અભિસમયાલંકારવૃત્તિઃ સ્ફુટાર્થા · અધ્યાય 4

ઇતિ । યથોક્તનીત્યા ઇયં સર્વાકારજ્ઞતા, ઇયં માર્ગજ્ઞતા, ઇયં સર્વજ્ઞતા ચેત્યેવં પરિવર્તત્રયેણ પ્રકારત્રયં પરિસમાપ્તમ્ ।
ઇતિ અભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતાશાસ્ત્રે તૃતીયાધિકારવૃત્તિઃ ।
સર્વાકારાભિસમ્બોધાધિકારઃ ચતુર્થઃ
1 - આકારાઃ
પરિજ્ઞાતત્રિસર્વજ્ઞતાવશિત્વાર્થં પુનઃ સર્વાકારમાર્ગવસ્તુજ્ઞાનસઙ્ગ્રહેણ ત્રિસર્વજ્ઞતાં ભાવયતીતિ સર્વાકારાભિસમ્બોધ ઇત્યાહ -
વસ્તુજ્ઞાનપ્રકારાણામાકારા ઇતિ લક્ષણમ્ ।
સર્વજ્ઞતાનાં ત્રૈવિધ્યાત્ ત્રિવિધા એવ તે મતાઃ

નિત્યાદિગ્રાહવિપક્ષસ્ય પ્રતિપક્ષધર્મતાસ્વભાવાનામનિત્યાદ્યાલમ્બનજ્ઞાનપ્રકારાણામાકારત્વેન વ્યવસ્થાનં લક્ષણમ્ । તે ચાકારાસ્ત્રિસર્વજ્ઞતાભેદાત્ ત્રિપ્રકારા એવ મતાઃ ।
સામાન્યેનાકારાન્ નિર્દિશ્ય ઇદાનીં વિશેષેણાહ -
અસદાકારમારભ્ય યાવન્નિશ્ચલતાકૃતિઃ ।
ચત્વારઃ પ્રતિસત્યં તે માર્ગે પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ

ઇતિ । તત્ર ત્રિસર્વજ્ઞતામધિકૃત્ય અસદ્-અનુત્પાદ-વિવેક-અનવમર્દનીય-અપદ-આકાશ-અપ્રવ્યાહાર-અનામ-અગમન-અસંહાર્ય-અક્ષય-અનુત્પત્તય ઇતિ દ્વાદશ આકારા હિ યથાક્રમં દુઃખાદિસત્યત્રયસ્ય અનિત્યાદિલક્ષણા ભવન્તિ । ક્લેશાવરણપ્રતિપક્ષત્વેનૈકઃ અનાસ્રવમાર્ગઃ, સર્વજ્ઞતયા પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ સઙ્ગૃહીતા ઇતિ તેષાં જ્ઞેયાવરણપ્રતિપક્ષત્વેન દ્વૌ સાસ્રવાનાસ્રવભાવનામાર્ગૌ ચેતિ માર્ગાઃ ત્રિપ્રકારાઃ ।
તત્ર પ્રથમે અકારકાજાનકાસંક્રાન્ત્યવિનયાકારા ઇતિ ચત્વારો યથાક્રમં માર્ગાદિલક્ષણાઃ (ક્લેશાવરણપ્રતિપક્ષે) ભવન્તિ ।
દ્વિતીયે સ્વપ્ન-પ્રતિશ્રુત્કા-પ્રતિભાસ-માયાકારા ઇતિ પઞ્ચ યથાક્રમં નિઃસ્વભાવ-અનુત્પન્ન-અનિરુદ્ધ-આદિશાન્ત-પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતિલક્ષણાઃ સામાન્યતો જ્ઞેયાવરણપ્રતિપક્ષભૂતાઃ સન્તિ ।
તૃતીયે અસંક્લેશ-અવ્યવદાન-અનુપલેપ-અપ્રપઞ્ચ-અમનન-અચલાકારાં ષટ્ યથાક્રમં સંક્લેશ-વ્યવદાન-ક્લેશવાસના-રૂપાદિપ્રપઞ્ચ-સ્વાધિગમ-પરિહાણિ-વિકલ્પાનાં પ્રતિનિયતજ્ઞેયાવરણાનાં પ્રતિપક્ષભૂતા ભવન્તિ ।
ઇત્યેવં માર્ગસત્યસ્ય પઞ્ચદશ આકારાઃ । સમુદાયેન સપ્તવિંશતિરિતિ સર્વજ્ઞતાકારા ભવન્તિ ।
તદનન્તરં માર્ગજ્ઞતાયા આકારા ઇત્યાહ -
હેતૌ માર્ગે ચ દુઃખે ચ નિરોધો ચ યથાક્રમમ્ ।
અષ્ટૌ તે સપ્ત પઞ્ચેતિ ષોડશેતિ ચ કીર્તિતાઃ

તત્ર સંક્લેશેતરપક્ષાશ્રયેણ સમુદયમાર્ગસત્યે કારણમ્, દુઃખનિરોધસત્યે ચ ફલમિત્યર્થદ્વારેણ નિર્દિષ્ટે સમુદયમાર્ગદુઃખનિરોધસત્યેષુ યથાસંખ્યમષ્ટાદ્યાકારા બોદ્ધવ્યાઃ ॥
તત્ર વિરાગ-અસમુત્થાન-શાન્ત-અરાગ-અદ્વેષ-અમોહ-નિઃક્લેશ-નિઃસત્ત્વાકારા એવ યથાક્રમં યો હેતુઃ છન્દો રાગો નન્દી ચ, યઃ સમુદયઃ રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ, યઃ પ્રભવઃ પરિકલ્પઃ, યશ્ચ પ્રત્યયઃ સત્ત્વાભિનિવેશ ઇતિ એતેષાં પ્રતિપક્ષભૂતત્વેન ત્રયસ્ત્રય એક એક ઇત્યષ્ટાવાકારાઃ સમુદયસત્યે ભવન્તિ ।
અપ્રમાણ-અન્તદ્વયાનનુગમ-અસમ્ભિન્ન-અપરામૃષ્ટ-અવિકલ્પ-અપ્રમેય-અસઙ્ગાકારા-યથાક્રમં યઃ સર્વસત્ત્વાવકાશદો માર્ગઃ યથા વ સર્વસત્ત્વાવકાશદઃ, યો ન્યાયો યથા ચ ન્યાયઃ, યા પ્રતિપત્તિર્યથા ચ પ્રતિપત્તિઃ, યચ્ચ નિર્યાણમિતિ તત્સ્વભાવા દ્વૌ દ્વૌ દ્વાવેક ઇતિ સપ્તાકારા માર્ગસત્યે ભવન્તિ ।
અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય-અનાત્માકારાઃ પઞ્ચમાલક્ષણાકારસ્વભાવા ઇત્યેવં પઞ્ચાકારા દુઃખસત્યે ભવન્તિ ।
અધ્યાત્મબહિર્ધોભયવસ્તૂનાં નિરોધેનાધ્યાત્મબહિર્ધોભયશૂન્યતાકારાસ્ત્રયઃ નિરોધાકારસ્વભાવાઃ, શૂન્યતાયાં ભાજનલોકે પરમાર્થે સંસ્કૃતે ઽસંસ્કૃતે શાશ્વતોચ્છેદાન્તે ઽનવરાગ્રસંસારે અધિગતધર્માનવકારે અભિનિવેશસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત્યાત્મકસ્ય નિરોધેન યથાક્રમં શૂન્યતા-મહત્-પરમાર્થ-સંસ્કૃત-અસંસ્કૃત-અત્યન્ત-અનવરાગ્ર-અનવકારશૂન્યતાકારા અષ્ટૌ શાન્તાકારસ્વભાવાઃ, પ્રણીતાકારઃ પરપરિકલ્પિતકારકનિરોધેન પ્રકૃતિશૂન્યતાકારઃ, વિષયભ્રાન્ત્યાત્મિકાનાં પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણકાલભ્રાન્તીનાં ચ નિરોધેન સર્વધર્મસ્વલક્ષણાનુપલમ્ભશૂન્યતાકારાસ્ત્રયો નિઃસરણાકારસ્વભાવાઃ, સ્વભાવનિરોધેન અભાવસ્વભાવશૂન્યતાકાર એકઃ નિઃસરણાકારાત્મક ઇત્યેવં ષોડશાકારા નિરોધસત્યે ભવન્તિ । સમુદાયેન ષટ્ત્રિંશદિતિ માર્ગજ્ઞતાકારાઃ ।
તદનન્તરં સર્વાકારજ્ઞતાકારા ઇત્યાહ-
સ્મૃત્યુપસ્થાનમારભ્ય બુદ્ધત્વાકારપશ્ચિમાઃ ।
શિષ્યાણાં બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાં ચ યથાક્રમમ્

