અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 84

:એ ઇત્ય્ આદિમાહાપુરાણે આગ્નેયે નિર્વાણદીક્ષાયામધિવાસનં
નામ ત્ર્યશીતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
:ન્
1 યાગાલયં વ્રજેદિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 વિદ્યામાસ્થાય પાવનીમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 261
% છપ્તેર્ {84}
:શ્ ચતુરશીતિતમો ઽધ્યાયઃ
નિર્વાણદીક્ષાવિધાનં
ઈશ્વર ઉવાચ
અથ પ્રાતઃ સમુત્થાય કૃતસ્નનાદિકો ગુરુઃ ।અપ્_84.001અબ્।
દધ્યાર્દ્રમાંસમદ્યાદેઃ પ્રશસ્તાભ્યવહારિતા

ગજાશ્વરોહણં સ્વપ્ને શુભં શુક્લાંશુકાદિકં(1) ।અપ્_84.002અબ્।
તૈલાભ્યઙ્ગાદિકં હીનં હોમો ઘોરેણ શાન્તયે(2)

નિત્યકર્મદ્વયં કૃત્વા પ્રવિશ્ય મખમણ્ડપં ।અપ્_84.003અબ્।
સ્વાચાન્તો નિત્યવત્ કર્મ કુર્યાન્નૈમિત્તિકે વિધૌ

તતઃ સંશોધ્ય ચાત્માનં શિવહસ્તં તથાત્મનિ ।અપ્_84.004અબ્।
વિન્યસ્ય કુમ્ભગં પ્રાર્ચ્ય ઇન્દ્રાદીનામનુક્રમાત્

મણ્ડલે સ્થણ્ડિલે વાપિ પ્રકુર્વીત શિવર્ચનં ।અપ્_84.005અબ્।
તર્પણં પૂજનં વહ્નેઃ પૂર્ણાન્તં મન્ત્રતર્પણં

દુઃખપ્રદોષમોષાય શસ્ત્રેણાષ્ટાધિકં શતં ।અપ્_84.006અબ્।
હુત્વા હૂં સમ્પુટેનૈવ વિદધ્યાત્ મન્ત્રદીપનં

અન્તર્બલિવિધાનઞ્ચ મધ્યે સ્થણ્ડિલકુમ્ભયોઃ ।અપ્_84.007અબ્।
કૃત્વા શિષ્યપ્રવેશાય લબ્ધાનુજ્ઞો વહિર્વ્રજેત્

કુર્યાત્સમયવત્તત્ર મણ્ડલારોપણાદિકં ।અપ્_84.008અબ્।
સમ્પાતહોમં તન્નાડીરૂપદર્ભકરાનુગં

તત્સન્નિધાનાય તિસ્ત્રો હુત્વા મૂલાણુના.અહુતીઃ ।અપ્_84.009અબ્।
કુમ્ભસ્થં શિવમભ્યર્ચ્ય પાશસૂત્રમુપાહરેત્(3)

:ન્
1 શુક્લામ્બરાદિકમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 અસ્મલ્લબ્ધપઞ્ચપુસ્તકેષુ દધ્યાર્દ્રમાંસમદ્યાદેરિત્યારભ્ય હોમો
ઘોરેણ શાન્તયે ઇત્ય્ અન્તઃ પાઠઃ પૂર્વેણાનન્વિત ઇવ
પ્રતિભાતિ
3 પાશસૂત્રં સમાહરેદિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 262
સ્વદક્ષિણોર્ધ્વકાયસ્ય શિષ્યસ્યાભ્યર્ચિતસ્ય ચ ।અપ્_84.010અબ્।
તચ્છિખાયાં નિબધ્નીયાત્ પાદાઙ્ગુષ્ઠાવલમ્બિતં

તં નિવેશ્ય નિવૃત્તેસ્તુ વ્યાપ્તિમાલોક્ય ચેતસા ।અપ્_84.011અબ્।
જ્ઞેયાનિ ભુવનાન્યસ્યાં શતમષ્ટાધિકં તતઃ

કપાલો ઽજશ્ ચ બુદ્ધશ્ ચ વજ્રદેહઃ પ્રમર્દનઃ(1) ।અપ્_84.012અબ્।
વિભૂતિરવ્યયઃ શાસ્તા પિનાકી ત્રિદશાધિપઃ

