અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 238

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે રામોક્તનીતિર્નામ
સપ્તત્રિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {238}
:શ્ અથાષ્ટત્રિંશદધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
રાજધર્માઃ
રામ ઉવાચ
સ્વામ્યમાત્યઞ્ચ રાષ્ટ્રઞ્ચ દુર્ગં કોષો બલં સુહૃત્ ।અપ્_238.001અબ્।
પરસ્પરોપકારીદં સપ્તાઙ્ગં રાજ્યમુચ્યતે

:ન્
1 સ્વસમૃદ્ધિષ્વિત્યાદિઃ, મીનવ્રતચરિષ્ણુતેત્યન્તઃ જ.. પુસ્તકે
નાસ્તિ
:પ્ 361
રાજ્યાઙ્ગાનાં વરં રાષ્ટ્રં સાધનં પાલયેત્ સદા(1) ।અપ્_238.002અબ્।
કુલં શીલં વયઃ સત્ત્વં દાક્ષિણ્યં ક્ષિપ્રકારિતા

અવિસંવાદિતા સત્યં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા ।અપ્_238.003અબ્।
દૈવસમ્પન્નતા બુદ્ધિરક્ષુદ્રપરિવારતા

શક્યસામન્તતા ચૈવ તથા ચ દૃઢભક્તિતા(2) ।અપ્_238.004અબ્।
દીર્ઘદર્શિત્વમુત્સાહઃ શુચિતા સ્થૂલલક્ષિતા

વિનીતત્વં ધાર્મિકતા સાધોશ્ ચ નૃપતેર્ગુણાઃ ।અપ્_238.005અબ્।
પ્રખ્યાતવંશમક્રૂરં લોકસઙ્ગ્રાહિણં શુચિં

કુર્વીતાત્સહિતાઙ્ક્ષી પરિચારં મહીપતિઃ ।અપ્_238.006અબ્।
વાગ્મી પ્રગલ્ભઃ સ્મૃતિમાનુદગ્રો બલવાન્ વશી

નેતા દણ્ડસ્ય નિપુણઃ કૃતશિલ્પપરિગ્રહઃ(3) ।અપ્_238.007અબ્।
પરાભિયોગપ્રસહઃ સર્વદુષ્ટપ્રતિક્રિયા(4)

પ્રવૃત્તાન્વવેક્ષી ચ(5) સન્ધિવિગ્રહતત્ત્વવિત્ ।અપ્_238.008અબ્।
ગૂઢમન્ત્રપ્રચારજ્ઞો દેશકાલવિભાગવિત્

આદાતા સમ્યગર્થાનાં વિનિયોક્તા ચ પાત્રવિત્ ।અપ્_238.009અબ્।
ક્રોધલોભભયદ્રોહદમ્ભચાપલવર્જિતઃ

પરોપતાપપૈશૂન્યમાત્સર્યેર્ષાનૃતાતિગઃ ।અપ્_238.010અબ્।
વૃદ્ધોપદેશસમ્પન્નઃ શક્તો મધુરદર્શનઃ

ગુણાનુરાગસ્થિતિમાનાત્મસમ્પદ્ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।અપ્_238.011અબ્।
કુલીનાઃ શુચયઃ શૂરાઃ શ્રુતવન્તો ઽનુરાગિણઃ(6)

:ન્
1 સ્વામ્યમાત્યેત્યાદિઃ, પાલયેત્ સદેત્યન્તઃ પાઠઃ ગ.. પુસ્તકે
નાસ્તિ
2 તદ્વચ્ચ દૃઢભક્તિતેતિ ગ..
3 કૃતશિલ્પઃ સ્વવગ્રહ ઇતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
4 સર્વદુષ્ટપ્રતિગ્રહ ઇતિ ખ.. , ઘ.. , છ.. ચ
5 પરચ્છિદ્રાન્વવેક્ષી ચેતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
6 ગુણવન્તો ઽનુગામિન ઇતિ ગ..
:પ્ 362
દણ્ડનીતેઃ પ્રયોક્તારઃ સચિવાઃ સ્યુર્મહીપતેઃ ।અપ્_238.012અબ્।
સુવિગ્રહો જાનપદઃ કુલશીકકલાન્વિતઃ

વાગ્મી પ્રગલ્ભશ્ ચક્ષુષ્માનુત્સાહી પ્રતિપત્તિમાન્ ।અપ્_238.013અબ્।
સ્તમ્ભચાપલહીનશ્ ચ મૈત્રઃ ક્લેશસહઃ શુચિઃ

સત્યસત્ત્વધૃતિસ્થૈર્યપ્રભાવારોગ્યસંયુતઃ ।અપ્_238.014અબ્।
કૃતશિલ્પશ્ ચ(1) દક્ષશ્ ચ પ્રજ્ઞાવાન્ ધારણાન્વિતઃ