સપ્તત્રિંશચ્ચતુસ્ત્રિંશત્ત્રિંશન્નવ ચ તે મયાઃ ।
ત્રિસર્વજ્ઞત્વભેદેન માર્ગસત્યાનુરોધતઃ

સ્મૃત્યુપસ્થાનમારભ્ય બુદ્ધાકારપર્યન્તાનાં હિ ત્રિસર્વજ્ઞતાસઙ્ગૃહીતમાર્ગદ્વારેણ સર્વાકારજ્ઞતયા સર્વેષામાર્યપુદ્ગલાનાં સઙ્ગ્રહણેન ચ યથાસંખ્યં શ્રાવકાણાં સપ્તત્રિંશત્, બોધિસત્ત્વાનાં ચતુસ્ત્રિંશત્, બુદ્ધાનાં ત્રિંશન્નવ ચેતિ મતાઃ । તત્ર સર્વજ્ઞતાયામાદૌ ચતુઃસત્યાવતારાય સ્વસામાન્યલક્ષણપરીક્ષિતકાયવેદનાચિત્તધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનાકારાશ્ચત્વારો વસ્તુપરીક્ષામાર્ગઃ । તતો ઽવતીર્ણસ્ય વીર્યમિતિ ઉત્પન્નાનુત્પન્નસ્ય અકુશલસ્ય કુશલસ્ય ચ યથાક્રમં સમ્યક્પ્રહાણાનુત્પાદનાર્થં વર્ધન (ભૂયોભાવ)-ઉત્પાદનાર્થં ચ હેતુભૂતવીર્યાત્મકાઃ સમ્યક્પ્રહાણાકારાશ્ચત્વારો વ્યાવસાયિકમાર્ગઃ । વીર્યવતશ્ચિત્તકર્મણ્યતાપાદનમિતિ છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતર્દ્ધિપાદાકારાશ્ચત્વારઃ સમાધિપરિકર્મમાર્ગઃ । કૃતચિત્તપરિકર્મણો ઽનન્તરમૂષ્મમૂર્ધપ્રયોગઃ ઇતિ ઊષ્મમૂર્ધસ્વભાવાઃ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયાકારાઃ પઞ્ચ સમ્યગભિસમયપ્રાયોગિકમાર્ગઃ । અધિગતોષ્માદેઃ ક્ષાન્ત્યગ્રધર્મપ્રયોગ ઇતિ ક્ષાન્ત્યગ્રધર્મસ્વભાવાઃ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાબલાકારાઃ પઞ્ચ અભિસમયસંશ્લેષમાર્ગઃ । વિદિતોષ્માદિચતુષ્કસ્ય સત્યદર્શનમાર્ગોત્પાદ ઇતિ સ્મૃતિધર્મપ્રવિચયવીર્યપ્રીતિપ્રસ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાકારાઃ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાન્યભિસમયમાર્ગઃ । પરિજ્ઞાતસત્યદર્શનસ્ય ભાવનામાર્ગોત્પાદ ઇતિ સમ્યગ્દૃષ્ટિસંકલ્પવાક્કર્માન્તાજીવવ્યાયામસ્મૃતિસમાધ્યાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાકારા વિશુદ્ધનૈર્યાણિકમાર્ગ ઇતિ શિષ્યાણાં સર્વજ્ઞતામાર્ગાધિષ્ઠાનાઃ સપ્તત્રિંશદાકારા ભવન્તિ ।
માર્ગજ્ઞતાયાં દૃષ્ટિકૃતપ્રતિપક્ષઃ, તન્નિમિત્તવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ, ત્રૈધાતુકપ્રણિધાનપ્રતિપક્ષઃ ઇતિ તત્સ્વભાવા યથાક્રમં શૂન્યાનાત્માકારસ્વભાવં પ્રથમં વિમોક્ષમુખમ્, નિરોધમાર્ગસત્યાકારસ્વભાવં દ્વિતીયમ્, અનિત્યદુઃખસમુદયસત્યાકારસ્વભાવં તૃતીયમિત્યેવં ત્રિવિમોક્ષમુખાકારાસ્ત્રયઃ પ્રતિપક્ષમાર્ગઃ ।
અવિભાવિતવિભાવિતરૂપસંજ્ઞત્વાદ્ યથાક્રમમધ્યાત્મં રૂપ્યરૂપીતિ બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતીત્યેતૌ નિર્માણાવરણપ્રતિપક્ષેણ દ્વૌ વિમોક્ષૌ । શુભાશુભરૂપનિર્માણે ચ યથાક્રમમાભોગઃ પ્રાતિકૂલ્યઞ્ચ સંક્લેશઃ તત્પ્રતિપક્ષેણ શુભં વિમોક્ષમુખં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસમ્પદ્ય વિહરતીત્યેકો વિમોક્ષ ઇતિ વિમોક્ષાકારાઃ ત્રયો નિર્યાણમાર્ગઃ ।
મોક્ષાનુકૂલવિહારમાર્ગસ્વભાવાશ્ચતુરારૂપ્યસમાપત્ત્યાકારાઃ શાન્તવિહારસ્વભાવઃ સંજ્ઞાવેદિતનિરોધાકાર એક ઇતિ પઞ્ચાકારા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારમાર્ગઃ ।
ચતુર્ધ્યાનારૂપ્યનિરોધસમાપત્યાકારા નવ લોકોત્તરમાર્ગઃ । ચતુઃસત્યસઙ્ગૃહીતાઃ ક્લેશવિસંયોગલક્ષણાનન્તર્યમાર્ગાકારાશ્ચત્વારઃ પ્રહાણમાર્ગઃ । દાનાદિપારમિતાકારા દશ બુદ્ધત્વમાર્ગઃ । તદેવં બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગજ્ઞતામાર્ગાધિષ્ઠાનાશ્ચતુસ્ત્રિંશદાકારા ભવન્તિ ।
સર્વાકારજ્ઞતાકારસ્તુ નિરતિશયત્વાદેક એવ કેવલમસાધારણમાર્ગઃ । તત્ર સ્થાનાસ્થાન-કર્મવિપાકઃ-નાનાધિમુક્તિ-અનેકલોકધાતુ-ઇન્દ્રિયપરાપર-સર્વત્રગામિની-પ્રતિપત્-સંક્લેશવ્યવદાન-પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિ-ચ્યુત્યુપપત્તિ-આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલાકારા દશ । બુદ્ધો ઽહમિત્યાત્મપ્રતિજ્ઞાને રાગાદીનામન્તરાયત્વાખ્યાને સર્વજ્ઞતાદિમાર્ગસ્ય નિર્યાણત્વપ્રકાશને ક્ષીણાસ્રવત્વેનાત્મનો ઽભ્યુપગમે ચ પર્યનુયોક્તુરભાવેન વૈશારદ્યાકારાશ્ચત્વારઃ । પર્યાયે ધર્મલક્ષણે જનપદભાષાયાં ધર્મપ્રભેદે ચ યથાક્રમં ધર્માર્થનિરુક્તિપ્રતિભાનપ્રતિસંવિદાકારાશ્ચત્વારઃ । નાસ્તિ સ્ખલિતઃ રવિતં મુષિતસ્મૃતિરસમાહિતં ચિત્તં નાનાત્વસંજ્ઞા અપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા ચેત્યેવમાકારાઃ ષટ્ । નાસ્તિછન્દતો વીર્યતઃ સ્મૃતિતઃ સમાધેઃ પ્રજ્ઞાયાઃ વિમુક્તેશ્ચ પરિહાણિરિત્યેવમાકારાઃ ષટ્ । કાયવાઙ્મનસ્કર્મણાં જ્ઞાનપૂર્વઙ્ગમાનુપરિવર્તનાકારાસ્ત્રયઃ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ અસઙ્ગાપ્રતિહતજ્ઞાનાકારાસ્ત્રય ઇતિ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માકારાઃ । સર્વબુદ્ધભાષિતતથતા-સત્વધર્મવશવર્તનસ્વયમ્ભૂ-સર્વાકારાભિસમ્બોધિબુદ્ધત્વાકારાઃ ત્રયશ્ચ । ઇત્યેકોનચત્વારિંશદાકારાઃ સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગાધિષ્ઠાના ભવન્તિ ।
તત્રાનાસ્રવાઃ સાસ્રવાશ્ચ સર્વજ્ઞતાકારા યથાક્રમં શ્રાવકબોધિસત્ત્વભેદેન । માર્ગજ્ઞતાકારાઃ સાસ્રવા એવ, બોધિસત્ત્વાનામત્યન્તક્લેશાપ્રહાણાત્ । અનાસ્રવા એવ સર્વાકારજ્ઞતાકારાઃ સર્વથા સવાસનસર્વક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણેન સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય સર્વધર્મવશવર્તિત્વાદ્, ઇત્યેકત્ર ગણ્યમાનં ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતમિત્યાકારાઃ ।
વિશિષ્ટપ્રયોગૈરાકારા ભાવયિતવ્યાઃ, તે ચ પ્રયોક્તારં વિના કથયિતુમશક્યા ઇતિ શ્રવણાદિભાજનં પ્રયોક્તારમાહ -
કૃતાધિકારા બુદ્ધેષુ તેષૂપ્તશુભમૂલકાઃ ।
મિત્રૈઃ સનાથાઃ કલ્યાણૈરસ્યાઃ શ્રવણભાજનમ્

