અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 25

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે અગ્નિકાર્યાદિકથનં નામ ચતુર્વિંશો
ઽધ્યાયઃ
:ન્
1 વાસુદેવાર્ચનં કૃત્વા ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 64
% છપ્તેર્ {25}
:શ્ અથ પઞ્ચવિંશો ઽધ્યાયઃ
વાસુદેવાદિમન્ત્રનિરૂપણં
નારદ ઉવાચ
વાસુદેવાદિમન્ત્રાણાં પૂજાનાં લક્ષણં વદે ।અપ્_25.001અબ્।
વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધકઃ

નમો ભગવતે ચાદૌ અ આ અં અઃ સ્વવીજકાઃ(1) ।અપ્_25.002અબ્।
ઓઙ્કારાદ્યા નમોન્તાશ્ ચ નમો નારાયણસ્તતઃ

ઓં તત્ સત્ બ્રહ્મણે ચૈવ ઓં નમો વિષ્ણવે નમઃ ।અપ્_25.003અબ્।
ઓં ક્ષૌં ઓં નમો ભગવતે નરસિંહાય વૈ નમઃ

ઓં ભૂર્નમો ભગવતે વરાહાય નરાધિપાઃ ।અપ્_25.004અબ્।
જવારુણહરિદ્રાભા નીલશ્યામલલોહિતાઃ

મેઘાગ્નિમધુપિઙ્ગાભા વલ્લભા નવ નાયકાઃ ।અપ્_25.005અબ્।
અઙ્ગાનિ સ્વરવીજાનાં સ્વનામાન્તૈર્ યથાક્રમમ્

હૃદયાદીનિ કલ્પેત વિભક્તૈસ્તન્ત્રવેદિભિઃ ।અપ્_25.006અબ્।
વ્યઞ્જનાદીનિ વીજાનિ તેષાં લક્ષણમન્યથા

દીર્ઘસ્વરૈસ્તુ ભિન્નાનિ નમોન્તાન્તસ્થિતાનિ તુ ।અપ્_25.007અબ્।
અઙ્ગાનિ હ્રસ્વયુક્તાનિ ઉપાઙ્ગાનીતિ વર્ણ્યતે

વિભક્તનામવર્ણાન્તસ્થિતાનિ વીજમુત્તમં(2) ।અપ્_25.008અબ્।
દીર્ઘૈર્ હ્રસ્વૈશ્ ચ સંયુક્તં સાઙ્ગોપાઙ્ગંસ્વરૈઃ ક્રમાત્(3)

વ્યઞ્જનાનાં ક્રમો હ્ય્ એષ હૃદયાદિપ્રકૢપ્તયે ।અપ્_25.009અબ્।
સ્વવીજેન સ્વનામાન્તૈર્ વિભક્તાન્યઙ્ગનામભિઃ

:ન્
1 દ્વાદશાક્ષરવીજકા ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 સ્થિતવીજાર્થમુત્તમમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 દીર્ઘસ્વરૈશ્ ચ સંયુક્તમઙ્ગોપાઙ્ગં સ્વરૈઃ ક્રમાદિતિ ખ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 સ્વરવીજેષુ નામાન્તૈર્ વિભક્તાન્યઙ્ગનામભિરિતિ ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 65
યુક્તાનિ હૃદયાદીનિ દ્વાદશાન્તાનિ પઞ્ચતઃ(1) ।અપ્_25.010અબ્।
આરભ્ય કલ્પયિત્વા તુ જપેત્ સિદ્ધ્યનુરૂપતઃ

હૃદયઞ્ચ શિરશ્ચૂડા કવચં નેત્રમસ્ત્રકં ।અપ્_25.011અબ્।
ષડઙ્ગાનિ તુ વીજાનાં મૂલસ્ય દ્વાદશાઙ્ગકં

હૃચ્છિરશ્ ચ શિખા વર્મ ચાસ્ત્રનેત્રાન્તયોદરં ।અપ્_25.012અબ્।
પ્રષ્ટબાહૂરુજાનૂંશ્ ચ જઙ્ઘા પાદૌ ક્રમાન્ન્યસેત્

