ગ્રંથ પાઠ

આગમશાસ્ત્ર · અધ્યાય 2

વૈતથ્યં સર્વભાવાનાં સ્વપ્ને આહુર્ મનીષિણઃ
અન્તઃસ્થાનાત્ તુ ભાવાનાં સંવૃતત્વેન હેતુના ॥

અદીર્ઘત્વાચ્ ચ કાલસ્ય ગત્વા દેશાન્ ન પશ્યતિ
પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ વૈ સર્વસ્ તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે ॥

અભાવશ્ ચ રથાદીનાં શ્રૂયતે ન્યાયપૂર્વકમ્
વૈતથ્યં તેન વૈ પ્રાપ્તં સ્વપ્ને આહુઃ પ્રકાશિતમ્ ॥

અન્તઃસ્થાનાત્ તુ ભેદાનાં (તસ્માજ્ [બ્:]તથા) જાગરિતે સ્મૃતમ્
યથા તત્ર તથા સ્વપ્ને (સંવૃતત્વેન [બ્:]સંવૃતત્વં ન) ભિદ્યતે ॥

2.5

(સ્વપ્નજાગરિતસ્થાને [બ્,સ્:]સ્વપ્નજાગરિતે સ્થાને) હ્ય્ એકમ્ આહુર્ મનીષિણઃ
ભેદાનાં હિ સમત્વેન પ્રસિદ્ધેનૈવ હેતુના ॥

2.6

આદાવ્ અન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તો અવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ ॥

2.7

સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને (વિપ્રતિપદ્યતે [બ્:]અપિ પ્રતિપદ્યતે)
તસ્માદ્ આદ્યન્તવત્ત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ ॥

2.8

(અપૂર્વં [બ્:]અપૂર્વાઃ) સ્થાનિ(ધર્મો [બ્:]ધર્મા) હિ યથા સ્વર્ગનિવાસિનામ્
તાન્ અયં પ્રેક્ષતે ગત્વા યથૈવેહ સુશિક્ષિતઃ ॥

2.9

સ્વપ્નવૃત્તાવ્ અપિ ત્વ્ અન્તશ્ ચેતસા કલ્પિતં ત્વ્ અસત્
બહિશ્ ચેતોગૃહીતં સદ્ દૃષ્ટં વૈતથ્યમ્ એતયોઃ ॥

2.10

જાગ્રદ્વૃત્તાવ્ અપિ ત્વ્ અન્તશ્ ચેતસા કલ્પિતં ત્વ્ અસત્
બહિશ્ ચેતોગૃહીતં સદ્ યુક્તં વૈતથ્યમ્ એતયોઃ ॥

2.11

ઉભયોર્ અપિ વૈતથ્યં ભેદાનાં સ્થાનયોર્ યદિ
ક એતાન્ બુધ્યતે ભેદાન્ કો વૈ તેષાં વિકલ્પકઃ ॥

2.12

કલ્પયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ આત્મા દેવઃ સ્વમાયયા
સ એવ બુધ્યતે ભેદાન્ ઇતિ વેદાન્તનિશ્ચયઃ ॥

2.13

વિકરોત્ય્ અપરાન્ ભાવાન્ અન્તશ્ ચિત્તે (વ્યવસ્થિતાન્ [બ્:]અવ્યવસ્થિતાન્)
નિયતાંશ્ ચ બહિશ્ ચિત્તે એવં કલ્પયતે પ્રભુઃ ॥

2.14

ચિત્ત(કાલા હિ [બ્:]કાલાશ્ ચ) યે ઽન્તસ્ તુ દ્વયકાલાશ્ ચ યે બહિઃ
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષો નાન્યહેતુકઃ ॥

2.15

અવ્યક્તા એવ યે ઽન્તસ્ તુ સ્ફુટા એવ ચ યે બહિઃ
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાન્તરે ॥

2.16

જીવં કલ્પયતે પૂર્વં તતો ભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્
બાહ્યાન્ આધ્યાત્મિકાંશ્ ચૈવ યથાવિદ્યસ્ તથાસ્મૃતિઃ ॥

2.17

અનિશ્ચિતા યથા રજ્જુર્ અન્ધકારે વિકલ્પિતા
સર્પધારાદિભિર્ ભાવૈસ્ તદ્વદ્ આત્મા વિકલ્પિતઃ ॥

2.18

નિશ્ચિતાયાં યથા રજ્જ્વાં વિકલ્પો વિનિવર્તતે
રજ્જુર્ એવેતિ ચાદ્વૈતં તદ્વદ્ આત્મવિનિશ્ચયઃ ॥

2.19

પ્રાણાદિભિર્ (અનન્તૈશ્ ચ [બ્,સ્:]અનન્તૈસ્ તુ) ભાવૈર્ એતૈર્ વિકલ્પિતઃ
માયૈષા તસ્ય દેવસ્ય (યયા સંમોહિતઃ [બ્,સ્:]યયાયં મોહિતઃ) સ્વયમ્ ॥

