અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 41

સ્વરૂપતોઽસ્ત્રધારણતત્પ્રયોજનપ્રતિપિપાદયિષયા
મધુકૈટભસંહારવર્ણનં નામ એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
ભગવતા અસ્ત્રાણાં સ્વરૂપતો ધારણસ્ય
કાલવિશેષપ્રયોજનાદિપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
અસ્ત્રાણ્યેતાનિ ભગવન્ કથિતાનિ સ્વરૂપતઃ ।
તાન્યધત્ત સ્વરૂપેણ દેવઃ પૂર્વમિતીરિતમ્ ॥ ૪૧-

કસ્મિન્ કદા કિમર્થં તત્ કૃતં વિશ્વેશ્વર પ્રભો ।
પ્રશ્નમેતં પરિચ્છિન્ધિ યદિ સાનુગ્રહોઽસિ મે ॥ ૪૧-

પૃષ્ટસ્યાર્થસ્ય પરમગુહ્યત્વખ્યાપનમુખેન તત્પ્રતિવચનપ્રતિજ્ઞા
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
પરમં તે પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યમત્યદ્ભતં મહત્ ।
પૃચ્છતે ભક્તિયુક્તાય પરમાત્મનિ નારદ ॥ ૪૧-

પ્રલયાવસાને ભગવતઃ સિસૃક્ષોદયઃ
પુરા કલ્પાવસાને તુ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
જગત્ સ્રષ્ટું મનશ્ચક્રે લીલારસસમુત્સુકઃ ॥ ૪૧-

પ્. ૩૯૩) પ્રકૃતિપુરુષમહદાદિવિશેષાન્તજગત્સૃષ્ટિઃ
પ્રથમં જનયામાસ પ્રધાનપુરુષૌ સ્વતઃ ।
મહદાદિ વિશેષાન્તં જનયિત્વા તતો હરિઃ ॥ ૪૧-

અણ્ડોત્પાદનપૂર્વકં ચતુર્મુખસૃષ્ટિઃ
તૈઃ સર્વૈરણ્ડમુત્પાદ્ય તસ્મિન્ બ્રહ્માણમાસૃજત્ ।
પ્રજાસૃષ્ટ્યર્થં ચતુર્મુખાય વેદોપદેશઃ
પ્રજાઃ સૃજેતિ વેદાંશ્ચ તસ્મૈ પ્રાદાજ્જનાર્દનઃ ॥ ૪૧-

ચતુર્મુખસ્ય પ્રજાસૃષ્ટ્યારમ્ભઃ
તતઃ પ્રજાઃ સ વિવિધાઃ સ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ।
તત્ર બલદર્પિતમધુકૈટભોત્પત્તિઃ
એતસ્મિન્નન્તરે દૈત્યૌ બ્રહ્મસૃષ્ટેરનન્તરમ્ ॥ ૪૧-

બલવન્તૌ તુ તસ્યોર્વોર્જજ્ઞાતે મધુકૈટભૌ ।
મદોન્મત્તૌ મહાકાયૌ દાનવૌ બલદર્પિતૌ ॥ ૪૧-

મધુકૈટભાભ્યાં ચતુર્મુખાદ્વેદાપહરણમ્
તૌ દૃષ્ટ્વા સૃષ્ટ્યુપક્રાન્તં બ્રહ્માણમમિતદ્યુતિમ્ ।
પ્રવિશ્ય માયયા તસ્માદ્વેદાઞ્જગૃહતુસ્તદા ॥ ૪૧-

વેદાપહારાચ્ચતુર્મુખસ્ય સૃષ્ટ્યસામર્થ્યમ્
તતઃ સ્રષ્ટું પ્રજાઃ સર્વા ન શશાક પ્રજાપતિઃ ।
નિર્વિણ્ણસ્ય ચતુર્મુખસ્ય ચિન્તાપ્રકારઃ
પ્. ૩૯૪) પરં નિર્વેદમાપન્નો બભૂવાથ પ્રજાપતિઃ ॥ ૪૧-

પ્રજાઃ સૃજેતિ ભગવાન્ વ્યાદિદેશ સ માં હરિઃ ।
ન શક્યતે વિના વેદૈઃ સ્રષ્ટું નાનાવિધાઃ પ્રજાઃ ॥ ૪૧-

દાનવાભ્યામિમે વેદા હૃતા મત્તોઽદ્ય માયયા ।
કિમન્યત્ કાર્યમિત્યેષ પરાં ચિન્તામુપેયિવાન્ ॥ ૪૧-

કૃતનિશ્ચયસ્ય ચતુર્મુખસ્ય ક્ષીરાબ્ધિગમનમ્
તતો વેધા વિનિશ્ચિત્ય મનસા કાર્યમાત્મનઃ ।
ક્ષીરાબ્ધેરુત્તરં તીરં જગામ કમલોદ્ભવઃ ॥ ૪૧-

ચતુર્મુખેન ભગવતઃ સ્તુતિઃ
તત્ર તુષ્ટાવ દેવેશં પુણ્ડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ ।
ઓં નમો વાસુદેવાય શુદ્ધજ્ઞાનસ્વરૂપિણે ॥ ૪૧-