કં ટં પં શં વૈનતેયઃ ખં ઠં ફં ઘંગદામનુઃ(2) ।અપ્_25.013અબ્।
ગં ડં બં સં પુષ્ઠિમન્તો ઘં ઢં ભં હં શ્રિયૈનમઃ

વં શં મં ક્ષં(3) પાઞ્ચજન્યં છં તં પં(4)કૌસ્તુભાય ચ ।અપ્_25.014અબ્।
જં ખં વં સુદર્શનાય શ્રીવત્સાય સં વં દં ચંલં(5)

ઓં ધં વં વનમાલાયૈ મહાનન્તાય વૈ નમઃ(6) ।અપ્_25.015અબ્।
નિર્વીજપદમન્ત્રાણાં પદૈર્ અઙ્ગાનિ કલ્પયેત્

જાત્યન્તૈર્ નામસંયુક્તેર્હૃદયાદીનિ પઞ્ચધા ।અપ્_25.016અબ્।
પ્રણવં હૃદયાદીનિ તતઃ પ્રોક્તાનિ પઞ્ચધા

પ્રણવં હૃદયં પૂર્વં પરાયેતિ શિરઃ શિખા ।અપ્_25.017અબ્।
નામ્નાત્મના તુ(7) કવચં અસ્ત્રં નામાન્તકં ભવેત્

:ન્
1 દ્વાદશાર્ણાનિ યત્નત ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 મહાગદા ઇતિ ઙ,ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ઠં ણં મં ક્ષં ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 દં ભં પમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 શ્રીવત્સાય ચ પઞ્ચમમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્ત્કપાઠઃ શ્રીવત્સો
વં ચં દં ઠં લં ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
6 નમોનન્તાય વૈ નમ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
7 નામ્નામુના તુ ઇતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્ત્કદ્વયપાઠઃ
:પ્ 66
ઓં પરાસ્ત્રાદિસ્વનામાત્મા(1) ચતુર્થ્યન્તો નમોન્તકઃ ।અપ્_25.018અબ્।
એકવ્યૂહાદિષડ્વિંશવ્યૂહાત્તસ્યાત્મનો મનુઃ(2)

કનિષ્ટાદિકરાગ્રેષુ પ્રકૃતિં દેહકેર્ચયેત્ ।અપ્_25.019અબ્।
પરાય પુરુષાત્મા સ્યાત્ પ્રકૃત્યાત્મા દ્વિરૂપકઃ

ઓં પરયામ્ન્યાત્મને ચૈવ વાય્વર્કૌ ચ દ્વિરૂપકઃ ।અપ્_25.020અબ્।
અગ્નિં ત્રિમૂર્તૌ(3) વિન્યસ્ય વ્યાપકં કરદેહયોઃ

વાય્વર્કૌ કરશાખાસુ સવ્યેતરકરદ્વયે ।અપ્_25.021અબ્।
હૃદિ મૂર્તો તનાવેષ ત્રિવ્યૂહે તુર્યરૂપકે

ઋગ્વેદં વ્યાપકં હસ્તે અઙ્ગુલીષુ યજુર્ન્યસેત્ ।અપ્_25.022અબ્।
તલદ્વયેથર્વરૂપં શિરોહૃચ્ચરણાન્તકઃ

આકાશં વ્યાપકં ન્યસ્ય કરે દેહે તુ પૂર્વવત્ ।અપ્_25.023અબ્।
અઙ્ગુલીષુ ચ વાય્વાદિ શિરોહૃદ્ગુહ્યપાદકે

વાયુર્જ્યોતિર્જલં પૃથ્વી પઞ્ચવ્યૂહઃ સમીરિતઃ ।અપ્_25.024અબ્।
મનઃ શ્રોત્રન્ત્વગ્દૃગ્જિહ્વા ઘ્રાણં ષડ્વ્યૂહ ઈરિતઃ

