અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 83

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે સમયદીક્ષાકથનં નામ
દ્વ્યશીતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {83}
:શ્ અથ ત્ર્યશીતિતમો ઽધ્યાયઃ
નિર્વાણદીક્ષાકથનં
ઈશ્વર ઉવાચ
અથ નિર્વાણદીક્ષાયાં કુર્યાન્મૂલાદિદીપનં ।અપ્_83.001અબ્।
પાશબન્ધનશક્ત્યર્થં તાડનાદિકૃતેન વા

એકૈકયા તદાહુત્યા પ્રત્યેકં તત્ત્રયેણ વા ।અપ્_83.002અબ્।
વીજગર્ભશિખાર્ધન્તુ હૂં ફડન્તધ્રુવાદિના

ઓં હ્રૂં હ્રૌં હૌં હ્રૂં ફડિતિ(2) મૂલમન્ત્રસ્ય દીપનં ।અપ્_83.003અબ્।
ઓં હ્રૂં હૌં હૌં હ્રૂં ફડિતિ(3) હૃદય એવં શિરોમુખે

પ્રત્યેકં દીપનં કુર્યાત્ સર્વસ્મિન્ ક્રૂરકર્મણિ ।અપ્_83.004અબ્।
શાન્તિકે પૌષ્ટિકે ચાસ્ય વષડન્તાદિનાણુના(4)

વષડ્વૌષટ્સમોપેતૈઃ સર્વકામ્યોપરિ સ્થિતૈઃ ।અપ્_83.005અબ્।
હવનં સંવરૈઃ કુર્યાત્ સર્વત્રાપ્યાયનાદિષુ

તતઃ સ્વસવ્યભાગસ્થં મણ્ડલે શુદ્ધવિગ્રહં ।અપ્_83.006અબ્।
:ન્
1 હ્રીં ફડન્તધ્રુવાદિના ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 ઓં હૂં હૌં હૌં હૂં ફડિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ।
ઓં હૂં હોં હૂં ફડિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ઓં હૂં હાં હાં હૂં ફડિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ।
ઓં હ્રં હ્રીં હ્રં હ્રં ફડિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 વષડન્તાદિનાત્મનેતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 256
શિષ્યં સમ્પૂજ્ય તત્ સૂત્રં સુષુમ્ણેતિ વિભાવિતં

મૂલેન તચ્છિખાબન્ધં પાદાઙ્ગુષ્ઠાન્તમાનયેત્ ।અપ્_83.007અબ્।
સંહારેણ મુમુક્ષોસ્તુ બધ્નીયાચ્છિષ્યકાયકે

પુંસસ્તુ દક્ષિણે ભાગે વામે નાર્યા નિયોજયેત્ ।અપ્_83.008અબ્।
શક્તિં ચ શક્તિમન્ત્રેણ પૂજિતાન્તસ્ય મસ્તકે

સંહારમુદ્રયા.અદાય સૂત્રં તેનૈવ યોજયેત્ ।અપ્_83.009અબ્।
નાડીન્ત્વાદાય મૂલેન સૂત્રે ન્યસ્ય હૃદાર્ચયેત્

અવગુણ્ઠ્ય તુ રુદ્રેણ હૃદયેનાહુતિત્રયં ।અપ્_83.010અબ્।
પ્રદદ્યાત્સન્નિધાનાર્થં શક્તાવપ્યેવમેવ હિ

ઓં હાં વર્ણાધ્વને નમો હાં ભવનાધ્વને નમઃ ।અપ્_83.011અબ્।
ઓં હાં કાલાધ્વને નમઃ(1) શોધ્યાધ્વાનં હિ સૂત્રકે

ન્યસ્યાસ્ત્રવારિણા શિષ્યં પ્રોક્ષ્યાસ્ત્રમન્ત્રિતેન ચ ।અપ્_83.012અબ્।
પુષ્પેણ હૃદિ સન્તાડ્ય શિષ્યદેહે પ્રવિશ્ય ચ

ગુરુશ્ ચ તત્ર હૂઙ્કારયુક્તં રેચકયોગતઃ ।અપ્_83.013અબ્।
ચૈતન્યં હંસવીજસ્થં વિશ્લિષ્યેદાયુધાત્મના

