અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 380

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે અદ્વૈતવ્રહ્મવિજ્ઞાનં
નમોનાશીત્યધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {380}
:શ્ અથાશીત્યધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
ગીતાસારઃ
અગ્નિર્ ઉવાચ
ગીતાસારં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વગીતોત્તમોત્તમં ।અપ્_380.001અબ્।
કૃષ્ણો ઽર્જુનાય યમાહ પુરા વૈ ભુક્તિમુક્તિદં(2)

શ્રીભગવાનુવાચ
ગતાસુરગતાસુર્વા ન શોચ્યો દેહવાનજઃ ।અપ્_380.002અબ્।
આત્માજરો ઽમરો ઽભેદ્યસ્તસ્માચ્છોકાદિકં ત્યજેત્

:ન્
1 જ્ઞાનાત્ સૌવીરભૂપતિરિતિ ખ.. , ઞ.. ચ
2 પઠતાં ભુક્તિમુક્તિદમિતિ ખ..
:પ્ 345
ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્તેષૂપજાયતે ।અપ્_380.003અબ્।
સઙ્ગાત્ કામસ્તતઃ ક્રોધઃ ક્રોધાત્સમ્મોહ એવ ચ

અમ્મોહાત્ સ્મૃતિવિભ્રંશો બુદ્ધિનાશાત્ પ્રણશ્યતિ ।અપ્_380.004અબ્।
દુઃસઙ્ગહાનિઃ સત્સઙ્ગાન્મોક્ષકાભી ચ કામનુત્

કામત્યાગાદાત્મનિષ્ઠઃ સ્થિરપ્રજ્ઞસ્તદોચ્યતે ।અપ્_380.005અબ્।
યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી

યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ ।અપ્_380.006અબ્।
આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે

નૈવ તસ્ય કૃતે નાર્થો નાકૃતે નેહ કશ્ ચનઃ ।અપ્_380.007અબ્।
તત્ત્વવિત્તુ મહાવહો ગુણકર્મવિભાગયોઃ

ગુણા ગુનેષુ વર્તન્તે ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે ।અપ્_380.008અબ્।
સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યતિ

જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।અપ્_380.009અબ્।
બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ સઙ્ગન્ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ

લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ।અપ્_380.010અબ્।
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ

ઈક્ષતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ ।અપ્_380.011અબ્।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટો ઽભિજાયતે

ન હિ કલ્યાણકૃત્ કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ ।અપ્_380.012અબ્।
દેવી હ્ય્ એષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા

મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાન્તરન્તિ તે ।અપ્_380.013અબ્।
આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થો જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ

ચતુર્વિધા ભજન્તે માં જ્ઞાની ચૈકત્વમાસ્થિતઃ ।અપ્_380.014અબ્।
:પ્ 346
અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમુચ્યતે

ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ ।અપ્_380.015અબ્।
અધિભૂતં ક્ષરોભાવઃ પુરુષશ્ચાધિદૈવતં

અધિયજ્ઞોહમેવાત્ર દેહે દેહભૃતાં વર ।અપ્_380.016અબ્।
અન્તકાલે સ્મરન્માઞ્ચ મદ્ભાવં યાત્યસંશયઃ

યં યં ભાવં સ્મરન્નન્તે ત્યજેદ્દેહન્તમાપ્નુયાત્ ।અપ્_380.017અબ્।
પ્રાણં ન્યસ્ય ભ્રુવોર્મધ્યે અન્તે પ્રાપ્નોતિ મત્પરમ્

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મવદન્ દેહં ત્યજન્તથા ।અપ્_380.018અબ્।
બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તાઃ સર્વે મમ વિભૂતયઃ

શ્રીમન્તશ્ચોર્જિતાઃ સર્વે મમાંશાઃ(1) પ્રાણિનઃસ્મૃતાઃ ।અપ્_380.019અબ્।
અહમેકો વિશ્વરૂપ ઇતિ જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે

ક્ષેત્રં શરીરં યો વેત્તિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ પ્રકોર્તિતઃ ।અપ્_380.020અબ્।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્જ્ઞાનં યત્તજ્જ્ઞાનં મતં મમ

મહાભૂતાન્યહઙ્કારો બુદ્ધિરવ્યક્તમેવ ચ ।અપ્_380.021અબ્।
ઇન્દ્રયાણિ દેશૈકઞ્ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિયગોચરાઃ

ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સઙ્ઘાતશ્ચેતના ધૃતિઃ ।અપ્_380.022અબ્।
એતત્ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારમુદાહૃતં

અમાનિત્વમદમ્ભિત્વમહિંસા ક્ષાન્તિરાર્જવમ્ ।અપ્_380.023અબ્।
આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૈર્યમાત્મવિનિગ્રહઃ

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમનહઙ્કાર એવ ચ ।અપ્_380.024અબ્।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનં

આસક્તિરનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ ।અપ્_380.025અબ્।
:ન્
1 મમાઙ્ગા ઇતિ ખ..
:પ્ 347
નિત્યઞ્ચ સમચિત્તત્ત્વમિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ

મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્તિરવ્યભિચારિણી ।અપ્_380.026અબ્।
વિવિક્તદેશસેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠત્વન્તત્ત્વજ્ઞાનાનુદર્શનં ।અપ્_380.027અબ્।
એતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમજ્ઞાનં યદતો ઽન્યથા

જ્ઞેયં યત્તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યં જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે ।અપ્_380.028અબ્।
અનાદિ પરમં બ્રહ્મ સત્ત્વં નામ તદુચ્યતે

સર્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખમ્ ।અપ્_380.029અબ્।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્ ।અપ્_380.030અબ્।
અસક્તં સર્વભૃચ્ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ

વહિરન્તશ્ ચ ભૂતાનામચરઞ્ચરમેવ ચ ।અપ્_380.031અબ્।
સૂક્ષ્મત્વાત્તદવિજ્ઞેયં દૂરસ્થઞ્ચાન્તિકે ઽપિ યત્

અવિભક્તઞ્ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્ ।અપ્_380.032અબ્।
ભૂતભર્તૃ ચ વિજ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ

જ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિસ્તમસઃ પરમુચ્યતે ।અપ્_380.033અબ્।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય ધિષ્ઠિતં

ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના ।અપ્_380.034અબ્।
અન્યે સાઙ્ખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે

અન્યે ત્વેવમજાનન્તો શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે ।અપ્_380.035અબ્।
તેપિ ચાશુ તરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ

સત્ત્વાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ ।અપ્_380.036અબ્।
પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતો જ્ઞાનમેવ ચ

:પ્ 348
ગુણા વર્તન્ત ઇત્ય્ એવ યો ઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે ।અપ્_380.037અબ્।
માનાવમાનમિત્રારિતુલ્યસ્ત્યાગી સ નિર્ગુણઃ

ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખમશ્વત્થં પ્રાહુરવ્યયં ।અપ્_380.038અબ્।
છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ લોકે ઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ ।અપ્_380.039અબ્।
અહિંસાદિઃ ક્ષમા ચૈવ દૈવીસમ્પત્તિતો નૃણાં

ન શૌચં નાપિ વાચારો હ્ય્ આસુરીસમ્પદોદ્ધવઃ ।અપ્_380.040અબ્।
નરકત્વાત્ ક્રોધલોભકામસ્તસ્માત્ત્રયં ત્યજેત્

યજ્ઞસ્તપસ્ તથા દાનં સત્ત્વાદ્યૈસ્ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।અપ્_380.041અબ્।
આયુઃ સત્ત્વં બલારોગ્યસુખાયાન્નન્તુ સાત્ત્વિકં