2.20

(પ્રાણ [બ્:]પ્રાણા) ઇતિ પ્રાણવિદો ભૂતાનીતિ ચ તદ્વિદઃ
ગુણા ઇતિ ગુણવિદસ્ તત્ત્વાનીતિ ચ તદ્વિદઃ ॥

2.21

પાદા ઇતિ પાદવિદો વિષયા ઇતિ તદ્વિદઃ
લોકા ઇતિ લોકવિદો દેવા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ॥

2.22

વેદા ઇતિ વેદવિદો યજ્ઞા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ
ભોક્તેતિ ચ ભોક્તૃવિદો ભોજ્યમ્ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ॥

2.23

સૂક્ષ્મ ઇતિ સૂક્ષ્મવિદઃ સ્થૂલ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ
મૂર્ત ઇતિ મૂર્તવિદો અમૂર્ત ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ॥

2.24

કાલ ઇતિ કાલવિદો દિશ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ
વાદા ઇતિ વાદવિદો ભુવનાનીતિ તદ્વિદઃ ॥

2.25

મન ઇતિ મનોવિદો બુદ્ધિર્ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ
ચિત્તમ્ ઇતિ ચિત્તવિદો ધર્માધર્મૌ ચ તદ્વિદઃ ॥

2.26

પઞ્ચવિંશક ઇત્ય્ એકે ષડ્વિંશ ઇતિ ચાપરે
એકત્રિંશક ઇત્ય્ આહુર્ અનન્ત ઇતિ ચાપરે ॥

2.27

લોકાંલ્ લોકવિદઃ પ્રાહુર્ આશ્રમા ઇતિ તદ્વિદઃ
સ્ત્રીપુંનપુંસકં લૈઙ્ગાઃ પરાપરમ્ અથાપરે ॥

2.28

સૃષ્ટિર્ ઇતિ સૃષ્ટિવિદો લય ઇતિ ચ તદ્વિદઃ
સ્થિતિર્ ઇતિ સ્થિતિવિદઃ (સર્વે [બ્:]સર્વં) ચેહ તુ સર્વદા ॥

2.29

યં ભાવં દર્શયેદ્ યસ્ય તં ભાવં સ તુ પશ્યતિ
તં ચાવતિ સ ભૂત્વાસૌ તદ્ગ્રહઃ સમુપૈતિ તમ્ ॥

2.30

એતૈર્ એષો અપૃથગ્ભાવૈઃ પૃથગ્ એવેતિ લક્ષિતઃ
એવં યો વેદ તત્ત્વેન કલ્પયેત્ સો ઽવિશઙ્કિતઃ ॥

2.31

સ્વપ્નમાયે યથા દૃષ્ટે ગન્ધર્વનગરં યથા
તથા વિશ્વમ્ ઇદં દૃષ્ટં વેદાન્તેષુ વિચક્ષણૈઃ ॥

2.32

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ
ન મુમુક્ષુર્ ન વૈ મુક્ત ઇત્ય્ એષા પરમાર્થતા ॥

2.33

ભાવૈર્ અસદ્ભિર્ એવાયમ્ અદ્વયેન ચ કલ્પિતઃ
ભાવા અપ્ય્ અદ્વયેનૈવ તસ્માદ્ અદ્વયતા શિવા ॥

2.34

(નાત્મ[બ્:]નાન્ય)ભાવેન નાનેદં ન સ્વેનાપિ કથંચન
ન પૃથઙ્ નાપૃથક્ કિંચિદ્ ઇતિ તત્ત્વવિદો વિદુઃ ॥

2.35

વીતરાગભયક્રોધૈર્ મુનિભિર્ વેદપારગૈઃ
નિર્વિકલ્પો હ્ય્ અયં દૃષ્ટઃ પ્રપઞ્ચોપશમો ઽદ્વયઃ ॥

2.36

તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનમ્ અદ્વૈતે યોજયેત્ સ્મૃતિમ્
અદ્વૈતં સમનુપ્રાપ્ય જડવલ્ લોકમ્ આચરેત્ ॥

2.37

નિઃસ્તુતિર્ નિર્નમસ્કારો નિઃસ્વધાકાર એવ ચ
ચલાચલનિકેતશ્ ચ યતિર્ યાદૃચ્છિકો ભવેત્ ॥

2.38

તત્ત્વમ્ આધ્યાત્મિકં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તુ બાહ્યતઃ
તત્ત્વીભૂતસ્ તદારામસ્ તત્ત્વાદ્ અપ્રચ્યુતો ભવેત્ ॥

મૂળ પાઠ: Āgamaśāstra (= Gauḍapādakārikā, Gauḍapādīyakārikā, a verse commentary on the Māṇḍūkya-Upaniṣad) · Edition: Vinayaka Ganesha Apate. Pune 1921 (Anandasrama Sanskrit Series ; 10) · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0