અગ્ની રુદ્રો હુતાશો ચ પિઙ્ગલઃ ખાદકો હરઃ ।અપ્_84.013અબ્।
જ્વલનો દહનો બભ્રુર્ભસ્માન્તકક્ષપાન્તકૌ

યામ્યમૃત્યુહરો ધાતા વિધાતા કાર્યરઞ્જકઃ ।અપ્_84.014અબ્।
કાલો ધર્મો ઽપ્યધર્મશ્ ચ સંયોક્તા ચ વિયોગકઃ

નૈરૃતો મારણો(2) હન્તા ક્રૂરદૃષ્ટિર્ભયાનકઃ ।અપ્_84.015અબ્।
ઊર્ધ્વાંશકો વિરૂપાક્ષો ધૂમ્રલોહિતદંષ્ટ્રવાન્

બલશ્ચાતિબલશ્ ચૈવ પાશહસ્તો મહાબલઃ ।અપ્_84.016અબ્।
શ્વેતશ્ ચ જયભદ્રશ્ ચ દીર્ઘબાહુર્જલાન્તકઃ(3)

વડવાસ્યશ્ ચ ભીમશ્ ચ દશૈતે વારુણાઃ સ્મૃતાઃ ।અપ્_84.017અબ્।
શીઘ્રો લઘુર્વાયુવેગઃ સૂક્ષ્મસ્તીક્ષ્ણઃ ક્ષપાન્તકઃ

પઞ્ચાન્તકઃ પઞ્ચશિખઃ કપર્દી મેઘવાહનઃ ।અપ્_84.018અબ્।
જટામુકુટધારી ચ નાનારત્નધરસ્ તથા

નિધીશો રૂપવાન્ ધન્યો સૌમ્યદેહઃ પ્રસાદકૃત્ ।અપ્_84.019અબ્।
પ્રકાશો ઽપ્યથ લક્ષ્મીવાન્ કામરૂપો દશોત્તરે

વિદ્યાધરો જ્ઞાનધરઃ સર્વજ્ઞો વેદપારગઃ ।અપ્_84.020અબ્।
માતૃવૃત્તશ્ ચ પિઙ્ગાક્ષો ભૂતપાલો બલિપ્રિયઃ

:ન્
1 પ્રવર્ધન ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 વરુણ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 જનાન્તક ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 263
સર્વવિદ્યાવિધતા ચ સુખદુઃખહરા દશ ।અપ્_84.021અબ્।
અનન્તઃ પાલકો ધીરઃ(1) પાતાલાધિપતિસ્ તથા

વૃષો વૃષધરો વીર્યો ગ્રસનઃ(2) સર્વતોમુખઃ ।અપ્_84.022અબ્।
લોહિતશ્ ચૈવ વિજ્ઞેયા દશ રુદ્રાઃ ફણિસ્થિતાઃ

શમ્ભુર્વિભુર્ગણાધ્યક્ષસ્ત્ર્યક્ષસ્ત્રિદશવન્દિતઃ ।અપ્_84.023અબ્।
સંહારશ્ ચ વિહારશ્ ચ લાભો લિપ્સુર્વિચક્ષણઃ

અત્તા કુહકકાલાગ્નિરુદ્રો(3) હાટક એવ ચ ।અપ્_84.024અબ્।
કુષ્માણ્ડશ્ ચૈવ સત્યશ્ ચ બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ સપ્તમઃ

રુદ્રશ્ચાષ્ટાવિમે રુદ્રાઃ કટાહાભ્યન્તરે સ્થિતાઃ ।અપ્_84.025અબ્।
એતેષામેવ નામાનિ ભુવનાનામપિ સ્મરેત્

ભવોદ્ભવઃ સર્વભૂતઃ સર્વભૂતસુખપ્રદઃ ।અપ્_84.026અબ્।
સર્વસાન્નિધ્યકૃદ્ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રશરાર્ચિતઃ

