આગમશાસ્ત્ર · અધ્યાય 3

ઉપાસનાશ્રિતો ધર્મો જાતે બ્રહ્મણિ વર્તતે
પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ અજં સર્વં તેનાસૌ કૃપણઃ સ્મૃતઃ ॥

અતો વક્ષ્યામ્ય્ અકાર્પણ્યમ્ અજાતિ સમતાં ગતમ્
યથા ન જાયતે કિંચિજ્ જાયમાનં સમન્તતઃ ॥

આત્મા હ્ય્ આકાશવજ્ જીવૈર્ ઘટાકાશૈર્ ઇવોદિતઃ
ઘટાદિવચ્ ચ સંઘાતૈર્ જાતાવ્ એતન્ નિદર્શનમ્ ॥

ઘટાદિષુ પ્રલીનેષુ ઘટાકાશાદયો યથા
આકાશે સંપ્રલીયન્તે તદ્વજ્ જીવા ઇહાત્મનિ ॥

યથૈકસ્મિન્ ઘટાકાશે રજોધૂમાદિભિર્ યુતે
ન સર્વે સંપ્રયુજ્યન્તે તદ્વજ્ જીવાઃ સુખાદિભિઃ ॥

રૂપકાર્યસમાખ્યાશ્ ચ ભિદ્યન્તે તત્ર તત્ર વૈ
આકાશસ્ય ન ભેદો ઽસ્તિ તદ્વજ્ જીવેષુ નિર્ણયઃ ॥

નાકાશસ્ય ઘટાકાશો વિકારાવયવૌ યથા
નૈવાત્મનઃ સદા જીવો વિકારાવયવૌ તથા ॥

યથા ભવતિ બાલાનાં ગગનં મલિનં મલૈઃ
તથા ભવત્ય્ અબુદ્ધાનામ્ આત્માપિ મલિનો મલૈઃ ॥

મરણે સંભવે ચૈવ ગત્યાગમનયોર્ અપિ
(સ્થિતૌ [બ્:]સ્થિતઃ) સર્વશરીરેષુ (આકાશેના[ક્,સ્:]ચાકાશેના)વિલક્ષણઃ [છેચ્ક્!] ॥

સંઘાતાઃ સ્વપ્નવત્ (સર્વે [ક્: ,સ્:]સર્વે) આત્મમાયાવિસર્જિતાઃ [છેચ્ક્!]
આધિક્યે સર્વસામ્યે વા નોપપત્તિર્ હિ વિદ્યતે ॥

રસાદયો હિ યે કોશા વ્યાખ્યાતાસ્ તૈત્તિરીયકે
તેષાં આત્મા પરો જીવઃ (ખં યથા [બ્:]સયથા) સંપ્રકાશિતઃ ॥

દ્વયોર્ દ્વયોર્ મધુજ્ઞાને પરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતમ્
પૃથિવ્યામ્ ઉદરે ચૈવ યથાકાશઃ પ્રકાશિતઃ ॥

જીવાત્મનોર્ અનન્યત્વમ્ અભેદેન પ્રશસ્યતે
નાનાત્વં નિન્દ્યતે યચ્ ચ તદ્ એવં હિ સમઞ્જસમ્ ॥

જીવાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેઃ પ્રકીર્તિતમ્
ભવિષ્યદ્વૃત્ત્યા ગૌણં તન્ મુખ્યત્વં (હિ ન [બ્:]ન હિ) યુજ્યતે ॥

મૃલ્લોહવિસ્ફુલિઙ્ગાદ્યૈઃ સૃષ્ટિર્ યા ચોદિતાન્યથા
ઉપાયઃ સો ઽવતારાય નાસ્તિ ભેદઃ કથંચન ॥

આશ્રમાસ્ ત્રિવિધા હીન મધ્યમોત્કૃષ્ટદૃષ્ટયઃ
ઉપાસનોપદિષ્ટેયં તદર્થમ્ અનુકમ્પયા ॥

સ્વસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાસુ દ્વૈતિનો નિશ્ચિતા દૃઢમ્
પરસ્પરં વિરુધ્યન્તે તૈર્ અયં ન વિરુધ્યતે ॥

અદ્વૈતં પરમાર્થો હિ દ્વૈતં તદ્ભેદ ઉચ્યતે
તેષામ્ ઉભયથા દ્વૈતં તેનાયં ન વિરુધ્યતે ॥

માયયા ભિદ્યતે હ્ય્ એતન્ નાન્યથાજં કથંચન
તત્ત્વતો ભિદ્યમાને હિ મર્ત્યતામ્ અમૃતં વ્રજેત્ ॥

અજાતસ્યૈવ ભાવસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ
અજાતો હ્ય્ અમૃતો ભાવો મર્ત્યતાં કથમ્ એષ્યતિ ॥

ન ભવત્ય્ અમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમ્ અમૃતં તથા
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથંચિદ્ ભવિષ્યતિ ॥

સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ભાવો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્
કૃતકેનામૃતસ્ તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ ॥

ભૂતતો ઽભૂતતો વાપિ સૃજ્યમાને સમા શ્રુતિઃ
નિશ્ચિતં યુક્તિયુક્તં ચ યત્ તદ્ ભવતિ નેતરત્ ॥

નેહ નાનેતિ ચામ્નાયાદ્ ઇન્દ્રો માયાભિર્ ઇત્ય્ અપિ
અજાયમાનો બહુધા માયયા જાયતે તુ સઃ ॥