અસીમાનન્દકન્દાય ભૂરિભૂમ્ને મહાત્મને ।
અચિન્ત્યશક્તિરૂપાય બિભ્રતે ભુવનાનિ તે ॥ ૪૧-

અસીમૈશ્વર્યવીર્યાય તેજસાં નિધયે નમઃ ।
વિશ્વાન્તર્યામિણે તુભ્યં શુદ્ધસત્ત્વૈકમૂર્તયે ॥ ૪૧-

અનવદ્યાખિલાધારભૂષણાય નમો નમઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાખડ્ગશાર્ઙ્ગાયુધધરાય તે ॥ ૪૧-

પ્. ૩૯૫) શ્રીમતે પુષ્કરાક્ષાય પુરુષાય નમો નમઃ ।
વિષ્વક્સેનમુખૈર્દિવ્યૈઃ સેવ્યમાનાય સૂરિભિઃ ॥ ૪૧-

દિવ્યાનન્દમયવ્યોમનિલયાય નમો નમઃ ।
સર્ગોપસર્ગરક્ષાભિઃ ક્રીડતે જગતાં સદા ॥ ૪૧-

મહાવિભૂતયે તુભ્યં નમો નિખિલમૂર્તયે ।
સ્વસમાશ્રિતવાત્સલ્યકૃતવ્યૂહવિભૂતયે ॥ ૪૧-

વિશ્વવિદ્વેષિવિધ્વંસકૃતદીક્ષાય તે નમઃ ।
તાપત્રયાભિતપ્તાઘનાશનસ્મરણાય તે ॥ ૪૧-

નમોઽચિન્ત્યસ્વરૂપાય વિષ્ણવે કર્મસાક્ષિણે ।
ભગવતા ચતુર્મુખાય દર્શનપ્રદાનમ્
ઇતિ તસ્ય સ્તુતિં શ્રુત્વા ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ॥ ૪૧-

આવિર્બભૂવ પુરતઃ પ્રસન્નઃ પદ્મલોચનઃ ।
ચતુર્મુખેન સ્વવૃત્તાન્તનિવેદનમ્
તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતઃ પ્રણમ્ય પરમાદ્ભુતમ્ ॥ ૪૧-

વ્યજિજ્ઞપદમેયાત્મા સ્વવૃત્તં વિનયાન્વિતઃ ।
ભગવતા મધુકૈટભસ્મરણમ્
એતં દાનવયોઃ શ્રુત્વા વ્યતિક્રમમરિંદમઃ ॥ ૪૧-

મન્દં પ્રહસ્ય ભગવાન્ સસ્માર મધુકૈટભૌ ।
પ્. ૩૯૬) મધુકૈટભયોસ્તત્રાગમનમ્
તૌ તસ્ય સ્મૃતિમાત્રેણ દ્વારમાજગ્મતુસ્તદા ॥ ૪૧-

મધુકૈટભૌ પ્રતિ ભગવદ્વચનમ્
તતઃ સમાગતૌ દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ બલદર્પિતૌ ।
મેઘગમ્ભીરનિર્ઘોષમુવાચ મધુસૂદનઃ ॥ ૪૧-

યુવાભ્યામાહૃતા વેદા મદ્દત્તા બ્રહ્મણો મુખાત્ ।
માયયેતિ શ્રુતં નૈવં યુજ્યતે કર્તુમત્ર વૈ ॥ ૪૧-

તત્ તસ્મૈ સકલા વેદા દીયન્તાં પરમેષ્ઠિને ।
ભગવદ્વચનતિરસ્કરણપૂર્વકં મધુકૈટભયોઃ પ્રતિવચનમ્
એવમુક્તૌ ભગવતા દુર્મદાન્ધૌ મહાસુરૌ ॥ ૪૧-

પ્રત્યૂચતુરિમાંસ્તસ્મૈ દદાવો નૈવ સર્વથા ।
આવામેવાચિરાત્ સર્વાઃ સ્રક્ષ્યાવો વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥ ૪૧-

વેદૈર્વિનૈવ ભગવન્ કિમત્ર પરમેષ્ઠિના ।
ભગવતા મધુકૈટભયોર્હનનાય વિષ્વક્સેનાદેશનમ્
સ તયોર્વચનં શ્રુત્વા કોપસંરક્તલોચનઃ ॥ ૪૧-

દુરાત્માનૌ તુ તૌ હન્તું મતિં ચક્રે જગત્પતિઃ ।
એતૌ નિહત્ય દુર્દાન્તૌ પાપાવદ્ય મદોદ્ધતૌ ॥ ૪૧-

આદાય વેદાનેતસ્મૈ બ્રહ્મણે પ્રતિપાદય ।
ઇતિ શેષાશનં દેવો વ્યાદિદેશ કૃતાઞ્જલિમ્ ॥ ૪૧-

પ્. ૩૯૭) તતઃ સમરસંનહનમ્
સ તથેતિ સમાનીય સર્વાઃ સેનાશ્ચ વૈષ્ણવીઃ ।
નિર્જગામ તતો યોદ્ધું સંનદ્ધૌ તૌ ચ દાનવૌ ॥ ૪૧-