સંસ્તુત પૂર્વસ્થિત ઓં સાક્ષિન્ ઓં રુદ્રાન્તક ઓં પતઙ્ગ ઓં
શબ્દ ઓં સૂક્ષ્મ ઓં શિવ સર્વસર્વદ સર્વસાન્નિધ્યકર
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રકર ઓં નમઃ શિવાય ઓં નમો નમઃ(4)
અષ્ટાવિંશતિ પાદાનિ વ્યોમવ્યાપિ મનો ગુહ ।અપ્_84.027અબ્।
સદ્યોહૃદસ્ત્રનેત્રાણિ મન્ત્રવર્ણાષ્ટકો મતઃ

:ન્
1 ઘોર ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 વીર્યાપ્રસન્ન ઇતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 અથ શુક્લકકાલાગ્નિરુદ્ર ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 અનર્ચિત સંસ્તુત પૂર્વસ્થિત સાક્ષિન્ તુઙ્ગ 2 પતઙ્ગ 2 જ્ઞાન 2
શબ્દ સૂક્ષ્મ શિવ સર્વદ સર્વાધ્યક્ષકર બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્ર ઓં
નમઃ શિવાય ઓં નમો નમઃ ઓં નમઃ શિવાય ઓં નમો
નમઃ ઇતિ । અનર્ચિત સંસ્તુત પૂર્વવિન્દ ઓં સાક્ષિણ ઓં રુદ્રાન્તક
ઓં પતઙ્ગ ઓં જ્ઞાન ઓં શબ્દ ઓં સૂક્ષ્મ ઓં શિવ ઓં સર્વ
ઓં સર્વદ ઓં સર્વસાન્નિધ્યકર બ્રહ્મવિષ્ણુ રુદ્રકર ઓં નમઃ
શિવાય ઓં નમો નમ ઇતિ ચ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 264
વીજાકારો મકારશ્ ચ(1) નાડ્યાવિડાપિઙ્ગલાહ્વયે ।અપ્_84.028અબ્।
પ્રાણાપાનાવુભૌ વાયૂ ઘ્રાણોપસ્થૌ તથેન્દ્રિયે

ગન્ધસ્તુ વિષયઃ પ્રોક્તો ગન્ધાદિગુણપઞ્ચકે ।અપ્_84.029અબ્।
પાર્થિવં મણ્ડલં પીતં વજ્રાઙ્ગં ચતુરસ્રકં

વિસ્તારો યોજનાનાન્તુ કોટિરસ્ય શતાહતા ।અપ્_84.030અબ્।
અત્રૈવાન્તર્ગતા જ્ઞેયા યોનયો ઽપિ ચતુર્દશ

પ્રથમા સર્વદેવાનાં મન્વાદ્યા દેવયોનયઃ ।અપ્_84.031અબ્।
મૃગપક્ષી ચ પશવશ્ ચતુર્ધા તુ સરીસૃપાઃ

સ્થાવરં પઞ્ચમં સર્વં યોનિઃ ષષ્ઠી અમાનુષી(2) ।અપ્_84.032અબ્।
પૈશાચં રાક્ષસં યાક્ષં ગાન્ધર્વં ચૈન્દ્રમેવ ચ

સૌમ્યં પ્રાણેશ્વરં(3) બ્રાહ્મમષ્ટમં પરિકીર્તિતં ।અપ્_84.033અબ્।
અષ્ટાનાં પાર્થિવન્તત્ત્વમધિકારાસ્પદં મતં

લયસ્તુ પ્રકૃતૌ બુદ્ધૌ ભોગો બ્રહ્મા ચ કારણં ।અપ્_84.034અબ્।
તતો જાગ્રદવસ્થાનૈઃ સમસ્તૈર્ ભુવનાદિભિઃ