બુદ્ધોપાસનસમ્પ્રશ્નદાનશીલાદિચર્યયા ।
ઉદ્ગ્રહધારણાદીનાં ભાજનત્વં સતાં મતમ્

અતીતપ્રત્યુત્પન્નબુદ્ધેષુ સામાન્યેનોપ્તશોધિતશુભમૂલકાઃ, કાયાદ્યુપસ્થાનારાધનાત્ કૃતતથાગતપર્યુપાસનાઃ, કૃતશંકાસ્થાનપરિપ્રશ્નાઃ, કૃતદાનાદિદશપારમિતાપ્રતિપત્ત્યનુષ્ઠાનાઃ, કલ્યાણમિત્રૈરધિષ્ઠિતાશ્ચ યથાક્રમમાકારલક્ષણાયા માતુરસ્યા ગ્રન્થશ્રવણધારણામુષિતાર્થયથાનયમનસ્કારાણાં ભાજનં બુદ્ધાદિભિઃ મતમિતિ ।
2 - પ્રયોગાઃ
પ્રયોક્તારં નિર્દિશ્ય પ્રયોગ ઇત્યાહ -
રૂપાદિષ્વનવસ્થાનાત્ તેષુ યોગનિષેધતઃ ।
તત્તથતાગમ્ભીરત્વાત્ તેષાં દુરવગાહતઃ

તદપ્રામાણ્યતઃ કૃચ્છ્રાચ્ચિરેણ પ્રતિબોધતઃ ।
વ્યાકૃતાવવિવર્ત્યત્વે નિર્યાણે સનિરન્તરે

આસન્નબોધે ક્ષિપ્રઞ્ચ પરાર્થે ઽવૃદ્ધ્યહાનિતઃ ।
ધર્માધર્માદ્યદૃષ્ટૌ ચ રૂપાચિન્ત્યાદ્યદર્શને

રૂપાદેસ્તન્નિમિત્તસ્ય તદ્ભાવસ્યાવિકલ્પકઃ ।
ફલરત્નપ્રદાતા ચ શુદ્ધકઃ સાવધિશ્ચ સઃ

રૂપાદિષુ નિઃસ્વભાવતયા ઽનવસ્થાનમ્, અયોગ એવ તેષુ પ્રયોગો ભવતિ, તાવેવ રૂપાદિતથતાસ્વરૂપત્વેન ગમ્ભીરઃ, દુરવગાહઃ, અપ્રમાણશ્ચેત્યેવમભિસમ્બોધાનાં યથાસંખ્યં રૂપાદિષ્વનવસ્થાનઅયોગગમ્ભીરદુરવગાહઅપ્રમાણાનીતિ પઞ્ચ પ્રયોગાઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઉત્ત્રાસઅનુત્ત્રાસસમ્યગુદ્ગ્રહણઆન્તરાયિકધર્મવર્જનસતતધર્મભાવના અભિનવાનાસ્રવધર્માધારત્વધર્મકાયફલાભિનિર્વર્તનધર્મચક્રપ્રવર્તનવૃદ્ધિ પરિહાણ્યદર્શનકામધાત્વનુપલમ્ભરૂપાદ્યચિન્ત્યાકારામનનરૂપતન્નિમિત્તતત્સ્વ ભાવાવિકલ્પપ્રથમફલદર્શનરૂપવિશુદ્ધિસંવત્સરાભિયોગાનુત્સર્ગાદિપ્રતિપત્તિમતાં યથાક્રમં મહત્કૃચ્છ્રચિરાભિસમ્બોધવ્યાકરણલાભઅવિનિવર્તનીયનિર્યાણનિરન્તરઆસન્નાભિસમ્બોધક્ષિપ્રાભિસમ્બોધપરાર્થઅવૃદ્ધ્યપરિહાણિધર્માધર્માદ્યનુપલમ્ભરૂપાદ્યચિન્ત્યાકારનિરોધરૂપાદિભાવાવિકલ્પફલરત્નદાનવિશુદ્ધિઅવધિપ્રયોગાઃ પઞ્ચદશધા ઇતિ વિંશતિપ્રયોગા ભવન્તિ ।
3 - ગુણાઃ
પ્રયોગાનન્તરં ગુણદર્શનપૂર્વકં સુતરામભ્યસ્યન્તે પ્રયોગા ઇતિ તદ્ગુણાન્ આહ -
મારાણાં શક્તિહાન્યાદિશ્ચતુર્દશવિધો ગુણઃ ।
મારશક્તિવ્યાઘાતબુદ્ધસમન્વાહારજ્ઞાતત્વબુદ્ધપ્રત્યક્ષીકરણસમ્યક્સમ્બોધ્યાસન્નીભાવમહાર્થતાદિદેશનિરૂપણસર્વાનાસ્રવધર્મપરિપૂરિગુણકથાપુરુષતાઅભેદ્યતાઅસાધારણકુશલમૂલોત્પત્તિપ્રતિજ્ઞાયાથાર્થ્યસમ્પાદનૌદારફલપરિગ્રહણસત્ત્વાર્થપ્રતિપત્તિનિયતિલાભા - ઇતિ ગુણા યથાસંખ્યં બુદ્ધાધિષ્ઠાનઆનુભાવજ્ઞાનદર્શનં - આસન્નીભાવમહાનુશંસકૃત્યકરણપ્રતિપક્ષધર્મપરિપૂરણસર્વાકારજ્ઞતાકથાકથનસાનાથ્યકરણમહોદારપ્રીતિસમ્પાદનતત્પ્રતિજ્ઞાવચનાનુમોદનગમ્ભીરધર્માભિલાષસત્ત્વાર્થકરણઅવિકલપ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રાપકા ઇત્યેતદવિપરીતપ્રયોગાનુમોદનાત્ - સત્ત્વાર્થકરણ - અવિકલપ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રાપકા ઇત્યેતદવિપરીતપ્રયોગાનુમોદનાત્ ચતુર્દશ ગુણા ઉત્પદ્યન્તે પ્રાપ્યન્તે ચ ।
4 - દોષાઃ
તદનન્તરં કે પુનઃ પ્રયોગાન્તરાયકરા દોષાઃ, યેષાં પરિવર્જનેન પ્રયોગા ભાવયિતવ્યા ઇત્યન્તરાયકરાન્ દોષાનાહ -
દોષાશ્ચ ષડ્ વિબોદ્ધવ્યાશ્ચતુર્ભિર્દશકૈઃ સહ

