આગમશાસ્ત્ર · અધ્યાય 1

(બહિષ્[સ્:]બહિઃ)પ્રજ્ઞો વિભુર્ વિશ્વો હ્ય્ અન્તઃપ્રજ્ઞસ્ તુ તૈજસઃ
ઘનપ્રજ્ઞસ્ તથા પ્રાજ્ઞ એક એવ ત્રિધા (સ્મૃતઃ [બ્:]સ્થિતઃ) ॥

દક્ષિણાક્ષિમુખે વિશ્વો મનસ્ય્ અન્તસ્ તુ તૈજસઃ
આકાશે ચ હૃદિ પ્રાજ્ઞસ્ ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતઃ ॥

વિશ્વો હિ સ્થૂલભુઙ્ નિત્યં તૈજસઃ પ્રવિવિક્તભુક્
આનન્દભુક્ તથા પ્રાજ્ઞસ્ ત્રિધા ભોગં નિબોધત ॥

સ્થૂલં તર્પયતે વિશ્વં પ્રવિવિક્તં તુ તૈજસમ્
આનન્દશ્ ચ તથા પ્રાજ્ઞં ત્રિધા તૃપ્તિં નિબોધત ॥

ત્રિષુ ધામસુ યદ્ ભોજ્યં ભોક્તા યશ્ ચ પ્રકીર્તિતઃ
વેદૈતદ્ ઉભયં યસ્ તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે ॥

પ્રભવઃ સર્વ(ભાવાનાં [બ્:]ભૂતાનાં) સતામ્ ઇતિ વિનિશ્ચયઃ
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ ચેતોઅંશૂન્ પુરુષઃ પૃથક્ ॥

વિભૂતિં પ્રસવં ત્વ્ અન્યે મન્યન્તે સૃષ્ટિચિન્તકાઃ
સ્વપ્નમાયા(સ[બ્:]સ્વ)રૂપેતિ સૃષ્ટિર્ અન્યૈર્ વિકલ્પિતા ॥

ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિર્ ઇતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ
કાલાત્ પ્રસૂતિં ભૂતાનાં મન્યન્તે કાલચિન્તકાઃ ॥

ભોગાર્થં સૃષ્તિર્ ઇત્ય્ અન્યે ક્રીડાર્થમ્ ઇતિ ચાપરે
દેવસ્યૈષ સ્વભાવો ઽયમ્ આપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહા ॥

નિવૃત્તેઃ સર્વદુઃખાનામ્ ઈશાનઃ પ્રભુર્ અવ્યયઃ
અદ્વૈતઃ સર્વભાવાનાં દેવસ્ તુર્યો વિભુઃ સ્મૃતઃ ॥

કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવ્ ઇષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્ તુ (દ્વૌ તૌ [બ્:]દ્વે તુ) તુર્યે ન સિધ્યતઃ ॥

નાત્માનં ન (પરાંશ્ [સ્:]પરં) ચૈવ ન સત્યં નાપિ ચાનૃતમ્
પ્રાજ્ઞઃ કિંચન સંવેત્તિ (તુર્યં તત્ [બ્:]તુરીયઃ) સર્વદૃક્ સદા ॥

દ્વૈતસ્યાગ્રહણં તુલ્યમ્ ઉભયોઃ પ્રાજ્ઞતુર્યયોઃ
બીજનિદ્રાયુતઃ પ્રાજ્ઞઃ સા ચ તુર્યે ન વિદ્યતે ॥

સ્વપ્નનિદ્રાયુતાવ્ આદ્યૌ પ્રાજ્ઞસ્ ત્વ્ અસ્વપ્નનિદ્રયા
ન નિદ્રાં નૈવ ચ સ્વપ્નં તુર્યે પશ્યન્તિ નિશ્ચિતાઃ ॥

અન્યથા ગૃહ્ણતઃ સ્વપ્નો નિદ્રા તત્ત્વમ્ અજાનતઃ
વિપર્યાસે તયોઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમ્ અશ્નુતે ॥

અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે
અજમ્ અનિદ્રમ્ અસ્વપ્નમ્ અદ્વૈતં બુધ્યતે તદા ॥

પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ
માયામાત્રમ્ ઇદં દ્વૈતમ્ અદ્વૈતં પરમાર્થતઃ ॥

વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્
ઉપદેશાદ્ અયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે ॥

વિશ્વસ્યાત્વવિવક્ષાયામ્ આદિસામાન્યમ્ ઉત્કટમ્
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદ્ આપ્તિસામાન્યમ્ એવ ચ ॥

તૈજસસ્યોત્વવિજ્ઞાને ઉત્કર્ષો દૃશ્યતે સ્ફુટમ્
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદ્ ઉભયત્વં તથાવિધમ્ ॥

મકારભાવે પ્રાજ્ઞસ્ય માનસામાન્યમ્ ઉત્કટમ્
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ તુ લયસામાન્યમ્ એવ ચ ॥

ત્રિષુ ધામસુ (યત્ [બ્:]યસ્) તુલ્યં સામાન્યં વેત્તિ નિશ્ચિતઃ
સ પૂજ્યઃ સર્વભૂતાનાં વન્દ્યશ્ ચૈવ મહામુનિઃ ॥

અકારો નયતે વિશ્વમ્ ઉકારશ્ ચાપિ તૈજસમ્
મકારશ્ ચ પુનઃ પ્રાજ્ઞં નામાત્રે વિદ્યતે ગતિઃ ॥

ઓંકારં પાદશો વિદ્યાત્ પાદા માત્રા ન સંશયઃ
ઓંકારં પાદશો જ્ઞાત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્ ॥

યુઞ્જીત પ્રણવે ચેતઃ પ્રણવો બ્રહ્મ નિર્ભયમ્
પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥

પ્રણવો હ્ય્ અપરં બ્રહ્મ પ્રણવશ્ ચ (પરઃ [બ્:,સ્:]પરં) સ્મૃતઃ
અપૂર્વો ઽનન્તરો ઽબાહ્યો અનપરઃ પ્રણવો ઽવ્યયઃ ॥

સર્વસ્ય પ્રણવો હ્ય્ આદિર્ મધ્યમ્ અન્તસ્ તથૈવ ચ
એવં હિ પ્રણવં જ્ઞાત્વા વ્યશ્નુતે તદ્ અનન્તરમ્ ॥

પ્રણવં હીશ્વરં વિદ્યાત્ સર્વસ્ય હૃદિ સંસ્થિતમ્
સર્વવ્યાપિનમ્ ઓંકારં મત્વા ધીરો ન શોચતિ ॥

અમાત્રો ઽનન્તમાત્રશ્ ચ દ્વૈતસ્યોપશમઃ શિવઃ
ઓંકારો વિદિતો યેન સ મુનિર્ નેતરો જનઃ ॥