સંભૂતેર્ અપવાદાચ્ ચ સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે
કો (ન્વ્ [ક્,બ્,સ્:]ત્વ્) એનં જનયેદ્ ઇતિ કારણં પ્રતિષિધ્યતે [છેચ્ક્!] ॥

સ એષ નેતિ નેતીતિ વ્યાખ્યાતં નિહ્નુતે યતઃ
સર્વમ્ અગ્રાહ્યભાવેન હેતુનાજં પ્રકાશતે ॥

સતો હિ માયયા જન્મ યુજ્યતે ન તુ તત્ત્વતઃ
તત્ત્વતો જાયતે યસ્ય જાતં તસ્ય હિ જાયતે ॥

અસતો માયયા જન્મ તત્ત્વતો નૈવ યુજ્યતે
વન્ધ્યાપુત્રો ન તત્ત્વેન માયયા વાપિ જાયતે ॥

યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ
તથા જાગ્રદ્દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ ॥

અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં મનઃ સ્વપ્ને ન સંશયઃ
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં તથા જાગ્રન્ ન સંશયઃ ॥

મનોદૃશ્યમ્ ઇદં દ્વૈતં યત્ કિંચિત્ સચરાચરમ્
મનસો હ્ય્ અમનીભાવે દ્વૈતં નૈવોપલભ્યતે ॥

આત્મસત્યાનુબોધેન ન સંકલ્પયતે યદા
અમનસ્તાં તદા યાતિ ગ્રાહ્યાભાવે (તદ્ અગ્રહમ્ [બ્:]તદગ્રહાત્) ॥

અકલ્પકમ્ અજં જ્ઞાનં જ્ઞેયાભિન્નં પ્રચક્ષતે
બ્રહ્મ જ્ઞેયમ્ અજં નિત્યમ્ અજેનાજં વિબુધ્યતે ॥

નિગૃહીતસ્ય મનસો નિર્વિકલ્પસ્ય ધીમતઃ
પ્રચારઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સુષુપ્તે ઽન્યો ન તત્સમઃ ॥

લીયતે હિ સુષુપ્તે તન્ નિગૃહીતં ન લીયતે
તદ્ એવ નિર્ભયં બ્રહ્મ જ્ઞાનાલોકં સમન્તતઃ ॥

અજમ્ અનિદ્રમ્ અસ્વપ્નમ્ અનામકમ્ અરૂપકમ્
સકૃદ્વિભાતં સર્વજ્ઞં નોપચારઃ કથંચન ॥

સર્વાભિલાપવિગતઃ સર્વચિન્તાસમુત્થિતઃ
સુપ્રશાન્તઃ સકૃજ્જ્યોતિઃ સમાધિર્ અચલો ઽભયઃ ॥

ગ્રહો ન તત્ર નોત્સર્ગશ્ ચિન્તા યત્ર ન વિદ્યતે
આત્મસંસ્થં તદા જ્ઞાનમ્ અજાતિ સમતાં ગતમ્ ॥

અસ્પર્શયોગો (વૈ નામ [બ્:]નામૈષ) દુર્દર્શઃ સર્વયોગિભિઃ
યોગિનો બિભ્યતિ હ્ય્ અસ્માદ્ અભયે ભયદર્શિનઃ ॥

મનસો નિગ્રહાયત્તમ્ અભયં સર્વયોગિણામ્
દુઃખક્ષયઃ પ્રબોધશ્ ચાપ્ય્ અક્ષયા શાન્તિર્ એવ ચ ॥

ઉત્સેક ઉદધેર્ યદ્વત્ કુશાગ્રેણૈકબિન્દુના
મનસો નિગ્રહસ્ તદ્વદ્ ભવેદ્ અપરિખેદતઃ ॥

ઉપાયેન નિગૃહ્ણીયાદ્ વિક્ષિપ્તં કામભોગયોઃ
સુપ્રસન્નં લયે ચૈવ યથા કામો લયસ્ તથા ॥

દુઃખં સર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય (કામ[સ્:]કાય)ભોગાન્ નિવર્તયેત્
અજં સર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય જાતં નૈવ તુ પશ્યતિ ॥

લયે સંબોધયેચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્તં શમયેત્ પુનઃ
સકષાયં (વિજાનીયાત્ સમ [બ્:]વિજાનીયાચ્ છમ)પ્રાપ્તં ન ચાલયેત્ ॥

નાસ્વાદયેત્ સુખં તત્ર નિઃસઙ્ગઃ પ્રજ્ઞયા ભવેત્
નિશ્ચલં નિશ્ચરત્ ચિત્તમ્ એકીકુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ ॥

યદા ન લીયતે ચિત્તં ન ચ વિક્ષિપ્યતે પુનઃ
અનિઙ્ગનમ્ અનાભાસં નિષ્પન્નં બ્રહ્મ તત્ તદા ॥

સ્વસ્થં શાન્તં સનિર્વાણમ્ અકથ્યં સુખમ્ ઉત્તમમ્
અજમ્ અજેન જ્ઞેયેન સર્વજ્ઞં પરિચક્ષતે ॥

ન કશ્ચિજ્ જાયતે જીવઃ સંભવો ઽસ્ય ન વિદ્યતે
એતત્ તદ્ ઉત્તમં સત્યં યત્ર કિંચિન્ ન જાયતે ॥