમાત્મન્યેવ સ્વશરીર એવાત્માનં બિભર્તિ ધારયતિ ।
તદ્રેતો યદા યસ્મિન્કાલે ભાર્યર્તુમતી તસ્યાં યોષાગ્નૌ સ્ત્રિયા સિઞ્ચત્યુગચ્છન્, અથ તદૈનદેતદ્રેત આત્મનો ગર્ભભૂતં જનયતિ પિતા ।
તદસ્ય પુરુષસ્ય સ્થાનાન્નિર્ગમનં રેતઃસેકકાલે રેતોરૂરેણાસ્ય સંસારિણઃ પ્રથમં જન્મ પ્રથમાવસ્થાભિવ્યક્તિઃ ।
તદેતદુક્તં પુરસ્તાત્"અસાવાત્મામુમાત્માનમ્"ઇત્યાદિના ॥1॥
સ્તર્ત્ 2.2
તત્ સ્ત્રિયા આત્મભૂયં ગચ્છતિ યથા સ્વમ્ અઙ્ગં તથા ।
તસ્માદ્ એનાં ન હિનસ્તિ ।
સાસ્યૈતમ્ આત્માનમ્ અત્ર ગતં ભાવયતિ

ઐતુપ્ભ્_2.2
તદ્રેતો યસ્યાં સ્ત્રિયાં સિક્તં સત્તસ્યા આત્મભૂયમાત્માવ્યતિરેકતાં યથા પિતુરેવં ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ યથા સ્વમઙ્ગં સ્તનાદિ તથા તદ્વદેવ ।
તસ્માદ્ધેતોરેનાં માતરં સ ગર્ભો ન હિનસ્તિ પિટકાદિવત્ ।
યસ્માત્સ્તનાદિ સ્વાઙ્ગવદાત્મભૂતં ગતં તસ્માન્ન હિનસ્તિ ન બાધત ઇત્યર્થઃ ।
સા અન્તર્વત્ન્યેતમસ્ય ભર્તુરાત્માનમત્રાત્મન ઉદરે ગતં પ્રવિષ્ટં બુદ્ધ્વા ભાવયતિ વર્ધયતિ પરિપાલયતિ ગર્ભવિરુદ્ધાશનાદિપરિહારમનુકૂલાશનાદ્યુપયોગં ચ કુર્વતી ॥2॥
સ્તર્ત્ 2.3
સા ભાવયિત્રી ભાવયિતવ્યા ભવતિ ।
તં સ્ત્રી ગર્ભં બિભર્તિ ।
સો ઽગ્ર એવ કુમારં જન્મનો ઽગ્રે ઽધિ ભાવયતિ ।
સ યત્ કુમારં જન્મનો ઽગ્રે ઽધિ ભાવયત્ય્ આત્માનમ્ એવ તદ્ ભાવયત્ય્ એષાં લોકાનાં સન્તત્યૈ ।
એવં સન્તતા હીમે લોકાઃ ।
તદ્ અસ્ય દ્વિતીયં જન્મ

ઐતુપ્ભ્_2.3
સા ભાવયિત્રી વર્ધયિત્રી ભર્તુરાત્મનો ગર્ભભૂતસ્ય ભાવયિતવ્યા વર્ધયિતવ્યા રક્ષયિતવ્યા ચ ભર્તા ભવતિ ।
ન હ્યુપકારપ્રત્યુપકારમન્તરેણ લોકે કસ્યચિત્કેનચિત્સમ્બન્ધ ઉપપદ્યતે ।
તં ગર્ભં સ્ત્રી યથોક્તેન ગર્ભધારણવિધાનેન બિભર્તિ ધારયત્યગ્રે પ્રાગ્જન્મનઃ ।
સ પિતા અગ્ર એવ પૂર્વમેવ જાતમાત્રં જન્મનો ઽધ્યૂર્ધ્વં જન્મનો જાતં કુમારં જાતકર્માદિના પિતા ભાવયતિ ।
સ પિતા યદ્યસ્માત્કુમારં જન્મનો ઽધ્યૂર્ધ્વમગ્રે જાતમાત્રમેવ જાતકર્માદિના યદ્ભાવયતિ ।
તદાત્માનમેવ ભાવયતિ ।
પિતુરાત્મૈવ હિ પુત્રરૂપેણ જાયતે ।
તથા હ્યુક્તમ્"પતિર્જાયાં પ્રવિશતિ"(હરિ.3 । 73 । 31) ઇત્યાદિ ।
તત્કિમર્થમાત્માનં પુત્રરૂપેણ જનયિત્વા ભાવયતીત્યુચ્યતે - એષાં લોકાનાં સન્તત્યા અવિચ્છેદાયેત્યર્થઃ ।
વિચ્છિદ્યેરન્હીમે લોકાઃ પુત્રોત્પાદનાદિ યદિ ન કુર્યુઃ કેચન ।
એવં પુત્રોત્પાદનાદિકર્માવિચ્છેદેનૈવ સન્તતાઃ પ્રબન્ધરૂપેણ વર્તન્તે હિ યસ્માદિમે લોકાસ્તસ્માત્તદવિચ્છેદાય તત્કર્તવ્યં ન મોક્ષાયેત્યર્થઃ ।
તદસ્ય સંસારિણઃ કુમારરૂપેણ માતુરુદરાદ્યન્નિર્ગમનં તદ્રેતોરૂપાપેક્ષયા દ્વિતીયં જન્મ દ્વિતીયાવસ્થાભિવ્યક્તિઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ 2.4
સો ઽસ્યાયમ્ આત્મા પુણ્યેભ્યઃ કર્મેભ્યઃ પ્રતિધીયતે ।
અથાસ્યાયમ્ ઇતર આત્મા કૃતકૃત્યો વયોગતઃ પ્રૈતિ ।
સ ઇતઃ પ્રયન્ન્ એવ પુનર્ જાયતે ।
તદ્ અસ્ય તૃતીયં જન્મ