નિર્મિમાતે તદા સેનાં મહતીં તૌ ચ માયયા ।
દ્વયોઃ સેનયોસ્તુમુલસંગ્રામઃ
ઉભયોઃ પક્ષયોર્યુદ્ધં તુમુલં સમપદ્યત ॥ ૪૧-

અદૃષ્ટમશ્રુતચરમભૂત્ તત્ સમરં તદા ।
વિષ્વક્સેનેન ભગવત્સકાશે મધુકૈટભયોરજયયત્વનિવેદનમ્
ચિરેણાજયયતાં જ્ઞાત્વા દુષ્ટદાનવયોર્યુધિ ॥ ૪૧-

વિષ્વક્સેનસ્તુ દેવાય ન્યવેદયદવારિતઃ ।
ભગવતઃ સર્વાસ્ત્રાણાં સ્વરૂપતો ધારણપૂર્વકં યુદ્ધાય
નિર્ગમનમ્
તતસ્તુ પરમક્રુદ્ધો નિર્જગામ જનાર્દનઃ ॥ ૪૧-

યુધ્યમાનૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા ચક્રરૂપી સ્વયં હરિઃ ।
બિભ્રદ્ દ્વિષષ્ટિભિર્હસ્તૈસ્તસ્થૌ દિવ્યાસ્ત્રસંહતિમ્ ॥ ૪૧-

સર્વાસ્ત્રસ્વરૂપધારિભગવદ્રૂપવર્ણનમ્
તં દૃષ્ટ્વા પરમક્રુદ્ધં સહસ્રાદિત્યસંનિભમ્ ।
જ્વલદ્ભિરસ્ત્રૈર્હસ્તાગ્રધાર્યમાણૈશ્ચ વેષ્ટિતમ્ ॥ ૪૧-

પિઙ્ગલોર્ધ્વમુખૈઃ કેશૈરુપેતમતિભીષણમ્ ।
અણ્ડાન્તવ્યાપ્તવપુષં જપાકુસુમસંનિભમ્ ॥ ૪૧-

પ્. ૩૯૮) પિઙ્ગલાઘૂર્ણમાનોગ્રવૃત્તનેત્રત્રયાન્વિતમ્ ।
ભુગ્નભ્રુકુટિસંનદ્ધભીષણાનનશોભિતમ્ ॥ ૪૧-

દષ્ટોષ્ઠમુજ્જ્વલદ્દંષ્ટ્રાનિર્યત્સ્ખલિતપાવકમ્ ।
મહાજલધિસંકાશં દ્વિષષ્ટિભુજપઞ્જરમ્ ॥ ૪૧-

રક્તામ્બરધરં ભીમમાલીઢસ્થિતિમણ્ડિતમ્ ।
હારકેયૂરતાટઙ્કકટકાદિવિભૂષણૈઃ ॥ ૪૧-

ઉપેતં કિઙ્કિણીજાલક્વણત્કારનિનાદિતમ્ ।
આશ્ચર્યરૂપમતુલમેવંભૂતં મહાદ્યુતિમ્ ॥ ૪૧-

તદ્રૂપદર્શનાદ્ દૈત્યસૈન્યાનાં નિઃશેષં વિલયઃ
કલ્પાન્તજૃમ્ભિતામ્ભોધિકલ્પાસ્તે દૈત્યસૈનિકાઃ ।
નેશુર્નિરીક્ષ્ય નિઃશેષં શિષ્ટૌ તૌ દાનવૌ પરમ્ ॥ ૪૧-

આગચ્છન્તૌ સુસંભ્રાન્તૌ દૃષ્ટ્વા તાવુદ્યતાયુધૌ ।
પ્રાહિણોદ્ ભીષણં ચક્રં તદ્વધાય મહાદ્યુતિઃ ॥ ૪૧-

ચક્રેણ મધુકૈટભયોઃ શિરશ્છેદઃ
તયોશ્ચિચ્છેદ શિરસી તત્ક્ષણાચ્ચક્રમુત્તમમ્ ।
તાભ્યાં વેદાનુપાદાય દેવાયૈતાન્ન્યવેદયત્ ॥ ૪૧-

બ્રહ્મણે વેદપ્રદાનપૂર્વકં ભગવતસ્તિરોધાનમ્
દેવોઽપિ બ્રહ્મણે દત્ત્વા પુનરન્તર્દધે હરિઃ ।
પ્. ૩૯૯) બ્રહ્મણા યથાપૂર્વં પ્રજાસૃષ્ટિઃ
લબ્ધવેદઃ પુનર્ધાતા પ્રજાશ્ચક્રે યથાપુરમ્ ।
ઉપસંહારઃ
ઇત્થં ભગવતો રૂપં ચક્રરૂપસ્ય ચક્રિણઃ ॥ ૪૧-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયામ્
સ્વરૂપતોઽસ્ત્રધારણતત્પ્રયોજનપ્રતિપિપાદયિષયા
મધુકૈટભસંહારવર્ણનં નામ એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