દૃઢભક્તિરકર્તા ચ વૈરાણાં સચિવો ભવેત્ ।અપ્_238.015અબ્।
સ્મૃતિસ્તત્પરતાર્થેષુ ચિત્તજ્ઞો જ્ઞાનનિશ્ ચયઃ(2)

દૃઢતા મન્ત્રગુપ્તિશ્ ચ મન્ત્રિસમ્પત્ પ્રકીર્તિતા ।અપ્_238.016અબ્।
ત્રય્યાં ચ દણ્ડનીત્યાં ચ કુશલઃ સ્યાત્ પુરોહિતઃ

અથર્વદેવવિહિતં કુર્યાચ્છાન્તિકપૌષ્ટિકં ।અપ્_238.017અબ્।
સાધુતૈષામમાત્યાનાં તદ્વિદ્યૈઃ સહ બુદ્ધિમાન્

ચક્ષુષ્મત્તાં ચ શિલ્પઞ્ચ પરીક્ષેત ગુણદ્વયં(3) ।અપ્_238.018અબ્।
સ્વજનેભ્યો વિજાનીયાત્ કુલં સ્થાનમવગ્રહં

પરિકર્મસુ દક્ષઞ્ચ વિજ્ઞાનં ધારયિષ્ણુતાં ।અપ્_238.019અબ્।
ગુણત્રયં પરીક્ષેત પ્રાગલભ્યં પ્રીતિતાં તથા(4)

કથાયોગેષુ બુદ્ધ્યેત વાગ્મિત્વં સત્યવાદિતાં ।અપ્_238.020અબ્।
ઉતસાહં ચ પ્રભાવં ચ તથા ક્લેશસહિષ્ણુતાં(5)

ધૃતિં ચૈવાનુરાગં ચ સ્થૈર્યઞ્ચાપદિ લક્ષયેત્ ।અપ્_238.021અબ્।
ભક્તિં મૈત્રીં ચ શૌચં ચ જાનીયાદ્વ્યવહારતઃ

:ન્
1 કૃતશીલશ્ચેતિ જ..
2 ચિન્તકો જ્ઞાનનિશ્ ચય ઇતિ ગ..
3 પરીક્ષેત ગુણત્રયમિતિ જ..
4 પ્રતિભાં તથેતિ જ..
5 સ્વજનેભ્ય ઇત્ય્ આદિઃ, ક્લેશસહિષ્ણુતામિત્યન્તઃ પાઠઃ છ..
પુસ્તકે નાસ્તિ
:પ્ 363
સંવાસિભ્યો બલં સત્ત્વમારોગ્યં શીલમેવ ચ(1) ।અપ્_238.022અબ્।
અસ્તબ્ધતામચાપલ્યં વૈરાણાં ચાપ્યકીર્તનં

પ્રત્યક્ષતો વિજાનીયાદ્ ભદ્રતાં ક્ષુદ્રતામપિ ।અપ્_238.023અબ્।
ફલાનુમેયાઃ સર્વત્ર પરોક્ષગુણવૃત્તયઃ

શસ્યાકરવતી પુણ્યા ખનિદ્રવ્યસમન્વિતા ।અપ્_238.024અબ્।
ગોહિતા ભૂરિસલિલા પુણ્યૈર્ જનપદૈર્ યુતા

રમ્યા સકુઞ્જરબલા વારિસ્થલપથાન્વિતા ।અપ્_238.025અબ્।
અદેવમાતૃકા ચેતિ શસ્યતે ભૂરિભૂતયે

શૂદ્રકારુવણિક્પ્રાયો મહારમ્ભઃ કૃષી બલઃ ।અપ્_238.026અબ્।
સાનુરાગો રિપુદ્વેષી પીડાસહકરઃ પૃથુઃ

નાનાદેશ્યૈઃ સમાકીર્ણો ધાર્મિકઃ પશુમાન્ બલી ।અપ્_238.027અબ્।
ઈદૃક્જનપદઃ શસ્તો ઽમૂર્ખવ્યસનિનાયકઃ(2)

પૃથુસીમં મહાખાતમુચ્ચપ્રાકારતોરણં(3) ।અપ્_238.028અબ્।
પુરં સમાવસેચ્છૈલસરિન્મરુવનાશ્રયં

જલવદ્ધાન્યધનવદ્દુર્ગં કાલસહં મહત્ ।અપ્_238.029અબ્।
ઔદકં પાર્વતં વાર્ક્ષમૈરિણં ધન્વિનં ચ ષટ્

ઈપ્સિતદ્રવ્યસમ્પૂર્ણઃ પિતૃપૈતામહોચિતઃ ।અપ્_238.030અબ્।
ધર્માર્જિતો વ્યયસહઃ કોષો ધર્માદિવૃદ્ધયે

પિતૃપૈતામહો વશ્યઃ સંહતો દત્તવેતનઃ ।અપ્_238.031અબ્।
વિખ્યાતપૌરુષો જન્યઃ કુશુલઃ શકુનૈર્ વૃતઃ