ઓં હૌં હૂં ફટ્(2)
આછિદ્ય શક્તિસૂત્રેણ હાં હં સ્વાહેતિ ચાણુના ।અપ્_83.014અબ્।
સંહારમુદ્રયા સૂત્રે નાડીભૂતે નિયોજયેત્

ઓં હાં હં હાં આત્મને નમઃ
વ્યાપકં ભાવયેદેનં તનુત્રાણાવગુણ્ઠયેત્(3) ।અપ્_83.015અબ્।
:ન્
1 ઓં દ્વામ્ પદાધ્વને નમઃ । ઓં હાં વર્ણાધ્વને નમઃ ।
ઓં હાં ભવનાધ્વને નમઃ । ઓં હાં કલાધ્વને નમઃ । ઇતિ
ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । ઓં હાં પદાત્મને નમઃ । ઓં હાં
વર્ણાત્મને નમઃ । ઓં હાં મન્ત્રાત્મને નમઃ । ઓં હાં
કાલાત્મને નમ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 ઓં હાં હૌં હૂં ફટ્ ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 તન્માત્રેણાવગુણ્ઠયેદિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 257
આહુતિત્રિતયં દદ્યાત્ હૃદા સન્નિધિહેતવે

વિદ્યાદેહઞ્ચ વિન્યસ્ય શાન્ત્યતીતાવલોકનં ।અપ્_83.016અબ્।
તસ્યામિતરતત્ત્વાદ્યં મન્ત્રભૂતં વિચિન્તયેત્

ઓં હાં હૌં શાન્ત્યતીતકલાપાશાય(1) નમ ઇત્ય્
અનેનાવલોકયેત્
હે તત્ત્વે મન્ત્રમપ્યેકં પદં વર્ણાશ્ ચ ષોડશ ।અપ્_83.017અબ્।
તથાષ્ટૌ ભુવનાન્યસ્યાં વીજનાડીકથદ્વયં

વિષયઞ્ચ ગુણઞ્ચૈકં કારણં ચ સદા શિવં ।અપ્_83.018અબ્।
સિતાયાં શાન્ત્યતીતાયામન્તર્ભાવ્ય પ્રપીડયેત્

ઓં હૌં શાન્ત્યતીતકલાપાશાય હૂં ફટ્
સંહારમુદ્રયા.અદાય વિદધ્યાત્ સૂત્રમસ્તકે ।અપ્_83.019અબ્।
પૂજયેદાહુતીંસ્તિસ્રો દદ્યાત્ સન્નિધિહેતવે

તત્ત્વે દ્વે અક્ષરે દ્વે ચ વીજનાડીકથદ્વયં ।અપ્_83.020અબ્।
ગુણૌ મન્ત્રૌ તથાબ્જસ્થમેકં કારણમીશ્વરં

પદાનિ ભાનુસઙ્ખ્યાનિ ભુવનાનિ દશ સપ્ત ચ ।અપ્_83.021અબ્।
એકઞ્ચ વિષયં શાન્તૌ કૃષ્ણાયામચ્યુતં સ્મરેત્

તાડયિત્વા સમાદાય મુખસૂત્રે નિયોજયેત્ ।અપ્_83.022અબ્।
જુહુયાન્નિજવીજેન સાન્નિધ્યાયાહુતિત્રયં

વિદ્યાયાં સપ્ત તત્ત્વાનિ પાદાનામેકવિંશતિં ।અપ્_83.023અબ્।
ષડ્ વર્ણાન્ સઞ્ચરં ચૈકં લોકાનાં પઞ્ચવિંશતિં

ગુણાનાન્ત્રયમેકઞ્ચ વિષયં રુદ્રકારણં ।અપ્_83.024અબ્।
અન્તર્ભાવ્યાતિરિક્તાયાં જીવનાડીકથદ્વયં

અસ્ત્રમાદાય દધ્યાચ્ચ પદં દ્વ્યધિકવિંશતિં ।અપ્_83.025અબ્।
લોકાનાઞ્ચ કલાનાઞ્ચ ષષ્ટિં ગુણચતુષ્ટયં