મહાકૃચ્છ્રપ્રાપ્તિઃ, અત્યાશુપ્રતિભાનતા, કાયદૌષ્ઠુલ્યમ્, ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યમ્, અયોગવિહિતસ્વાધ્યાયાદિકમ્, વૈમુખ્યનિમિત્તગ્રાહિતા, હેત્વભિનિવેશભ્રંશઃ, પ્રણીતાસ્વાદભ્રંશઃ, સર્વથા ઉત્તમયાનસંગ્રહભ્રંશઃ, સર્વદોદ્દેશભ્રંશ ઇતિ પ્રથમં દશકમ્ । હેતુફલસમ્બન્ધભ્રંશઃ, નિરુત્તરભ્રંશઃ, બહુવિધવિષયવિકલ્પપ્રતિભાનોત્પાદઃ, અક્ષરલિખનાભિનિવેશઃ, અભાવાભિનિવેશઃ, અક્ષરાભિનિવેશઃ, અનક્ષરાભિનિવેશઃ, જનપદાદિમનસ્કારઃ, લાભસત્કારશ્લોકાસ્વાદનમ્, અમાર્ગોપાયકૌશલમાર્ગણમિતિ દ્વિતીયં દશકમ્ ।
યથાસંખ્યં શ્રોતાવક્ત્રોઃ પૂર્વાપરયોઃ કસ્યચિદભિસમ્બન્ધેન છન્દકિલાસવૈધુર્યમ્, છન્દવિષયભેદવૈધુર્યમ્, અલ્પેચ્છતાનલ્પેચ્છતાવૈધુર્યમ્, ધૂતગુણયોગાયોગૌ, કલ્યાણાકલ્યાણધર્મત્વમ્, ત્યાગમાત્સર્યમ્, દાનાગ્રહણમ્, ઉદ્ધટિતજ્ઞવિપઞ્ચિતજ્ઞત્વમ્, સૂત્રાદિધર્માભિજ્ઞાનભિજ્ઞત્વમ્, ષટ્પારમિતાસમન્વાગમાસમન્વાગમાવિતિ તૃતીયં દશકમ્ ।
તથૈવ ઉપાયાનુપાયકૌશલે, ધારણીપ્રતિલમ્ભાપ્રતિલમ્ભૌ, લિખિતુકામતાઽલિખિતુકામતે, વિગતાવિગતકામચ્છન્દત્વે ચેતિ ચત્વારિ; અપાયગતિવૈમુખ્યમ્, સુગતિગમનસૌમનસ્યમિતિ દ્વે; યથાસંખ્યં શ્રોતાવક્ત્રોઃ પૂર્વાપરયોઃ કસ્યચિદભિસમ્બન્ધેન એકાકિપર્ષદભિરતિઃ, અનુબન્ધકામાનવકાશદાનત્વમ્, આમિષકિઞ્ચિત્કાભિલાષતદદાતુકામતા, સદસજ્જીવિતાન્તરાયદિગ્ગમનમિતિ ચત્વારિ ચ ચતુર્થં દશકમ્ ।
તથૈવ દુર્ભિક્ષદિગ્ગમનાગમનમ્, ચૌરાદ્યાકુલિતદિગ્ગમનાગમનમ્, કુલાવલોકનદૌર્મનસ્યમિતિ ત્રીણિ; મારભેદપ્રયોગઃ, પ્રતિવર્ણિકોપસંહારઃ, અયથાવિષય-સ્પૃહોત્પાદનમિતિ અપરાણિ ત્રીણિ । ઇત્યેવં ષટ્ચત્વારિંશદ્દોષા ભવન્તિ ।
5 - લક્ષણાનિ
દોષાનન્તરં યથાસંખ્યં ગુણદોષાદાનત્યાગેન પ્રયોગા ભાવનીયા લક્ષણજ્ઞાન પૂર્વકમિતિ તેષાં લક્ષણમાહ -
લક્ષ્યતે યેન તજ્જ્ઞેયં લક્ષણં ત્રિવિધં ચ તત્ ।
જ્ઞાનં વિશેષ કારિત્રં સ્વભાવો યશ્ચ લક્ષ્યતે

પ્રયોગાણાં લક્ષણં કરણસાધનપરિગ્રહેણ જ્ઞાનવિશેષકારિત્રસ્વરૂપમ્, કર્મસાધનપરિગ્રહેણ ચ સ્વભાવાત્મકમિતિ લક્ષણં ચતુર્વિધં બોદ્ધવ્યમ્ ।
તત્ર તાવત્ જ્ઞાનલક્ષણં ત્રિસર્વજ્ઞતાભેદેન ભિદ્યમાનં સર્વજ્ઞતાદ્વારેણાહ -
તથાગતસ્ય નિર્વૃત્તૌ લોકે ચાલુજ્યનાત્મકે ।
સત્ત્વાનાં ચિત્તચર્યાસુ તત્સંક્ષેપે બહિર્ગતૌ

અક્ષયાકારતાયાં ચ સરાગાદૌ પ્રવિસ્તૃતે ।
મહદ્ગતે ઽપ્રમાણે ચ વિજ્ઞાને ચાનિદર્શને

અદૃશ્યચિત્તજ્ઞાને ચ તદુન્મિઞ્જાદિસંજ્ઞકમ્ ।
પુનસ્તથતાકારેણ તેષાં જ્ઞાનમતઃ પરમ્

તથતાયાં મુનેર્બોધતત્પરાખ્યાનમિત્યયમ્ ।
સર્વજ્ઞતાધિકારેણ જ્ઞાનલક્ષણસંગ્રહ

તથાગતનિર્વૃત્તિલોકાલુજ્યતાસત્ત્વચિત્તચરિતચિત્તસંક્ષેપચિત્તવિક્ષેપચિત્તાક્ષયાકારસરાગાદિચિત્તઆદિશબ્દસઙ્ગૃહીતવિગતરાગચિત્તવિપુલચિત્તમહદ્ગતચિત્તઅપ્રમાણચિત્તઅનિદર્શનચિત્તઃઅદૃશચિત્તચિત્તોન્મિઞ્જિતાદિઉન્મિઞ્જિતાદિતથતાકારતથાગતતથતાવબોધતત્પરસમાખ્યાનપ્રજ્ઞપનઞ્ચેત્યેભિઃ ષોડશભિઃ જ્ઞાનાકારપ્રકારૈઃ યથાનયં સર્વજ્ઞતાપ્રયોગાઃ સમ્યગ્ લક્ષ્યન્ત ઇતિ જ્ઞાનલક્ષણં સર્વજ્ઞતયા સઙ્ગૃહીતમ્ ।
તદનન્તરં માર્ગજ્ઞતાધિકારેણાહ -
શૂન્યત્વે સાનિમિત્તે ચ પ્રણિધાનવિવર્જિતે ।
અનુત્પાદાનિરોધાદૌ ધર્મતાયા અકોપને

