અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 369

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે આત્યન્તિકલયગર્ભોત્પત્તિનિરૂપણં
નામાષ્ટષ્ટ્યધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {369}
:શ્ અથોનસપ્તત્યધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શરીરાવયવાઃ
અગ્નિર્ ઉવાચ
શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં ધીઃ ખુઞ્ચ ભૂતગં ।અપ્_369.001અબ્।
શબ્દસ્પર્શરૂપરમગન્ધાઃ ખાદિષુ તદ્ગુણાઃ

પાયૂપસ્થૌ કરૌ પાદૌ વાગ્ભવેત્ કર્મખુન્તથા ।અપ્_369.002અબ્।
ઉત્સર્ગાનન્દકાદાનગતિવાગાદિ કર્મ તત્

પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાન્યત્ર પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।અપ્_369.003અબ્।
ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ પઞ્ચૈવ મહાભૂતા મનો ઽધિપાઃ

આત્માવ્યક્તશ્ ચતુર્વિંશતત્ત્વાનિ પુરુષઃ પરઃ ।અપ્_369.004અબ્।
સંયુક્તશ્ ચ વિયુક્તશ્ ચ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે

અવ્યક્તમાસ્રિતાનીહ રજઃસત્ત્વતમાંસિ ચ ।અપ્_369.005અબ્।
આન્તરઃ પુરુષો જીવઃ સ પરં બ્રહ્મ કારણં

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યો વેત્તિ પુરુષં પરં ।અપ્_369.006અબ્।
સપ્તાશયાઃ સ્મૃતા દેહે રુધિરસ્યૈક આશયઃ

શ્લેષ્મણશ્ચામપિત્તાભ્યાં પક્વાશયસ્તુ પઞ્ચમઃ ।અપ્_369.007અબ્।
:પ્ 306
વાયુમૂત્રાશયઃ સપ્તઃ સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયો ઽષ્ટમઃ

પિત્તાત્પક્વાશયો ઽગ્નેઃ સ્યાદ્યોનિર્વિકશિતા દ્યુતૌ ।અપ્_369.008અબ્।
પદ્મવદ્ગર્ભાશયઃ સ્યાત્તત્ર ઘત્તે સરક્તકં

શુક્રં સ્વશુક્રતશ્ચાઙ્ગં કુન્તલાન્યત્ર કાલતઃ ।અપ્_369.009અબ્।
ન્યસ્તં શુક્રમતો યોનૌ નેતિ ગર્ભાશયં મુને

ઋતાવપિ ચ યોનિશ્ચેદ્વાતપિત્તકફાવૃતા ।અપ્_369.010અબ્।
ભવેત્તદા વિકાશિત્વં નૈવ તસ્યાં પ્રજાયતે

બુક્કાત્પુક્કસકપ્લીહકૃતકોષ્ઠાઙ્ગહૃદ્વ્રણાઃ ।અપ્_369.011અબ્।
તણ્ડકશ્ ચ મહાભાગ નિબદ્ધાન્યાશયે મતઃ

રસસ્ય પચ્યમાનસ્ય સારાદ્ભવતિ દેહિનાં ।અપ્_369.012અબ્।
પ્લીહા યકૃચ્ચ ધર્મજ્ઞ રક્તફેણાચ્ચ પુક્કસઃ

રક્તં પિત્તઞ્ચ ભવતિ તથા તણ્ડકસંજ્ઞકઃ ।અપ્_369.013અબ્।
મેદોરક્તપ્રસારાચ્ચ વુક્કાયાઃ સમ્ભવઃ સ્મૃતઃ

રક્તમાંસપ્રસારાચ્ચ ભવન્ત્યન્ત્રાણિ દેહિનાં ।અપ્_369.014અબ્।
સાર્ધત્રિવ્યામસંખ્યાનિ તાનિ નૄણાં વિનિર્દિશેત્