:ન્
1 ઓં હાં હૌં હોં શાન્ત્યતીતકલાપાશાયેતિ ગ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 258
મન્ત્રાણાં ત્રયમેકઞ્ચ વિષયં કારણં હરિં ।અપ્_83.026અબ્।
અન્તર્ભાવ્ય પ્રતિષ્ઠાયાં શુક્લયાન્તાડનાદિકં

વિધાય નાભિસૂત્રસ્થાં સન્નિધાયાહુતીર્યજેત્ ।અપ્_83.027અબ્।
હ્રીં ભુવનાનાં(1) શતં સાગ્રંપદાનામષ્ટવિંશતિં(2) ।અપ્_83.027ચ્દ્।
વીજનાડીસમીરાણાં દ્વયોરિન્દ્રિયયોરપિ ।અપ્_83.028અબ્।
વર્ણન્તત્ત્વઞ્ચ વિષયમેકૈકં ગુણપઞ્ચકં

હેતું બ્રહ્માણ્ડમન્ત્રસ્થં શમ્બરાણાં ચતુષ્ટયં ।અપ્_83.029અબ્।
નિવૃત્તૌ પીતવર્ણાયામન્તર્ભાવ્ય પ્રતાડયેત્

આદૌ યત્તત્ત્વભાગાન્તે(3) સૂત્રે વિન્યસ્યપૂજયેત્ ।અપ્_83.030અબ્।
જુહુયાદાહુતીસ્તિસ્રઃ સન્નિધાય પાવકે

ઇત્યાદાય કલાસૂત્રે યોજયેચ્છિષ્યવિગ્રહાત્ ।અપ્_83.031અબ્।
સવીજાયાન્તુ દીક્ષાયાં સમયાચારયાગતઃ

દેહારમ્ભકરક્ષાર્થં મન્ત્રસિદ્ધિફલાદપિ ।અપ્_83.032અબ્।
ઇષ્ટાપૂર્તાદિધર્માર્થં વ્યતિરિક્તં પ્રબન્ધકં

ચૈતન્યબોધકં સૂક્ષ્મં કલાનામન્તરે સ્મરેત્ ।અપ્_83.033અબ્।
અમુનૈવ ક્રમેણાથ કુર્યાત્તર્પણદીપને

આહુતિભિઃ સ્વમન્ત્રેણ તિસૃભિસ્તિસૃભિસ્ તથા ।અપ્_83.034અબ્।
ઓં હૌં શાન્ત્યતીતકલાપાશાય સ્વાહેત્યાદિતર્પણં
ઓં હાં હં હાં(4) શાન્ત્યતીતકલાપાશાય
હૂમ્ફડિત્યાદિદીપનં
તત્ સૂત્રં વ્યાપ્તિબોધાય કલાસ્થાનેષુ પઞ્ચસુ

:ન્
1 હ્રીં ત્રિભુવનાધિપાનામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 પદાનામૂનવિંશતિમિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 આદૌ સતત્ત્વભાવેનેતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 ઓં હાં હૌં હૌં ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 259
સઙ્ગૃહ્ય કુઙ્કુમાજ્યેન(1) તત્ર સાઙ્ગં શિવં યજેત્ ।અપ્_83.035અબ્।
હૂમ્ફડન્તૈઃ કલામન્ત્રૈર્ ભિત્ત્વા પાશાનનુક્રમાત્

નમો ઽન્તૈશ્ ચ પ્રવિશ્યાન્તઃ કુર્યાદ્ ગ્રહણબન્ધને ।અપ્_83.036અબ્।
ઓં હૂં હાં હૌં હાં હૂં ફટ્ શાન્ત્યતીતકલાં
ગૃહ્ણામિ બધ્નામિ ચેત્યાદિમન્ત્રૈઃ કલાનાં
ગ્રહણબન્ધનાદિપ્રયોગઃ
પાશાદીનાઞ્ચ સ્વીકારો ગ્રહણં બન્ધનં પુનઃ

પુરુષં પ્રતિ નિઃશેષવ્યાપારપ્રતિપત્તયે ।અપ્_83.037અબ્।
ઉપવેશ્યાથ તત્ સૂત્રં શિષ્યસ્કન્ધે નિવેશયેત્

વિસ્તૃતાઘપ્રમોષાય શતં મૂલેન હોમયેત્ ।અપ્_83.038અબ્।
શરાવસમ્પુટે પુંસઃ સ્ત્રિયાશ્ ચ પ્રણિતોદરે

