અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 44

:એ ઇત્ય્ આદિ મહાપુરાણે આગ્નેયે શાન્ત્યાદિવર્ણનં નામ
ત્રિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {44}
:શ્ અથ ચતુશ્ ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
વાસુદેવાદિપ્રતિમાલક્ષણવિધિઃ
ભગવાનુવાચ
વાસુદેવાદિપ્રતિમાલક્ષણં પ્રવદામિ તે ।અપ્_44.001અબ્।
પ્રાસાદસ્યોત્તરે પૂર્વમુખીં વા ચોત્તરાનનાં

સંસ્થાપ્ય પૂજ્ય ચ બલિં દત્વાથો મધ્યસૂચકં ।અપ્_44.002અબ્।
શિલાં શિલ્પી તુ નવધા વિભજ્ય નવમે ઽંશકે

સૂર્પભક્તૈઃ શિલાયાં તુ ભાગં સ્વાઙ્ગુલમુચ્યતે ।અપ્_44.003અબ્।
દ્વ્યઙ્ગુલં ગોલકં નામ્ના કાલનેત્રં તદુચ્યતે

ભાગમેકં ત્રિધા ભક્ત્વા પાર્ષ્ણિભાગં પ્રકલ્પયેત્ ।અપ્_44.004અબ્।
ભાગમેકં તથા જાનૌ ગ્રીવાયાં ભાગમેવ ચ

મુકુટં તાલમાત્રં સ્યાત્તાલમાત્રં તયા મુખં ।અપ્_44.005અબ્।
તાલેનૈકેન કણ્ઠન્તુ તાલેન હૃદયં તથા

નાભિમેઢ્રાન્તરન્તાલં દ્વિતાલાવૂરુકૌ તથા ।અપ્_44.006અબ્।
તાલદ્વયેન જઙ્ઘા સ્યાત્ સૂત્રાણિ શૃણુ સામ્પ્રતં

કાર્યં સૂત્રદ્વયં પાદે જઙ્ઘામધ્યે તથાપરં ।અપ્_44.007અબ્।
જાનૌ સૂત્રદ્વયં કાર્યમૂરૂમધ્યે તથાપરં

મેઢ્રે તથાપરં કાર્યં કટ્યાં સૂત્રન્તથાપરં ।અપ્_44.008અબ્।
મેખલાબન્ધસિદ્ધ્યર્થં નાભ્યાં ચૈવાપરન્તથા

:પ્ 128
હૃદયે ચ તથા કાર્યં કણ્ઠે સૂત્રદ્વયં તથા ।અપ્_44.009અબ્।
લલાતે ચાપરં કાર્યં મસ્તકે ચ તથાપરં

મુકુટોપરિ કર્તવ્યં સૂત્રમેકં વિચક્ષણૈઃ ।અપ્_44.010અબ્।
સૂત્રાણ્યૂર્ધ્વં પ્રદેયાનિ સપ્તૈવ કમલોદ્ભવ(1)

કક્ષાત્રિકાન્તરેણૈવ ઘટ્ સૂત્રાણિ પ્રદાપયેત્ ।અપ્_44.011અબ્।
મધ્યસૂત્રં તુ સન્ત્યજ્ય સૂત્રાણ્યેવ નિવેદયેત્

લલાટં નાસિકાવક્ત્રં કર્તવ્યઞ્ચતુરઙ્ગુલં ।અપ્_44.012અબ્।
ગ્રીવાકર્ણૌ તુ કર્તવ્યૌ આયામાચ્ચતુરઙ્ગુલૌ

દ્વ્યઙ્ગુલે હનુકે કાર્યે વિસ્તારાચ્ચિબુકન્તથા ।અપ્_44.013અબ્।
અષ્ટાઙ્ગુલં લલાટન્તુ વિસ્તારેણ પ્રકીર્તિતમ્

પરેણ દ્વ્યઙ્ગુલૌ શઙ્ખૌ કર્તવ્યાવલકાન્વિતૌ ।અપ્_44.014અબ્।
ચતુરઙ્ગુલમાખ્યાતમન્તરં કર્ણનેત્રયોઃ

દ્વ્યઙ્ગુલૌ પૃથુકૌ કર્ણૌ કર્ણાપાઙ્ગાર્ધપઞ્ચમે ।અપ્_44.015અબ્।
ભ્રૂસમેન તુ સૂત્રેણ કર્ણશ્રોત્રં પ્રકીર્તિતમ્

વિદ્ધં ષડઙ્ગુલં કર્ણમવિદ્ધઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્ ।અપ્_44.016અબ્।
ચિવુકેન સમં વિદ્ધમવિદ્ધં વા ષડઙ્ગુલમ્