અસંસ્કારે ઽવિકલ્પે ચ પ્રભેદાલક્ષણત્વયોઃ ।
માર્ગજ્ઞતાધિકારેણ જ્ઞાનલક્ષણમિષ્યતે

શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનુત્પાદાનિરોધાત્મકાનિ । આદિશબ્દેન અસંક્લેશાવ્યવદાનાભાવસ્વભાવાનિશ્રિતાકાશલક્ષણાનિ એતાનિ ષટ્ સઙ્ગૃહીતાનિ । ધર્મતા ઽવિકોપનાસંસ્કારાવિકલ્પપ્રભેદાલક્ષણાનિ ચેત્યેભિઃ ષોડશભિઃ જ્ઞાનાકારપ્રકારૈઃ યથાવત્ માર્ગજ્ઞતાપ્રયોગા લક્ષ્યન્ત ઇતિ જ્ઞાનલક્ષણં માર્ગજ્ઞતાસઙ્ગૃહીતમ્ ।
તદનન્તરં સર્વાકારજ્ઞતાદ્વારેણાહ -
સ્વધર્મમુપનિશ્રિત્ય વિહારે તસ્ય સત્કૃતૌ ।
ગુરુત્વે માનનાયાઞ્ચ તત્પૂજા ઽકૃતકત્વયોઃ

સર્વત્ર વૃત્તિમજ્જ્ઞાનમદૃષ્ટસ્ય ચ દર્શકમ્ ।
લોકસ્ય શૂન્યતાકારસૂચકજ્ઞાપકાક્ષગમ્

અચિન્ત્યશાન્તતાદર્શિ લોકસંજ્ઞાનિરોધિ ચ ।
જ્ઞાનલક્ષણમિત્યુક્તં સર્વાકારજ્ઞતાનયે

ઇતિ । તથાગતસ્વધર્મોપનિશ્રયવિહાર-સત્કાર-ગુરુકાર-માનના-પૂજના-અકૃત-કત્વ-સર્વત્રગ-અદૃષ્ટાર્થદર્શક-લોકશૂન્યતાકાર-લોકશૂન્યતાસૂચકઃ-લોકશૂન્યતાજ્ઞાપક-લોકશૂન્યતાદર્શક-અચિન્ત્યતાદેશના-શાન્તતાદેશના-લોકનિરોધ-સંજ્ઞાનિરોધાખ્યૈઃ એભિઃ ષોડશભિર્જ્ઞાનાકારપ્રકારૈઃ યથાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રયોગા લક્ષ્યન્ત ઇતિ જ્ઞાનલક્ષણં સર્વાકારજ્ઞતાસંગૃહીતં ભવતિ ।
નવભિરન્તરશ્લોકૈરેવં જ્ઞાનલક્ષણમભિધાય જ્ઞાનાકારેણ પરિચ્છિન્નાનાં વિશેષો જ્ઞેય ઇતિ જ્ઞાનલક્ષણાનન્તરમ્ અન્તરશ્લોકેન વિશેષલક્ષણમાહ -
અચિન્ત્યાદિવિશેષેણ વિશિષ્ટૈઃ સત્યગોચરૈઃ ।
વિશેષલક્ષણં ષડ્ભિર્દશભિશ્ચોદિતં ક્ષણૈઃ

ઇતિ । અચિન્ત્યાતુલ્યાદિવિશેષવિશિષ્ટૈર્દુઃખાદિસત્યવિષયૈઃ ષોડશભિર્ધર્માન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણૈર્માર્ગજ્ઞતાદિપ્રયોગા લક્ષ્યન્ત ઇતિ વિશેષલક્ષણમ્ ।
કઃ પુનરચિન્ત્યાદિવિશેષ ઇત્યન્તરશ્લોકત્રયમાહ -
અચિન્ત્યાતુલ્યતે મેયસંખ્યયોઃ સમતિક્રમૌ ।
સર્વાર્યસંગ્રહો વિજ્ઞવેદ્યાસાધારણજ્ઞતે

ક્ષિપ્રજ્ઞાન્યૂનપૂર્ણત્વે પ્રતિપત્સમુદાગમૌ ।
આલમ્બનઞ્ચ સાધારં સાકલ્યં સમ્પરિગ્રહઃ

અનાસ્વાદશ્ચ વિજ્ઞેયો વિશેષઃ ષોડશાત્મકઃ ।
વિશેષમાર્ગો માર્ગેભ્યો યેનાન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

ઇતિ । સમ્યક્સમ્બુદ્ધાદેઃ સુસંગૃહીતપ્રજ્ઞાબલેન અચિન્ત્યતા, અતુલ્યતા, પ્રમેયસમતિક્રમઃ, સંખ્યેયસમતિક્રમઃ, સર્વાર્યપુદ્ગલસંગ્રહઃ, વિજ્ઞપુરુષવેદનીયતા, શ્રાવકાદ્યગોચરવસ્તુપરિજ્ઞાનમ્, સ્વમતાપેક્ષક્ષિપ્રાભિજ્ઞતાજ્ઞાનમ્, સંવૃતિપરમાર્થસત્યાશ્રિતસર્વધર્માન્યૂનાપૂર્ણતા, ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધદાનાદિષટ્પારમિતાપ્રતિપત્તિઃ, સમ્યક્પ્રયોગેનાનેકકલ્પેષુ આસાદિતપુણ્યજ્ઞાનસમુદાગમૌ, અવિકલ્પેન સર્વધર્માલમ્બનમ્, ધર્મધાતુસ્વભાવબોધિસત્ત્વાધારઃ, પ્રણિધાનાદિષટ્પારમિતાપરિસમાપ્તિહેતુસમ્ભારઃ, કલ્યાણમિત્રોપાયેન સંપરિગ્રહઃ, અભિનિવેશાનાસ્વાદ ઇતિ ષોડશાત્મકઃ યથાક્રમં દુઃખાદિસત્યક્ષણાનાં વિશેષઃ, યેન શ્રાવકાદિમાર્ગેભ્યો બોધિસત્ત્વાદીનાં માર્ગજ્ઞતાદિદ્વયે વિશેષમાર્ગો વિશિષ્યતે । અતસ્તેષાં યથોક્તવિશેષવિકલો ઽભિનિવેશાદ્યુત્પાદનલક્ષણત્વેન સુગમત્વાન્નોક્તઃ ।
વિશેષલક્ષણેનાવચ્છિન્નાનાં કિં કારિત્રમિતિ અન્તરશ્લોકદ્વયેન કારિત્રલક્ષણમાહ -
હિતં સુખં ચ ત્રાણં ચ શરણં લયનં નૃણામ્ ।
પરાયણ ચ દ્વીપં ચ પરિણાયકસંજ્ઞકમ્

અનાભોગં ત્રિભિર્યાનૈઃ ફલાસાક્ષાત્ક્રિયાત્મકમ્ ।
પશ્ચિમં ગતિકારિત્રમિદં કારિત્રલક્ષણમ્

ઇતિ । અનાગતહિત-ઐહિકસુખઃ-દુઃખરહિતાવિપાકધર્મતોપસ્થાપનાર્થેન હિતાદિત્રયં સર્વજ્ઞતાકારિત્રમ્ । આત્યન્તિકહિત-દુઃખહેતુનિવર્તન-સંસારનિર્વાણ-સમતાધિગમ-સ્વપરાર્થાધિગમાધારભાવ-પરાર્થપ્રતિપતિ-અનાભોગપ્રવૃત્તસત્ત્વાર્થ-યાનત્રયનિર્યાણફલાસાક્ષાત્કારા ઇતિ યથાકાલમુપસંહારાર્થેન શરણાદીનિ સપ્ત માર્ગજ્ઞતાકારિત્રાણિ । સર્વાકારજ્ઞતયા સર્વધર્મદૈશિકત્વેન સર્વાકારજ્ઞતાયા એકમેવ ગતિકારિત્રમ્ । કારિત્રાકારૈરેવં યથાવદ્ સર્વજ્ઞતાત્રયસ્ય પ્રયોગા લક્ષ્યન્ત ઇતિ કારિત્રલક્ષણમ્ ।
કારિત્રલક્ષણેનાવચ્છિન્નાનાં કઃ સ્વભાવ ઇતિ અન્તરશ્લોકત્રયેણ સ્વભાવલક્ષણમાહ -
ક્લેશલિઙ્ગનિમિત્તાનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ ।
વિવેકો દુષ્કરૈકાન્તાવુદ્દેશો ઽનુપલમ્ભકઃ