વ્યાપકં માનસં ન્યસ્ય તતોઙ્ગુષ્ટાદિતઃ ક્રમાત્ ।અપ્_25.025અબ્।
મૂર્ધાસ્યહૃદ્ગુહ્યપત્સુ કથિતઃ કરુણાત્મકઃ

આદિમૂર્તિસ્તુ સર્વત્ર વ્યાપકો જીવસઞ્જ્ઞિતઃ ।અપ્_25.026અબ્।
ભૂર્ભુવઃ સ્વર્મહર્જનસ્તપઃ સ્ત્યઞ્ચ સપ્તધા

કરે દેહે ન્યસેદાદ્યમઙ્ગુષ્ટાદિક્રમેણ તુ ।અપ્_25.027અબ્।
તલસંસ્થઃ સપ્તમશ્ ચ(4) લોકેશો દેહકે ક્રમાત્

:ન્
1 ઓં પરાસ્ત્રાદિત્યનામાત્મા ઇતિ ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 એવં વ્યૂહાદિષડ્વિંશં વ્યૂહાત્તસ્યાત્મનો મનુરિતિ ખ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 અગ્નિં દ્વિમૂર્તૌ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્ત્કપાઠઃ
4 તલસ્થઃ સપ્તમશ્ ચૈવ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 67
દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃદ્ગુહ્યાઙ્ગ્રિષુ સંસ્થિતઃ ।અપ્_25.028અબ્।
અગ્નિષ્ઠોમસ્તથોક્થસ્તુ ષોડશી વાજપેયકઃ

અતિરાત્રાપ્તોર્યામઞ્ચ(1) યજ્ઞાત્મા સપ્તરૂપકઃ ।અપ્_25.029અબ્।
ધીરહં મનઃ શબ્દશ્ ચ સ્પર્શરૂપરસાસ્તતઃ(2)

ગન્ધો બુદ્ધિર્વ્યાપકં તુ કરે દેહે ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।અપ્_25.030અબ્।
ન્યસેદન્ત્યૈ ચ(3) તલયોઃ કે લલાટે મુખે હૃદિ

નાભૌ ગુહ્યે ચ પાદે ચ અષ્ટવ્યૂહઃ પુમાન્ સ્મૃતઃ(4) ।અપ્_25.031અબ્।
વીજો બુદ્ધિરહઙ્કારો મનઃ શબ્દો ગુણોનિલઃ

રૂપં રસો નવાત્માયં જીવ અઙ્ગુષ્ઠકદ્વયે ।અપ્_25.032અબ્।
તર્જન્યાદિક્રમાચ્છેષં યાવદ્વામપ્રદેશિનીં

દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ ।અપ્_25.033અબ્।
પાદયોશ્ ચ દશાત્માયં ઇન્દ્રો વ્યાપી સમાસ્થિતઃ

અઙ્ગુષ્ઠકદ્વયે વહ્નિસ્તર્જન્યાદૌ પરેષુ ચ ।અપ્_25.034અબ્।
શિરોલલાટવક્ત્રેષુ હૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ

પાદયોરેકદશાત્મા મનઃ શ્રોત્રં ત્વગેવ ચ ।અપ્_25.035અબ્।
ચક્ષુર્જિહ્વા તથા ઘ્રાણં વાક્પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ ચ પાયુકઃ

ઉપસ્થં માનસો વ્યાપી શ્રોત્રમઙ્ગુષ્ઠકદ્વયે ।અપ્_25.036અબ્।
તર્જન્યાદિક્રમાદષ્ટૌ અતિરિક્તં તલદ્વયે

ઉત્તમાઙ્ગુલલલાટાસ્યહૃન્નાભાવથ ગુહ્યકે ।અપ્_25.037અબ્।
ઉરુયુગ્મે તથા જઙ્ઘે ગુલ્ફપાદેષુ ચ ક્રમાત્