ત્રિવ્યામાનિ તથા સ્ત્રીણાં પ્રાહુર્વેદવિદો જનઃ ।અપ્_369.015અબ્।
રક્તવાયુસમાયોગાત્ કામેયસ્યોદ્ભવઃ સ્મૃતઃ

કફપ્રસારાદ્ભવતિ હૃદયં પદ્મસન્નિભં ।અપ્_369.016અબ્।
અધોમુખં તચ્છૂષિરં યત્ર જીવો વ્યવસ્થિતઃ

ચૈતન્યાનુગતા ભાવઃસર્વે તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ ।અપ્_369.017અબ્।
તસ્ય વામે તથા પ્લીહા દક્ષિણે ચ તથા યકૃત્

દક્ષિણે ચ તથા ક્લોમ પદ્મસ્યૈવં પ્રકીર્તિતં ।અપ્_369.018અબ્।
શ્રોતાંસિ યાનિ દેહે ઽસ્મિન્ કફરક્તવહાનિ ચ

:પ્ 307
તેષાં ભૂતાનુમાનાચ્ચ ભવતીન્દ્રિયસમ્ભવઃ ।અપ્_369.019અબ્।
નેત્રયોર્મણ્ડલં શુક્લં કફાદ્ભવતિ પૈતૃકં

કૃષ્ણઞ્ચ મણ્ડલં વાતાત્તથા મવતિ માતૃકં ।અપ્_369.020અબ્।
પિત્તાત્ત્વઙ્મણ્ડલં જ્ઞેયં માતાપિતૃસમુદ્ભવં

માંસાસૃક્કફજા જિહ્વા મેદો ઽસૃક્કફમાંસજૌ ।અપ્_369.021અબ્।
વૃષાણૌ દશ પ્રાણસ્ય જ્ઞેયાન્યાયતનાનિ તુ

મૂર્ધા હૃન્નાભિકણ્ઠાશ્ ચ જિહ્વા શુક્રઞ્ચ શોણિતં ।અપ્_369.022અબ્।
ગુદં વસ્તિશ્ ચ ગુલ્ફઞ્ચ કણ્ડુરાઃ શોડશેરિતાઃ

દ્વે કરે દ્વે ચ ચરણે ચતસ્રઃ પૃષ્ઠતો ગલે ।અપ્_369.023અબ્।
દેહે પાદાદિશીર્ષાન્તે જાલાનિ ચૈવ ષોડશ

માંસસ્નાયુશિરાસ્થિન્યઃ ચત્વારશ્ ચ પૃથક્ પૃથક્ ।અપ્_369.024અબ્।
મણિબન્ધનગુલ્ફેષુ નિબદ્ધાનિ પરસ્પરં

ષટ્કૂર્ચાનિ સ્મૃતાનીહ હસ્તયોઃ પાદયોઃ પૃથક્ ।અપ્_369.025અબ્।
ગ્રીવાયાઞ્ચ તથા મેઢ્રે કથિતાનિ મનીષિભિઃ

પૃષ્ઠવંશસ્યોપગતાશ્ ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ ।અપ્_369.026અબ્।
નવત્યશ્ ચ તથા પેશ્યસ્તાસાં બન્ધનકારિકાઃ

સીરણ્યશ્ ચ તથા સપ્ત પઞ્ચ મૂર્ધાનમાશ્રિતાઃ ।અપ્_369.027અબ્।
એકૈકા મેઢ્રજિહ્વાસ્તા અસ્થિ ષષ્ટિશતત્રયં

સૂક્ષ્મૈઃ સહ ચતુઃષષ્ઠિર્દશના વિંશતિર્નખાઃ ।અપ્_369.028અબ્।
પાણિપાદશલાકાશ્ ચ તાસાં સ્થાનચતુષ્ટયં

ષષ્ટ્યઙ્ગુલીનાં દ્વે પાર્ષ્ણ્યોર્ગુલ્ફેષુ ચ ચતુષ્ટયં ।અપ્_369.029અબ્।
ચત્વાર્યરત્ન્યોરસ્થીનિ જઙ્ઘયોસ્તદ્વદેવ તુ