ગન્ધપાત્રં તથાવર્તં શષ્કુલીં કલ્પયેત્તથા ।અપ્_44.017અબ્।
દ્વ્યઙ્ગુલેનાધરઃ કાર્યસ્તસ્યાર્ધેનોત્તરાધરઃ

અર્ધાઙ્ગુલં તથા નેત્રં(2) વક્ત્રન્તુ ચતુરઙ્ગુલમ્ ।અપ્_44.018અબ્।
આયામેન તુ વૈપુલ્યાત્ સાર્ધમઙ્ગુલમુચ્યતે

અવ્યાત્તમેવં સ્યાદ્વક્ત્રં વ્યાત્તં ત્ર્યઙ્ગુલમિષ્યતે ।અપ્_44.019અબ્।
નાસાવંશસમુચ્છ્રાયં મૂલે ત્વેકાઙ્ગુલં મતમ્

ઉચ્છ્રાયા દ્વ્યઙ્ગુલં ચાગ્રે કરવીરોપમાઃ સ્મૃતાઃ ।અપ્_44.020અબ્।
:ન્
1 મુકુટોપરિ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 તથા ગોજી ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 129
અન્તરં ચક્ષુષોઃ કાર્યં ચતુરઙ્ગુલમાનતઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં ચાક્ષિકોણં ચ દ્વ્યઙ્ગુલં ચાન્તરં તયોઃ ।અપ્_44.021અબ્।
તારા નેત્રત્રિભાગેણ દૃક્તારા પઞ્ચમાંશિકા

ત્ર્યઙ્ગુલં નેત્રવિસ્તારં દ્રોણી ચાર્ધાઙ્ગુલા મતા ।અપ્_44.022અબ્।
તત્સમાણા ભ્રુવોર્લેખા ભ્રુવૌ ચૈવ સમે મતે

ભ્રૂમધ્યં દ્વ્યઙ્ગુલં કાર્યં ભ્રૂદૈર્ઘ્યં ચતુરાઙ્ગુલમ્(1) ।અપ્_44.023અબ્।
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલાયામમ્મસ્તકસ્ય તુ વેષ્ટનમ્

મૂર્તીનાં કેશવાદીનાં દ્વાત્રિંશદ્વેષ્ટનં ભવેત્ ।અપ્_44.024અબ્।
પઞ્ચનેત્રા ત્વધોગ્રીવા વિસ્તારાદ્વેષ્ટનં પુનઃ

ત્રિગુણન્તુ ભવેદૂર્ધ્વં વિસ્તૃતાષ્ટાઙ્ગુલં પુનઃ ।અપ્_44.025અબ્।
ગ્રીવાત્રિગુણમાયામં ગ્રીવાવક્ષોન્તરં ભવેત્

સ્કન્ધાવષ્ટાઙ્ગુલૌ કાર્યૌ ત્રિકલાવંશકૌ શુભૌ ।અપ્_44.026અબ્।
સપ્તનેત્રૌ સ્મૃતૌ બાહૂ પ્રબાહૂ ષોડશાઙ્ગુલૌ

ત્રિકલૌ વિસ્તૃતૌ બાહૂ પ્રબાહૂ ચાપિ તત્સમૌ ।અપ્_44.027અબ્।
બાહુદણ્ડોર્ધ્વતો જ્ઞેયઃ પરિણાહઃ કલા નવ

સપ્તદશાઙ્ગુલો મધ્યે કૂર્પારોર્ધે ચ ષોડશ ।અપ્_44.028અબ્।
કૂર્પારસ્ય ભવેન્નાહઃ ત્રિગુણઃ કમલોદ્ભવ

નાહઃ પ્રબાહુમધ્યે તુ ષોડશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે ।અપ્_44.029અબ્।
અગ્રહસ્તે પરીણાહો દ્વાદશાઙ્ગુલ ઉચ્યતે

વિસ્તરેણ કરતલં કીર્તિતં તુ ષડઙ્ગુલમ્ ।અપ્_44.030અબ્।
દૈર્ઘ્યં સપ્તાઙ્ગુલં કાર્યં મધ્યા પજ્ચાઙ્ગુલા મતા

તર્જન્યનામિકા ચૈવ તસ્માદર્ધાઙ્ગુલં વિના ।અપ્_44.031અબ્।
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ કાર્યૌ ચતુરઙ્ગુલસમ્મિતૌ

:ન્
1 ભ્રૂદૈર્ઘ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલા ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 130
દ્વિપર્વોઙ્ગુષ્ઠકઃ કાર્યઃ શેષાગુલ્યસ્ત્રિપર્વિકાઃ ।અપ્_44.032અબ્।
સર્વાસાં પર્વણોર્ધેન નખમાનં વિધીયતે