દુઃખશોકામયાયાન્નં તીક્ષ્ણરૂક્ષન્તુ રાજસં ।અપ્_380.042અબ્।
અમેધ્યોચ્છિષ્ટપૂત્યન્નં તામસં નીરસાદિકં

યષ્ટવ્યો વિધિના યજ્ઞો નિષ્કામાય સ સાત્ત્વિકઃ ।અપ્_380.043અબ્।
યજ્ઞઃ ફલાય દમ્ભાત્મી રાજસસ્તામસઃ ક્રતુઃ

શ્રદ્ધામન્ત્રાદિવિધ્યુક્તં તપઃ શારીરમુચ્યતે ।અપ્_380.044અબ્।
દેવાદિપૂજાહિંસાદિ વાઙ્મયં તપ ઉચ્યતે

અનુદ્વેગકરં વાક્યં સત્યં સ્વાધ્યાયસજ્જપઃ ।અપ્_380.045અબ્।
માનસં ચિત્તસંશુદ્ધેર્સૌનમાત્સવિનિગ્રહઃ

સાત્ત્વિકઞ્ચ તપો ઽકામં ફલાદ્યર્થન્તુ રાજસં ।અપ્_380.046અબ્।
તામસં પરપીડાયૈ સાત્ત્વિકં દાનમુચ્યતે

દેશાદૌ ચૈવ દાતવ્યમુપકારાય રાજસં ।અપ્_380.047અબ્।
આદેશાદાવવજ્ઞાતં તામસં દાનમીરિતં

:પ્ 349
ઓંતત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_380.048અબ્।
યજ્ઞદાનાદિક કર્મ બુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણાં

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રઞ્ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલં ।અપ્_380.049અબ્।
ભવત્યત્યાગિનાં(1) પ્રેત્ય ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્વચિત્

તામસઃ કર્મસંયોગાત્ મોહાત્ક્લેશભયાદિકાત્ ।અપ્_380.050અબ્।
રાજસઃ સાત્ત્વિકો ઽકામાત્ પઞ્ચૈતે કર્મહેતવઃ

અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણઞ્ચ પૃથગ્વિધમ્ ।અપ્_380.051અબ્।
ત્રિવિધાશ્ ચ પૃથક્ ચેષ્ટા દૈવઞ્ચૈવાત્ર પઞ્ચમં

એકં જ્ઞાનં સાત્ત્વિકં સ્યાત્ પૃથગ્ જ્ઞાનન્તુ રાજસં ।અપ્_380.052અબ્।
અતત્ત્વાર્થન્તામસં સ્યાત્ કર્માકામાય સાત્ત્વિકં

કામાય રાજસં કર્મ મોહાત્ કર્મ તુ તામસં ।અપ્_380.053અબ્।
સીધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમઃ કર્તા સાત્ત્વિકો રાજસો ઽત્યપિ

શઠો ઽલસસ્તામસઃ સ્યાત્ કાર્યાદિધીશ્ ચ સાત્ત્વિકી ।અપ્_380.054અબ્।
કાર્યાર્થં સા રાજસી સ્યાદ્વિપરીતા તુ તામસી

મનોધૃતિઃ સાત્ત્વિકી સ્યાત્ પ્રીતિકામેતિ રાજસી ।અપ્_380.055અબ્।
તામસી તુ પ્રશોકાદૌ મુખં સત્ત્વાત્તદન્તગં

સુખં તદ્રાજસઞ્ચાગ્રે અન્તે દુઃખન્તુ તામસં ।અપ્_380.056અબ્।
અતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદન્તતં

સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય વિષ્ણું સિદ્ધિઞ્ચ વિન્દતિ ।અપ્_380.057અબ્।
કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા

:ન્
1 ભવત્યયોગિનામિતિ ખ..
:પ્ 350
બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તં જગદ્વિષ્ણુઞ્ચ વેત્તિ યઃ ।અપ્_380.058અબ્।
સિદ્ધિમાપ્નોતિ ભગવદ્ભક્તો ભાગવતો ધ્રુવં