નિવૃત્તિં ગર્ભિતાં ધ્યાત્વા સ્વમન્ત્રેણ નિયોજ્ય ચ ।અપ્_84.035અબ્।
ઓં હાં હ્રૂં હાં(4) નિવૃત્તિકલાપાશાય હૂં ફટ્ તત
ઓં હાં હાં(5) નિવૃત્તિકલાપાશાય
સ્વાહેત્યનેનાઙ્કુશમુદ્રયા પૂરકેણાકૃષ્ય ઓં હ્રૂં
હ્રાં હ્રૂં(6) નિવૃત્તિકલાપાશાય હૂં ફડિત્યનેન
સંહારમુદ્રયા કુમ્ભકેનાધઃ-[!!!]
:ન્
1 વીજોઙ્કારો મકરશ્ચેતિ ગ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 યોનિઃ ષષ્ઠી સુમાનુષી ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ।
યોનિઃ ષષ્ટીષુ માનુષી ઇતિ ગ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 પ્રજેશ્વરમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 ઓં હાં હૂં હામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 તત ઓં હાં હાં હામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
6 ઓં હૂં હ્રૂં હૂમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 265
સ્થાનાદાદાય ઓં ઓં હ્રાં હાં(1) નિવૃત્તિકલાપાશાય નમ
ઇત્ય્ અનેનોદ્ભવમુદ્રયા રેચકેન કુમ્ભે સંસ્થાપ્ય ઓં હાં
નિવૃત્તિકલાપાશાય નમ ઇત્ય્ અનેનાર્ઘ્યં દત્વા સમ્પૂજ્ય વિમુખેનૈવ
સ્વાહાન્તેનૈ સન્નિધાનાયાહુતિત્રયં સન્તર્પણાહુતિત્રયં ચ દત્વા
ઓં હાં બ્રહ્મણે નમ ઇતિ બ્રહ્માણમાવાહ્ય સમ્પૂજ્ય ચ
સ્વાહાન્તેન સન્તર્પ્ય
બ્રહ્મન્ તવાધિકારે ઽસ્મિન્ મુમુક્ષું દોક્ષ્યયામ્યહં

ભાવ્યં ત્વયાનુકૂલેન વિધિં વિજ્ઞાપયેદિતિ ।અપ્_84.036અબ્।
આવાહયેત્તતો દેવીં રક્ષાં વાગીશ્વરીં હૃદા

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપાં ષડ્વિધાં હ્ય્ એકકારણં ।અપ્_84.037અબ્।
પૂજયેત્તર્પયેદ્દેવીં પ્રકારેણામુના તતઃ

વાગીશ્વરીં વિનિઃશેષયોનિવિક્ષોભકારણં ।અપ્_84.038અબ્।
હૃત્સમ્પુટાર્થવીજાદિહૂં ફડન્તશરાણુના

તાડયેદ્ધૃદયે તસ્ય પ્રવિશેત્સ(2) વિધાનવિત્ ।અપ્_84.039અબ્।
તતઃ શિષ્યસ્ય ચૈતન્યં હૃદિ વહ્નિકણોપમં

નિવૃત્તિસ્થં યુતં પાશૈર્ જ્યેષ્ઠયા વિભજેદ્યથા ।અપ્_84.040અબ્।
ઓં હાં હૂં હઃ હૂં ફટોં હાં સ્વાહેત્યનેનાથ પૂરકેણાઙ્કુશમુદ્રયા

તદાકૃષ્ય સ્વમન્ત્રેણ ગૃહીત્વા.અત્મનિ યોજયેત્ ।અપ્_84.041અબ્।
ઓં હાં હ્રૂં હાં(3) આત્મને નમઃ
પિત્રોર્વિભાવ્ય સંયોગં ચૈતન્યં રેચકેન તત્

બ્રહ્માદિકારણત્યાગક્રમાન્નીત્વા શિવાસ્પદં ।અપ્_84.042અબ્।
:ન્
1 ઓં હૂં હ્રીં હામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 પ્રવિશ્યેચ્ચેતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ઓં હાં હાં ક્ષં હામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 266
ગર્ભાધાનાર્થમાદાય યુગપત્ સર્વયોનિષુ

ક્ષિપેદ્વાગીશ્વરીયોનૌ વામયોદ્ભવમુદ્રયા ।અપ્_84.043અબ્।
ઓં હાં હાં હાં આત્મને નમઃ(1)
પૂજયેદપ્યનેનૈવ તર્પયેદપિ પઞ્ચધા

અન્યયોનિષુ સર્વાસુ દેહશુદ્ધિં હૃદા ચરેત્ ।અપ્_84.044અબ્।
નાત્ર પુંસવનં સ્ત્ર્યાદિશરીરસ્યાપિ સમ્ભવાત્