દ્વે દ્વે જાનુકપોલોરુફલકાંશસમુદ્ભવં ।અપ્_369.030અબ્।
:પ્ 308
અક્ષસ્થાનાંશકશ્રોણિફલકે ચૈવમાદિશેત્

ભગાસ્તોકં તથા પૃષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ ।અપ્_369.031અબ્।
ગ્રીવાયાઞ્ચ તથાસ્થીનિ જત્રુકઞ્ચ તથા હમુઃ

તન્મૂલં દ્વેલલાટાક્ષિગણ્ડનાસાઙ્ઘ્ય્રવસ્થિતાઃ ।અપ્_369.032અબ્।
પર્શુકાસ્તાલુકૈઃ સાર્ધમર્વુદૈશ્ ચ દ્વિસપ્તતિઃ

દ્વેશઙ્ખકે કપાલાનિ ચત્વાર્યેવ શિરસ્ તથા ।અપ્_369.033અબ્।
ઉરઃ સપ્તદશાસ્થીનિ સન્ધીનાં દ્વે શતે દશ

અષ્ટષષ્ટિસ્તુ શાખાસુ ષષ્ટિશ્ ચૈકવિવર્જિતા ।અપ્_369.034અબ્।
અન્તરા વૈ ત્ર્યશીતિશ્ ચ સ્નાયોર્ નવશતાનિ ચ

ત્રિંશાધિકે દ્વે શતે તુ અન્તરાધૌ તુ સપ્તતિઃ ।અપ્_369.035અબ્।
ઊર્ધ્વગાઃ ષટ્શતાન્યેવ શાખાસ્તુ કથિતાનિ તુ

પઞ્ચપેશીશતાન્યેવ(1) ચત્વારિંશત્તથોર્ધ્વગાઃ ।અપ્_369.036અબ્।
ચતુઃશતન્તુ શાખાસુ અન્તરાધૌ ચ ષષ્ટિકા

સ્ત્રીણામ્ ચૈકાધિકા વૈ સ્યાદ્વિંશતિશ્ ચતુરુત્તરા ।અપ્_369.037અબ્।
સ્તનયોર્દશ યોનૌ ચ ત્રયોદશ તથાશયે

ગર્ભસ્ય ચ ચતસ્રઃ સ્યુઃ શિરાણાઞ્ચ શરીરિણાં ।અપ્_369.038અબ્।
ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ તથાન્યાનિ નવૈવ તુ

ષટ્પઞ્ચાશત્સહસ્રાણિ રસન્દેહે વહન્તિ તાઃ ।અપ્_369.039અબ્।
કેદાર ઇવ કુલ્યાશ્ ચ ક્લેદલેપાદિકઞ્ચ યત્

દ્વાસપ્તતિસ્ તથા કોટ્યો વ્યોમ્નામિહ મહામુને ।અપ્_369.040અબ્।
મજ્જાયા મેદસશ્ ચૈવ વસાયાશ્ ચ તથા દ્વિજ

મૂત્રસ્ય ચૈવ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શકૃતસ્ તથા ।અપ્_369.041અબ્।
:ન્
1 પઞ્ચપેશીશતાન્યત્રેતિ ખ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 309
રક્તસ્ય સરસસ્યાત્ર ક્રમશો ઽઞ્જલયો મતાઃ

અર્ધાર્ધાભ્યધિકાઃ સર્વાઃ પૂર્વપૂર્વાઞ્જલેર્મતાઃ ।અપ્_369.042અબ્।
અર્ધાઞ્જલિશ્ ચ શુક્રસ્ય તદર્ધઞ્ચ તતૌજસઃ

રજસસ્તુ તથા સ્ત્રીણાઞ્ચતસ્રઃ કથિતા બુધૈઃ ।અપ્_369.043અબ્।
શરીરં મલદોષાદિ પિણ્ડં જ્ઞાત્વાત્મનિ ત્યજેત્(1)