નિષિદ્ધાભિનિવેશશ્ચ યશ્ચાલમ્બનસંજ્ઞકઃ ।
વિપ્રત્યયો ઽવિઘાતી ચ સો ઽપદાગત્યજાતિકઃ

તથતાનુપલમ્ભશ્ચ સ્વભાવઃ ષોડશાત્મકઃ ।
લક્ષીવ લક્ષ્યતે ચેતિ ચતુર્થં લક્ષણં મતમ્

ઇતિ । રાગાદિક્લેશ-તલ્લિઙ્ગકાયદૌષ્ઠુલ્ય-તન્નિમિત્તાયોનિશોમનસિકારાદિરાગારાગાદિવિપક્ષપ્રતિપક્ષાણાં શૂન્યત્વેન સર્વજ્ઞતાવિવેકસ્વભાવચતુષ્ટયમ્ । પરમાર્થાસત્સત્ત્વપરિનિર્વાણદુષ્કરકારક-અન્યયાનાપાતલક્ષણૈકાન્તિક-ચિરસાધ્યોત્તમોદ્દેશ-ભાવ્યભાવકધર્માનુપલમ્ભ-સમસ્તભાવાભિનિવેશનિષેધા ઇત્યેતે પઞ્ચ માર્ગજ્ઞતાસ્વભાવાઃ । સર્વજ્ઞતામાર્ગજ્ઞતાસઙ્ગૃહીતવસ્તુવિશેષાલમ્બનમ્, લોકપ્રતિપત્તિગ્રહણાદિવિપરીતનિર્દેશાત્ વિપ્રત્યયઃ, રૂપાદ્યવિઘાતિજ્ઞાનમ્, જ્ઞાનજ્ઞેયાનુપલમ્ભેન અપ્રતિષ્ઠમ્, તથતયા અગતિઃ, રૂપાદિનિઃસ્વભાવત્વેન અજાતિકઃ, ભાવાભાવાદિસ્વભાવત્રયાનુપલમ્ભ ઇતિ એતે સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સપ્ત સ્વભાવાઃ । ઇત્યેવં ષોડશભિઃ સ્વભાવૈર્યથાવત્ ત્રિસર્વજ્ઞતાપ્રયોગા લક્ષીવ લક્ષ્યન્તે ઇતિ ચતુર્થં સ્વભાવલક્ષણં મતમ્ । ઇત્યેવં સામાન્યેન એકત્ર કૃતાનિ એકનવતિઃ લક્ષણાનિ ભવન્તિ ।
6 - મોક્ષભાગીયમ્
યથોક્તપ્રયોગપરિજ્ઞાનં મોક્ષભાગીયકુશલમૂલવતઃ એવ ભવતીતિ મોક્ષભાગીયમાહ -
અનિમિત્તપ્રદાનાદિસમુદાગમકૌશલમ્ ।
સર્વાકારાવબોધે ઽસ્મિન્ મોક્ષભાગીયમિષ્યતે

ઇતિ । અનિમિત્તાલમ્બનજ્ઞાનાકારેણ દાનાદિપારમિતા આરભ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપર્યન્તં સ્વસન્તાને સમુદાગમે કૌશલમેવાસ્મિન્ સર્વાકારાભિસમ્બોધે મોક્ષભાગીયમિષ્ટમ્ ।
કિઞ્ચ તત્કૌશલમિતિ તદ્દર્શનાયાન્તરશ્લોકૌ આહ -
બુદ્ધાદ્યાલમ્બના શ્રદ્ધા વીર્યં દાનાદિગોચરમ્ ।
સ્મૃતિરાશયસમ્પત્તિઃ સમાધિરવિકલ્પના

ધર્મેષુ સર્વૈરાકારૈર્જ્ઞાનં પ્રજ્ઞેતિ પઞ્ચધા ।
તીક્ષ્ણૈઃ સુબોધા સમ્બોધિર્દુર્બોધા મૃદુભિર્મતા

ઇતિ । અનિન્દ્રિયસ્વભાવાઃ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિવિશિષ્ટપ્રજ્ઞાઃ યથાસંખ્યં બુદ્ધ-દાન-આશયસમ્પત્તિ-અવિકલ્પ-સર્વધર્મસર્વાકારપરિજ્ઞાદિષુ પઞ્ચવિધવિષયેષુ કૌશલમ્ । એવમપિ ન સર્વૈરનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિઃ પ્રાપ્યા । ધર્મતેયં યતો ઽધિમાત્રૈઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ સમ્યક્સમ્બોધિઃ સુબોધા, મૃદુભિસ્તૈરેવ દુર્બોધેત્યર્થાદિદમાક્ષિપ્તમ્ । મધ્યૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિર્મૃદુભિઃ શ્રાવકબોધિશ્ચાધિગમ્યત ઇતિ ॥
7 - નિર્વેધભાગીયમ્
ઉત્પન્નમોક્ષભાગીયસ્યોત્સાહિનો નિર્વેધભાગીયમુત્પદ્યત ઇત્યાહ -
આલમ્બનં સર્વસત્ત્વા ઊષ્મણામિહ શસ્યતે ।
સમચિત્તાદિરાકારસ્તેષ્વેવ દશધોદિતઃ

સ્વયં પાપાન્નિવૃત્તસ્ય દાનાદ્યેષુ સ્થિતસ્ય ચ ।
તયોર્નિયોજનાન્યેષાં વર્ણવાદાનુકૂલતે

મૂર્ધગં સ્વપરાધારં સત્યજ્ઞાનં તથા ક્ષમા ।
તથાગ્રધર્મા વિજ્ઞેયાઃ સત્ત્વાનાં પાચનાદિભિઃ

ઇતિ । અસ્યાં સર્વાકારાભિસમ્બોધૌ સમમૈત્રહિતાપ્રતિઘાવિહેઠનાચિત્તાકારૈઃ પઞ્ચભિર્માતાપિતૃચિત્તભ્રાતૃભગિનીચિત્તપુત્રદુહિતૃચિત્તમિત્રામાત્યચિત્તજ્ઞાતિસાલોહિતચિત્તાકારૈઃ આન્યૈઃ પઞ્ચભિઃ સત્ત્વાલમ્બને ઊષ્મગતિમિષ્યતે ।
સંક્ષેપતો ઽકુશલકુશલયોર્યથાસંખ્યં હાનોપાદાનાભ્યાં સ્વયં નિવૃત્તસ્ય પ્રવૃત્તસ્ય ચ, તદ્દ્વારા અન્યેષાં પાપાન્નિવર્તનં કુશલે ચ પ્રવર્તનમિતિ દ્વાવાકારૌ । તથૈવ અન્યેષાં સ્વયમ્પ્રવૃત્તૌ વર્ણવાદો ઽનુકૂલતા ચેતિ ધર્મપ્રભેદદ્વૈવિધ્યેન હિ અનન્તાકારા ઇતિ સત્ત્વાલમ્બને મૂર્ધગતો ભવતિ ।
યથા મૂર્ધગતે સ્વપરાધિષ્ઠાનભેદેન આલમ્બનાકારાઃ, તથા નિયોજનવર્ણવાદાનુકૂલતાદ્યાકારૈઃ સ્વપરાધિષ્ઠાનદુઃખાદિસત્યેષ્વાલમ્બનમેવ ક્ષાન્તિર્ભવતિ ।
પૂર્વવત્ સ્વપરાધિષ્ઠાનપાચનમોચનાદ્યાકારૈઃ સત્ત્વાલમ્બનમેવ અગ્રધર્મા ભવન્તીત્યેવં નિર્વેધભાગીયા ભવન્તિ ।
સર્વાકારમાર્ગવસ્તુવિભાવનાભેદેન યથાક્રમં સર્વાકારજ્ઞતાદિત્રિવિધે ઽભિસમયે લૌકિકનિર્વેધભાગીયાધિગમપૂર્વકો લોકોત્તરદર્શનભાવનામાર્ગાધિગમઃ । સર્વાકારાભિસમ્બોધાદૌ તુ ત્રિવિધે ઽભિસમયે ભાવનોત્તરોત્તરાવસ્થાવિશેષેણ સર્વાકારવિશેષમાર્ગસંગૃહીતં જ્ઞાનમનાસ્રવં મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્રમેણોત્પદ્યત ઇતિ સકૃદુત્પત્તિનિરાસાય નિર્વેધભાગીયાદિવ્યપદેશો ઽભિહિત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ।
8 - અવૈવર્તિકો ગણઃ
અવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વસંઘસ્ય યથોક્તનિર્વેધભાગીયમુત્પદ્યત ઇત્યવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વસંઘલક્ષણમાહ -
નિર્વેધાઙ્ગાન્યુપાદાય દર્શનાભ્યાસમાર્ગયોઃ ।
યે બોધિસત્ત્વા વર્તન્તે સો ઽત્રાવૈવર્તિકો ગણઃ