સીમન્તોન્નયનં વાપિ દૈવાન્યઙ્ગાનિ દેહવત્ ।અપ્_84.045અબ્।
શિરસા જન્મ કુર્વીત જુગુપ્સન્ સર્વદેહિનાં

તથૈવ ભાવયેદેષામધિકારં શિવાણુના(2) ।અપ્_84.046અબ્।
ભોગં કવચમન્ત્રેણ શસ્ત્રેણ વિષયાત્મના

મોહરૂપમભેદશ્ ચ લયસજ્ઞં વિભાવયેત્ ।અપ્_84.047અબ્।
શિવેન શ્રોતસાં શુદ્ધિં હૃદા તત્ત્વવિશોધનં

પઞ્ચ પઞ્ચાહુતીઃ કુર્યાત્(3) ગર્ભાધાનાદિષુ ક્રમાત્ ।અપ્_84.048અબ્।
માયયા મલકર્માદિપાશબન્ધનિવૃત્તયે

નિષ્કૃત્યૈવ હૃદા પશ્ચાદ્ યજેત શતમાહુતીઃ ।અપ્_84.049અબ્।
મલશક્તિનિરોધેન પાશાનાઞ્ચ વિયોજનં

સ્વાહાન્તાયુધમન્ત્રેણ પઞ્ચપઞ્ચાહુતીર્યજેત્ ।અપ્_84.050અબ્।
માયાદ્યન્તસ્ય પાશસ્ય સપ્તવારાસ્ત્રજપ્તયા

કર્તર્યા છેદનં કુર્યાત્ કલ્પશસ્ત્રેણ તદ્યથા ।અપ્_84.051અબ્।
ઓં હૂં નિવૃત્તિકલાપાશાય હૂં ફટ્
:ન્
1 ઓં હં હં હાં આત્મને નમ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 શિખાત્મને ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 પઞ્ચપઞ્ચાહુતીર્દદ્યાદિતિ ગ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 267
બન્ધકત્વઞ્ચ નિર્વર્ત્ય હસ્તાભ્યાઞ્ચ શરાણુના(1)

વિસૃજ્ય વર્તુલીકૃત્ય ઘૃતપૂર્ણે સ્રુવે ધરેત્ ।અપ્_84.052અબ્।
દહેદનુકલાસ્ત્રેણ કેવલાસ્ત્રેણ ભસ્મસાત્

કુર્યાત્ પઞ્ચાહુતીર્દત્વા પાશાઙ્કુશનિવૃત્તયે ।અપ્_84.053અબ્।
ઓં હઃ અસ્ત્રાય હૂં ફટ્
પ્રાયશ્ચિત્તં તતઃ કુર્યાદસ્ત્રાહુતિભિરષ્ટભિઃ

અથાવાહ્ય વિધાતારં પૂજયેત્તર્પયેત્તથા ।અપ્_84.054અબ્।
તત ઓં હાં શબ્દસ્પર્શશુદ્ધબ્રહ્મન્ ગૃહાણ
સ્વાહેત્યાહુતિત્રયેણાધિકારમસ્ય સમર્પયેત્
દગ્ધનિઃશેષપાપસ્ય(2) બ્રહ્મન્નસ્ય પશોસ્ત્વયા

બન્ધાય ન પુનઃ સ્થેયં શિવાજ્ઞાં શ્રાવયેદિતિ ।અપ્_84.055અબ્।
તતો વિસૃજ્ય ધાતારં નાડ્યા દક્ષિણયા શનૈઃ

સંહારમુદ્રયાત્માનં કુમ્ભકેન નિજાત્મના ।અપ્_84.056અબ્।
રાહુયુક્તૈકદેશેન ચન્દ્રવિમ્બેન સન્નિભં

આદાય યોજયેત્ સૂત્રે રેચકેનોદ્ભવાખ્યયા ।અપ્_84.057અબ્।
પૂજયિત્વાર્ઘ્યપાત્રસ્થતોયવિન્દુસુધોપમં

વિસૃજ્ય પિતરૌ દદ્યાદ્વૌષડન્તશિવાણુના ।અપ્_84.058અબ્।
પૂરણાય વિધિઃ પૂર્ણા નિવૃત્તિરિતિ શોધિતા