વક્ષસો યત્ પ્રમાણન્તુ જઠરં તત્પ્રમાણતઃ ।અપ્_44.033અબ્।
અઙ્ગુલૈકં ભવેન્નાભી વેધેન ચ પ્રમાણતઃ

તતો મેઢ્રાન્તરં કાર્યં તાલમાત્રં પ્રમાણતઃ ।અપ્_44.034અબ્।
નાભિમધ્યે પ્રીણાહો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલૈઃ

અન્તરં સ્તનયોઃ કાર્યં તાલમાત્રં પ્રમાણતઃ ।અપ્_44.035અબ્।
ચિવુકૌ(1) યવમાનૌ તુ મણ્ડલં દ્વિપદં ભવેત્

ચતુઃષષ્ટ્યઙ્ગુલં કાર્યં વેષ્ટનં વક્ષસઃસ્ફુટમ્ ।અપ્_44.036અબ્।
ચતુર્મુખઞ્ચ તદધોવેષ્ટનં પરિકીર્તિતમ્

પરિણાહસ્ તથા કટ્યા ચતુઃપઞ્ચાશદઙ્ગુલૈઃ ।અપ્_44.037અબ્।
વિસ્તારશ્ચોરુમૂલે તુ પ્રોચ્યતે દ્વાદશઙ્ગુલઃ

તસ્માદભ્યધિકં મધ્યે તતો નિમ્નતરં ક્રમાત્ ।અપ્_44.038અબ્।
વિસ્તૃતાષ્ટાઙ્ગુલં જાનુત્રિગુણા પરિણાહતઃ

જઙ્ઘામધ્યે તુ વિસ્તારઃ સપ્તાઙ્ગુલ ઉદાહૃતઃ ।અપ્_44.039અબ્।
ત્રિગુણા પરિધિશ્ચાસ્ય જઙ્ઘાગ્રં પઞ્ચવિસ્તરાત્

ત્રિગુણા પરિધિશ્ચાસ્ય પાદૌ તાલપ્રમાણકૌ ।અપ્_44.040અબ્।
આયામાદુત્થિતૌ પાદૌ ચતુરઙ્ગુલમેવ ચ

ગુલ્ફાત્ પૂર્વં તુ કર્તવ્યં પ્રમાણાચ્ચતુરઙ્ગુલમ્ ।અપ્_44.041અબ્।
ત્રિકલં વિસ્તૃતૌ પાદૌ ત્ર્યઙ્ગુલો ગુહ્યકઃ સ્મૃતઃ

પઞ્ચાઙ્ગુલસ્તુ નાહોસ્ય દીર્ઘા તદ્વત્ પ્રદેશિની ।અપ્_44.042અબ્।
અષ્ટમાષ્ટાંશતોન્યૂનઃ શેષાઙ્ગુલ્યઃ ક્રમેણ તુ

સપાદાઙ્ગુલમુત્સેધમઙ્ગુષ્ટસ્ય પ્રકીર્તિતં ।અપ્_44.043અબ્।
યવોનમઙ્ગુલં કાર્યમઙ્ગુષ્ઠસ્ય નખં તથા

:ન્
1 ચૂચુકૌ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 131
અર્ધાઙ્ગુલં તથાન્યાસાં(1) ક્રમાન્ ન્યૂનં તુ કારયેત્ ।અપ્_44.044અબ્।
અઙ્ગુલૌ વૃષણૌ કાર્યૌ મેઢ્રં તુ ચતુરઙ્ગુલમ્

પરિણાહોત્ર કોષાગ્રં કર્તવ્યઞ્ચતુરઙ્ગુલમ્ ।અપ્_44.045અબ્।
ષડઙ્ગુલપરીણાહૌ વૃષણૌ પરિકીર્તિતૌ

પ્રતિમા ભૂષણાઢ્યા સ્યાદેતદુદ્દેશલક્ષણમ્ ।અપ્_44.046અબ્।
અનયૈવ દિશા કાર્યં લોકે દૃષ્ટ્વા તુ લક્ષણમ્

દક્ષિણે તુ કરે ચક્રમધસ્તાત્ પદ્મમેવ ચ ।અપ્_44.047અબ્।
વામે શઙ્ખં ગદાધસ્તાદ્વાસુદેવસ્ય લક્ષણાત્

શ્રીપુષ્ટૌ વાપિ કર્તવ્યે પદ્મવીણાકરાન્વિતે ।અપ્_44.048અબ્।
ઊરુમાત્રોચ્છિતાયામે માલાવિદ્યાધરૌ(2) તથા

પ્રભામણ્ડલસંસ્થૌ તૌ પ્રભા હસ્ત્યાદિભૂષણા ।અપ્_44.049અબ્।
પદ્માભં પાદપીઠન્તુ પ્રતિમાસ્વેવમાચરેત્