ઇતિ । યે વીરાઃ ચતુર્ષુ નિર્વેધભાગીયેષુ વક્ષ્યમાણદર્શનમાર્ગભાવનામાર્ગયોઃ તત્તદધિગમનયેન સ્થિતાઃ, તે એવ અવૈવર્તિકશૈક્ષ્યબોધિસત્ત્વસંઘા ભવન્તિ ।
કિઞ્ચ તેષામાવેણિકલક્ષણમિતિ ચેત્ તાવદેકેન અન્તરશ્લોકેન નિર્વેધભાગીયસ્થિતાનાં લક્ષણમાહ -
રૂપાદિભ્યો નિવૃત્ત્યાદ્યૈર્લિઙ્ગૈર્વિંશતિધેરિતૈઃ ।
નિર્વેધાઙ્ગસ્થિતસ્યેદમવૈવર્ત્તિકલક્ષણમ્

ઇતિ । રૂપાદિનિવૃત્તિનિર્વિચિકિત્સાદ્યાકારૈર્વિંશતિપ્રકારૈર્નિર્વેધભાગીયસ્થાનામવૈવર્તિકલક્ષણં જ્ઞેયમ્ ।
કાનિ ચ નિવૃત્ત્યાદેર્લક્ષણાનિ ઇતિ ચેત્ ષડ્ભિઃ અન્તરશ્લોકૈઃ પ્રતિપાદયિતુમાહ -
રૂપાદિભ્યો નિવૃત્તિશ્ચ વિચિકિત્સાક્ષણક્ષયૌ ।
આત્મનઃ કુશલસ્થસ્ય પરેષાં તન્નિયોજનમ્

પરાધારઞ્ચ દાનાદિ ગમ્ભીરે ઽર્થેપ્યકાંક્ષણમ્ ।
મૈત્રં કાયાદ્યસંવાસઃ પઞ્ચધાવરણેન ચ

સર્વાનુશયહાનઞ્ચ સ્મૃતિસંપ્રજ્ઞતા શુચિ ।
ચીવરાદિ શરીરે ચ કૃમીણામસમુદ્ભવઃ

ચિત્તાકૌટિલ્યમાદાનં ધૂતસ્યામત્સરાદિતા ।
ધર્મતાયુક્તગામિત્વં લોકાર્થં નરકૈષણા

પરૈરનેયતા મારસ્યાન્યમાર્ગોપદેશિનઃ ।
માર ઇત્યેવ બોધશ્ચ ચર્યા બુદ્ધાનુમોદિતા

ઊષ્મમૂર્દ્ધસુ સક્ષાન્તિષ્વગ્રધર્મેષ્વવસ્થિતઃ ।
લિઙ્ગૈરમીભિર્વિંશત્યા સમ્બોધેર્ન નિવર્તતે

ઇતિ । અસ્વભાવત્વાદ્ રૂપાદિધર્મેભ્યો નિવૃત્તિઃ, અવેત્ય પ્રસાદલાભેન વિચિકિત્સાક્ષયઃ, પ્રણિધાનસમૃદ્ધ્યા મિથ્યાદૃષ્ટિ-નરક-પ્રેત-તિર્યગુપપત્તિ-બુદ્ધવચના-શ્રવણ-પ્રત્યન્તજનપદોત્પાદ-ઇન્દ્રિયવૈકલ્યજડમૂકભાવ-દીર્ઘાયુષ્કદેવોપપત્તીત્યષ્ટા-ક્ષણક્ષયઃ, કારુણિકતયા સ્વપરકુશલધર્મનિયોજનમ્, પરાત્મપરિવર્ત્તકત્વેન પરસત્ત્વવિષયપરિણામિતદાનાદિઃ, સમ્યગ્ધર્માવબોધેન ગમ્ભીરધર્માર્થાકાંક્ષણમ્, પરહિતપ્રતિપન્નત્વેન મૈત્રકાયવાઙ્મનસ્કર્મ, પ્રયોગસમ્પત્ત્યા કામચ્છન્દો વ્યાપાદઃ સ્ત્યાનમિદ્ધમૌદ્ધત્યકૌકૃત્યં વિચિકિત્સા ચેતિ પઞ્ચનીવરણૈરસંવાસઃ, વિભાવિતપ્રતિપક્ષત્વેન અવિદ્યાદિસર્વાનુશયવિધ્વંસઃ, નિત્યસમાહિતત્વેન સ્મૃતિસમ્પ્રજ્ઞાનયોગઃ, ચૌક્ષસમુદાચારત્વેન શુચિપરિભોગ્યચીવરાદીતિ એકાદશ આકારાઃ । સર્વલોકાભ્યુપગતકુશલમૂલત્વેન કાયે અશીતિકૃમિકુલસહસ્રાસમ્ભવઃ, કુશલમૂલવિશુદ્ધ્યા ચિત્તાકૌટિલ્યમ્, લાભસત્કારાદિનિરપેક્ષત્વેન પાંશુકૂલિકત્વાદિધૂતગુણસમાદાનમ્, દાનાદિવિશેષપ્રતિપતિપત્ત્યા તદ્વિપક્ષમાત્સર્યભ્રષ્ટશીલાદેરભાવઃ, સર્વધર્મસંગ્રહાદ્ ધર્મતા ઽવિરુદ્ધપ્રજ્ઞાપારમિતાયોગગમનમ્, સ્વાત્મીકૃતસત્ત્વધાતુત્વેન પરાર્થનરકાભિલાષ ઇતિ ષડાકારાઃ । અધિગતસમ્પ્રત્યયધર્મત્વેન અપરપ્રણયનમ્, વિદિતબુદ્ધત્વોપાયકૌશલત્વેન પ્રતિરૂપમાર્ગોપદેકમારસ્ય મારત્વાવબોધશ્ચેતિ દ્વાવાકારૌ । ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધ્યા સર્વાસુ ચર્યાસુ બુદ્ધાનુમોદિતત્વમિતિ એવ આકારઃ । યથાક્રમં ઊષ્મમૂર્ધક્ષાન્ત્યગ્રધર્મેષ્વવસ્થિતો બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરબોધેર્ન નિવર્તત ઇતિ એભિર્વિંશતિલિઙ્ગૈર્વિજ્ઞેયમ્ ।
નિર્વેધભાગીયાવૈવર્તિકલક્ષણાનન્તરં દર્શનમાર્ગાવૈવર્તિકલક્ષણમેકેન અન્તરશ્લોકેનાહ -
ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ ષટ્ ચ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ દૃક્પથે ।
બોધિસત્ત્વસ્ય વિજ્ઞેયમવૈવર્તિકલક્ષણમ્