:ન્
1 અતિરાત્રાપ્તયામશ્ ચ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્ત્કપાઠઃ
2 રસાસ્ તથા ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ન્યસેદન્તે ચ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । ન્યસેદષ્ટૌ ચ ઇતિ ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 ક્રમાત્ સ્મૃત ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાટ્ઃઅઃ
:પ્ 68
વિષ્ણુર્મધુહરશ્ ચૈવ ત્રિવિક્રમકવામનૌ ।અપ્_25.038અબ્।
શ્રીધરોથ હૃષીકેશઃ પદ્મનાભસ્તથૈવ ચ

દામોદરઃ કેશવશ્ ચ નારાયણસ્તતઃ પરઃ ।અપ્_25.039અબ્।
માધવશ્ચાથ ગોવિન્દો વિષ્ણું વૈ વ્યાપકં ન્યસેત્

અઙ્ગુષ્ઠાદૌ તલે દ્વૌ ચ પાદે જાનુનિ વૈ કટૌ ।અપ્_25.040અબ્।
શિરઃશિખરકટ્યાઞ્ચ જાનુપાદાદિષુ ન્યસેત્

દ્વાદશાત્મા પઞ્ચવિંશઃ ષડ્વિંશવ્યૂહકસ્ તથા ।અપ્_25.041અબ્।
પુરુષો ધીરહઙ્કારો મનશ્ચિત્તઞ્ચ શબ્દકઃ

તથા સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધઃ શ્રોત્રં ત્વચસ્ તથા ।અપ્_25.042અબ્।
ચક્ષુર્જિહ્વા નાસિકા ચ વાક્પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ ચ પાયવઃ

ઉપસ્થો ભૂર્જલન્તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ।અપ્_25.043અબ્।
પુરુષં વ્યાપકં ન્યસ્ય અઙ્ગુષ્ઠાદૌ દશ ન્યસેત્

શેષાન્ હસ્તતલે ન્યસ્ય શિરસ્યથ લલાટકે ।અપ્_25.044અબ્।
મુખહૃન્નાભિગુહ્યોરુજાન્વઙ્ઘ્રૌ કરણોદ્ગતૌ

પાદે જાન્વોરુપસ્થે ચ હૃદયે મૂર્ધ્નિ ચ ક્રમાત્ ।અપ્_25.045અબ્।
પરશ્ ચ પુરુષાત્માદૌ ષડ્વિંશે પૂર્વવત્પરં

સઞ્ચિન્ત્ય મણ્ડલૈકે તુ પ્રકૃતિં પૂજયેદ્બુધઃ ।અપ્_25.046અબ્।
પૂર્વયામ્યાપ્યસૌમ્યેષુ હૃદયાદીનિ પૂજયેત્

અસ્ત્રમગ્ન્યાદિકોણેષુ(1) વૈનતેયાદિ પૂર્વવત્ ।અપ્_25.047અબ્।
દિક્પાલાંશ્ ચ વિધિસ્ત્વન્યઃ(2) ત્રિવ્યૂહેગ્નિશ્ ચ મધ્યતઃ

પૂર્વાદિદિગ્બલાવસોરાજ્યાદિભિરલઙ્કૃતઃ ।અપ્_25.048અબ્।
કર્ણિકાયાં નાભસશ્ ચ માનસઃ કર્ણિકાસ્થિતઃ

:ન્
1 અસ્ત્રમગ્ન્યાદિપત્રેષુ ઇતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
2 દિક્પાલાંશ્ ચ વિધિસ્તસ્ય ઇતિ ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
દિક્પાલાદૌ વિધિસ્તુલ્ય ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 69
વિશ્વરૂપં સર્વસ્થિત્યૈ(1) યજેદ્રાજ્યજયાય ચ ।અપ્_25.049અબ્।
સર્વવ્યૂહૈઃ સમાયુક્તમઙ્ગૈર્ અપિ ચ પઞ્ચભિઃ

ગરુડાદ્યૈસ્તથેન્દ્રાદ્યૈઃ સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્ ।અપ્_25.050અબ્।
વિશ્વક્સેનં યજેન્નામ્ના વૈ વીજં વ્યોમસંસ્થિતં(2)