ઐતુપ્ભ્_2.4
અસ્ય પિતુઃ સો ઽયં પુત્રાત્મા પુણ્યેભ્યઃ શાસ્ત્રોક્તેભ્યઃ કર્મભ્યઃ કર્મનિષ્પાદનાર્થં પ્રતિધીયતે પિતુઃ સ્થાને પિત્રા યત્કર્તવ્યં તત્કરણાય પ્રતિનિધીયત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ સંપ્રત્તિવિદ્યાયાં વાજસનેયકે પિત્રાનુશિષ્ટઃ -"અહં બ્રહ્માહં યજ્ઞઃ"(બૃ.ઉ.1 । 5 । 17) ઇત્યાદિ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
અથાનન્તરં પુત્રે નિવેશ્યાત્મનો ભારમસ્ય પુત્રસ્યેતરો ઽયં યઃ પિત્રાત્મા કૃતકૃત્યઃ કર્તવ્યાદૃણત્રયાદ્વિમુક્તઃ કૃતકર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ, વયોગતો ગતવયા જીર્ણઃ સન્પ્રૈતિ મ્રિયતે ।
સ ઇતો ઽસ્માત્પ્રયન્નેવ શરીરં પરિત્યજન્નેવ તૃણજલૂકાવદ્ દેહાન્તરમુપાદદાનઃ કર્મચિતં પુનર્જાયતે ।
તદસ્ય મૃત્વા પ્રતિપત્તવ્યં યત્તત્તૃતીયં જન્મ ।
નનુ સંસરતઃ પિતુઃ સકાશાદ્રેતોરૂપેણ પ્રથમં જન્મ ।
તસ્યેવ કુમારરૂપેણ માતુર્દ્વિતીયં જન્મોક્તમ્ ।
તસ્યૈવ તૃતીયે જન્મનિ વક્તવ્યે પ્રેતસ્ય પિતુર્યજ્જન્મ તત્તૃતીયમિતિ કથમુચ્યતે?
નૈષ દોષઃ પિતાપુત્રયોરૈકાત્મ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
સો ઽપિ પુત્રઃ સ્વપુત્રે ભારં નિધાયેતઃ પ્રયન્નેવ પુનર્જાયતે યથા પિતા ।
તદન્યત્રોક્તમિતરત્રાપ્યુક્તમેવ ભવતીતિ મન્યતે શ્રુતિઃ પિતાપુત્રયોરેકાત્મત્વાત્ ॥4॥
સ્તર્ત્ 2.5
એવં સંસરન્નવસ્થાભિવ્યક્તિત્રયેણ જન્મમરણપ્રબન્ધારૂઢઃ સર્વો લોકઃ સંસારમસુદ્રે નિપતિતઃ કતઞ્ચિદ્યદા શ્રુત્યુક્તમાત્માનં વિજાનાતિ યસ્યાં કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં તદૈવ મુક્તસર્વસંસારબન્ધનઃ કૃતકૃત્યો ભવતીતિ -
તદ્ ઉક્તમ્ ઋષિણા -- ગર્ભે નુ સન્ન્ અન્વ્ એષામ્ અવેદમહં દેવાનાં જનિમાનિ વિશ્વા ।
શતં મા પુર આયસીર્ અરક્ષન્નધ શ્યેનો જવસા નિર્ અદીયમ્ ।
ઇતિ ।
ગર્ભ એવૈતચ્ છયાનો વામદેવ એવમ્ ઉવાચ

ઐતુપ્ભ્_2.5
એતદ્વસ્તુ તદૃષિણા મન્ત્રેણાપ્યુક્તમિત્યાહ -
ગર્ભે નુ માતુર્ગર્ભાશય એવ સન્ ।
ન્વિતિ વિતર્કે ।
અનેકજન્માન્તરભાવનાપરિપાકવશાદેષાં દેવાનાં વાગગ્ન્યાદીનાં જનિમાનિ જન્માનિ વિશ્વા વિશ્વાનિ સર્વાણ્યન્વવેદમહમહો અનુબુદ્ધવાનસ્મીત્યર્થઃ શતમનેકા બહ્વ્યો મા માં પુર આયસીઃ આયસ્યો લોહમય્ય ઇવાભેદ્યાનિ શરીરાણીત્યભિપ્રાયઃ, અરક્ષન્નરક્ષિતવત્યઃ સંસારપાશનિર્ગમનાદધઃ ।
અથ શ્યેન ઇવ જાલં ભિત્ત્વા જવસા આત્મજ્ઞાનકૃતસામર્થ્યેન નિરદીયં નિર્ગતો ઽસ્મિ ।
અહો ગર્ભ એવ શયાનો વામદેવ ઋષિરેવમુવાચૈતત્ ॥5॥
સ્તર્ત્ 2.6
સ એવં વિદ્વાન્ અસ્માચ્ છરીરભેદાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્ક્રમ્યામુષ્મિન્ સ્વર્ગે લોકે સર્વાન્ કામાન્ આપ્ત્વામૃતઃ સમભવત્ સમભવત્