હૃદસ્ત્રસમ્પુટં સૂત્રં વિધાયાભ્યર્ચયેદ્ધૃદા(2) ।અપ્_83.039અબ્।
સૂત્રં શિવેન સાઙ્ગેન કૃત્વા સમ્પાતશોધિતં

નિદધ્યાત્ કલશસ્યાધો રક્ષાં વિજ્ઞાપયેદિતિ ।અપ્_83.040અબ્।
શિષ્યં પુષ્પં કરે દત્વા સમ્પૂજ્ય કલશાદિકં

પ્રણમય્ય વહિર્યાયાદ્ યાગમન્દિરમધ્યતઃ ।અપ્_83.041અબ્।
મણ્ડલત્રિતયં કૃત્વા મુમુક્ષ્વનુત્તરાનનાન્

ભુક્તયે પૂર્વવક્ત્રાંશ્ ચ શિષ્યાંસ્તત્ર નિવેશયેત્ ।અપ્_83.042અબ્।
પ્રથમે પઞ્ચગવ્યસ્ય પ્રાશયેચ્ચુલ્લકત્રયં

પાણિના કુશયુક્તેન અર્ચિતાનન્તરાન્તરં ।અપ્_83.043અબ્।
ચરુન્તતસ્તૃતીયે તુ ગ્રાસત્રિતયસમ્મિતં

અષ્ટગ્રાસપ્રમાણં વા દશનસ્પર્શવર્જિતં ।અપ્_83.044અબ્।
પાલાશપુટકે મુક્તૌ ભુક્તૌ પિપ્પલપત્રકે

:ન્
1 કુમ્ભમાજ્યેનેતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 નિદધ્યાન્ પૂર્વવદ્ધૃદા ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 260
હૃદા સમ્ભોજનં દત્વા પૂતૈર્ આચામયેજ્જલૈઃ ।અપ્_83.045અબ્।
દન્તકાષ્ઠં હૃદા કૃત્વા પ્રક્ષિપેચ્છોભને શુભં

ન્યૂનાદિદોષમોષાય મૂલેનાષ્ટોત્તરં શતં ।અપ્_83.046અબ્।
વિધાય સ્થિણ્ડિલેશાય સર્વકર્મસમર્પણં

પૂજાવિસર્જનઞ્ચાસ્ય ચણ્ડેશસ્ય ચ પૂજનં ।અપ્_83.047અબ્।
નિર્માલ્યમપનીયાથ શેષમગ્નૌ યજેચ્ચરોઃ

કલશં લોકપલાંશ્ ચ પૂજયિત્વા વિસૃજ્ય ચ ।અપ્_83.048અબ્।
વિસૃજેદ્ગણમગ્નિઞ્ચ રક્ષિતં યદિ વાહ્યતઃ

વાહ્યતો લોકપાલાનાં દત્વા સઙ્ક્ષેપતો બલિં ।અપ્_83.049અબ્।
ભસ્મના શુદ્ધતોયૈર્ વા સ્નાત્વા યા ગાલયં વિશેત્(1)

ગૃહસ્થાન્ દર્ભશય્યાયાં પૂર્વશીર્ષાન્ સુરક્ષિતાન્ ।અપ્_83.050અબ્।
હૃદા સદ્ભસ્મશય્યાયાં યતીન્ દક્ષિણમસ્તકાન્

શિખાબદ્ધસિખાનસ્ત્રસપ્તમાણવકાન્વિતાન્ ।અપ્_83.051અબ્।
વિજ્ઞાય સ્નાપયેચ્છિષ્યાંસ્તતો યાયાત્ પુનર્વહિઃ

ઓં હિલિ હિલિ ત્રિશૂલપાણયે સ્વાહા
પઞ્ચગવ્યઞ્ચરું પ્રાશ્ય ગૃહીત્વા દન્તધાવનં ।અપ્_83.052અબ્।
સમાચમ્ય શિવં ધ્યાત્વા શય્યામાસ્થાય પાવનીં(2)

દીક્ષાગતઙ્ક્રિયાકાણ્ડં સંસ્મરન્ સંવિશેદ્ગુરુઃ ।અપ્_83.053અબ્।
ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રોક્તો વિધિર્દીક્ષાધિવાસને