નાનાપ્રહણોપેતો નાનાયુદ્ધવિશારદઃ ।અપ્_238.032અબ્।
:ન્
1 સત્ત્વમારોગ્યં કુલમેવ ચેતિ જ..
2 મખ્યવ્યસનનાયક ઇતિ ગ..
3 ઉચ્ચપ્રકારગોપુરમિતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 364
નાનાયોધસમાકીર્ણૌ નીરાજિતહયદ્વિપઃ

પ્રવાસાયાસદુઃખેષુ યુદ્ધેષુ ચ કૃતશ્રમઃ ।અપ્_238.033અબ્।
અદ્વૈધક્ષત્રિયપ્રાયો દણ્ડો દણ્ડવતાં મતઃ

યોગવિજ્ઞાનસત્ત્વારૂઢ્યં મહાપક્ષં પ્રિયમ્વદં ।અપ્_238.034અબ્।
આયાતિક્ષમમદ્વૈધં મિત્રં કુર્વીત સત્કુલં(1)

દૂરાદેવાભિગમનં સ્પષ્ટાર્થહૃદયાનુગા ।અપ્_238.035અબ્।
વાક્ સત્કૃત્ય પ્રદાનઞ્ચ ત્રિવિધો મિત્રસઙ્ગ્રહઃ

ધર્મકામાર્થસંયોગો મિત્રાત્તુ ત્રિવિધં ફલં ।અપ્_238.036અબ્।
ઔરસં તત્ર સન્નદ્ધં(2) તથા વંશક્રમાગતં

રક્ષિતં વ્યસનેભ્યશ્ ચ મિત્રં જ્ઞેયં ચતુર્વિધં ।અપ્_238.037અબ્।
મિત્રે ગુણાઃ સત્યતાદ્યાઃ સમાનસુખદુખતા

વક્ષ્યે ઽનુજીવિનાં વૃત્તે સેવી સેવેત ભૂપતિં ।અપ્_238.038અબ્।
દક્ષતા ભદ્રતા દાર્ઢ્યં ક્ષાન્તિઃ ક્લેશસહિષ્ણુતા

સન્તોષઃ શીલમુત્સાહો મણ્ડયત્યનુજીવિનં ।અપ્_238.039અબ્।
યથાકાલમુપાસીત રાજાનં સેવકો નયાત્

પરસ્થાનગમં ક્રૌર્યમૌદ્ધત્યં મત્સરન્ત્યજેત્ ।અપ્_238.040અબ્।
વિગૃહ્ય કથનં ભૃત્યો ન કુર્યાજ્ જ્યાયસા સહ

ગુહ્યં મર્મ ચ મન્ત્રઞ્ચ ન ચ ભર્તુઃ પ્રકાશયેત્ ।અપ્_238.041અબ્।
રક્તાદ્ વૃત્તિં સમીહેત વિરક્તં સન્ત્યજેન્નૃપં

અકાર્યે પ્રતિષેધશ્ ચ કાર્યે ચાપિ પ્રવર્તનં ।અપ્_238.042અબ્।
સઙ્ક્ષેપાદિતિ સદ્વૃત્તં બન્ધુમિત્રાનુજીવિનાં

:ન્
1 મિત્રં કુર્વીત સત્ક્રિયમિતિ જ..
2 તત્ર સમ્બદ્ધમિતિ ગ..
:પ્ 365
આજીવ્યઃ સર્વસત્ત્વાનાં રાજા પર્જન્યવદ્ભવેત્ ।અપ્_238.043અબ્।
આયદ્વારેષુ ચાપ્ત્યર્થં ધનં ચાદદતીતિ ચ

કુર્યાદુદ્યોગસમ્પન્નાનધ્યક્ષાન્ સર્વકર્મસુ ।અપ્_238.044અબ્।
કૃષિર્વણિક્પથો દુર્ગં સેતુઃ કુઞ્જરબન્ધનં

ખન્યાકરબલાદાનં શૂન્યાનાં ચ નિવેશનં ।અપ્_238.045અબ્।
અષ્ટવર્ગમિમં રાજા સાધુવૃત્તો ઽનુપાલયેત્

આમુક્તિકેભ્યશ્ ચૌરેભ્યઃ પૌરેભ્યો રાજવલ્લભાત્ ।અપ્_238.046અબ્।
પૃથિવીપતિલોભાચ્ચ પ્રજાનાં પઞ્ચધા ભયં

અવેક્ષ્યૈતદ્ભયં કાલે આદદીત કરં નૃપઃ ।અપ્_238.047અબ્।
અભ્યન્તરં શરીરં સ્વં વાહ્યં રાષ્ટ્રઞ્ચ(1) રક્ષયેત્(2)

દણ્ડાંસ્ત દણ્ડયેદ્રાજા સ્વં રક્ષેચ્ચ વિષાદિતઃ ।અપ્_238.048અબ્।
સ્ત્રિયઃ પુત્રાંશ્ ચ શત્રુભ્યો વિશ્વસેન્ન કદાચન