ઇતિ । દુઃખાદિસત્યદ્વારા ધર્માન્વયજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદયઃ ષોડશ ક્ષણાઃ દર્શનમાર્ગસ્થબોધિસત્ત્વસ્યાવૈવર્તિકલક્ષણં ભવતિ ।
કીદૃશક્ષણાકારલક્ષણમિતિ ચેત્ પઞ્ચભિરન્તરશ્લોકૈરાકારાનાહ -
રૂપાદિસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તિર્દાર્ઢ્યં ચિત્તસ્ય હીનયોઃ ।
યાનયોર્વિનિવૃત્તિશ્ચ ધ્યાનાદ્યઙ્ગપરિક્ષયઃ

કાયચેતોલઘુત્વઞ્ચ કામસેવાભ્યુપાયિકી ।
સદૈવ બ્રહ્મચારિત્વમાજીવસ્ય વિશુદ્ધતા

સ્કન્ધાદાવન્તરાયેષુ સમ્ભારે સેન્દ્રિયાદિકે ।
સમરે મત્સરાદૌ ચ નેતિ યોગાનુયોગયોઃ

વિહારપ્રતિષેધશ્ચ ધર્મસ્યાણોરલબ્ધતા ।
નિશ્ચિતત્વં સ્વભૂમૌ ચ ભૂમિત્રિતયસંસ્થિતિઃ

ધર્માર્થં જીવિતત્યાગ ઇત્યમી ષોડશ ક્ષણાઃ ।
અવૈવર્તિકલિઙ્ગાનિ દૃઙ્માર્ગસ્થસ્ય ધીમતઃ

ઇતિ । સ્વલક્ષણશૂન્યતયા રૂપાદિધર્માવબોધવ્યાવર્તનમ્, બુદ્ધાદેરધિષ્ઠાનેન અનુત્તરબોધિચિત્તદૃઢતા, મહાયાનવિશેષધર્મપ્રતિપત્ત્યા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનચિત્તવિનિવર્તનમ્, ધર્મપ્રવિચયસામર્થ્યાદ્ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યાદ્યુદયાઙ્ગપરિક્ષય ઇતિ ચત્વાર એવ દુઃખસ્યાકારા ભવન્તિ ।
અપગતાકુશલત્વેન કાયચેતોલાઘવમ્, સત્ત્વદમનોપાયકૌશલસામર્થ્યેન અનભિનિવેશકામોપભોગઃ, વિષયાદીનવદર્શનેન સદા બ્રહ્મચારિત્વમ્, સત્પુરુષધર્મતયા સમ્યગુપકરણાજીવવિશુદ્ધત્વમિતિ ચત્વાર એવ સમુદયાકારા ભવન્તિ ।
શૂન્યતાવસ્થિતત્વેન સ્કન્ધધાત્વાયતનયોગાનુયોગયોરકરણમિત્યેવં યોગાનુયોગવિહારપ્રતિષેધઃ, નિરસ્તવિપક્ષત્વેન અધિગમાન્તરાયધર્માણાં પૂર્વવદ્યોગાનુયોગવિહારપ્રતિષેધઃ, પરિજ્ઞાતવિકલ્પદોષત્વેન બોધિસમ્ભારદાનાદીનાં પૂર્વવત્ કથાયોગાનુયોગવિહારપ્રતિષેધઃ, ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્હેયત્વેનેન્દ્રિયાશ્રયનગરાદિયુદ્ધેષુ પૂર્વવદ્યોગાનુયોગવિહારપ્રતિષેધ ઇતિ ચત્વારો નિરોધાકારા ભવન્તિ ।
દાનાદિવિશેષાવબોધેન માત્સર્યદૌઃશીલ્યાદિયોગાનુયોગવિહારપ્રતિષેધઃ, સર્વધર્મત્રિવિમોક્ષમુખસ્વભાવત્વેન અણુમાત્રજ્ઞેયધર્માનુપલમ્ભઃ, અભિસમ્પ્રત્યયલાભેન ત્રિસર્વજ્ઞતાત્મકસ્વભૂમિત્રયયથાવન્નિશ્ચિતાવસ્થાનમ્, એકાન્તનિષ્ઠત્વેન સર્વાકારજ્ઞતાદિધર્માર્થં જીવિતત્યાગ ઇતિ ચત્વારો માર્ગાકારા ભવન્તિ ।
એવં ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ ષોડશભિરાકારૈઃ સમ્યગધિગતાઃ સન્તો ઽનભિનિવિષ્ટગ્રાહ્યગ્રાહકાકારશુદ્ધલૌકિકપૃષ્ઠચિત્તસંગૃહીતં સ્વાનુરૂપકાર્યં રૂપાદિસંજ્ઞાવ્યાવર્તનાદિકં પરપ્રતિપત્તિવિષયં જનયન્તીત્યતો દર્શનમાર્ગસ્થાવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વલક્ષણાનિ ભવન્તિ । અધિગમાનુરૂપ એવ સર્વત્ર યોગિનાં વ્યવહારઃ અન્યત્ર સત્ત્વવિનયપ્રયોજનવશાદિતિ જ્ઞાપનાયોપચારેણોક્તમ્, અન્યથા યોગિસન્તાનપ્રત્યાત્મવેદ્યક્ષણાઃ કથં પરપ્રતિપત્તયે લક્ષણાનીતિ?
તદનન્તરં સત્યપિ ભાવનામાર્ગસ્થાવૈવર્તિકલક્ષણે ઽનાગૃહીતવિશેષણા વિશેષ્યે બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ તાવદ્ભાવનામાર્ગં વિશેષયન્નાહ -
ગમ્ભીરો ભાવનામાર્ગો ગામ્ભીર્યં શૂન્યતાદિકમ્ ।
સમારોપાપવાદાન્તમુક્તતા સા ગભીરતા

ઇતિ । શૂન્યતાદિકે ન રૂપાદિકમ્, ન તતો ઽન્યચ્છૂન્યતાદિકમિતિ યથાક્રમં યા સમારોપાપવાદાન્તમુક્તતા, સા શૂન્યતાદેર્ગામ્ભીર્યં શૂન્યતાદિકમિતિ ગામ્ભીર્યયોગાદ્ ગમ્ભીરો ઽભ્યાસપથ ઇતિ ।
વિશેષણં નિર્દિશ્યૈવં વિશેષ્યં વસ્તુ આહ -
ચિન્તાતુલનનિધ્યાનાન્યભીક્ષ્ણં ભાવનાપથઃ ।
નિર્વેધાઙ્ગેષુ દૃઙ્માર્ગે ભાવનામાર્ગ એવ ચ

ઇતિ । શ્રુતચિન્તાભાવનામયપ્રજ્ઞયા સમાધૌ વા પ્રયોગમૌલપૃષ્ઠભાવિન્યા પ્રજ્ઞયા યથાક્રમં ત્રિષુ નિર્વેધાઙ્ગાદિષુ નિર્દિષ્ટાનામર્થાનાં પુનઃ પુનશ્ચિન્તાતુલનનિધ્યાનાનિ ભાવનામાર્ગે પ્રાબન્ધિકાનિ ભવન્તિ ।
તસ્ય કતિ પ્રકારા ઇતિ ચેદાહ -
પ્રાબન્ધિકત્વાદિષ્ટો ઽસૌ નવધા ચ પ્રકારતઃ ।
મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણાં પુનર્મૃદ્વાદિભેદતઃ

ઇતિ । વિકલ્પક્લેશા બોધિસત્ત્વા ઇતિ કૃત્વા યથૌદારિકઞ્ચ તમઃ સૂક્ષ્મેણાલોકેન હન્યતે સુક્ષ્મઞ્ચાધિમાત્રેણેતિ મૃદુમધ્યાધિમાત્રવિકલ્પાનાં પ્રત્યેકં મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદાત્ તેષાં મૃદુમધ્યાધિમાત્રપ્રતિપક્ષાણાં પ્રત્યેકં મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદાત્ તથા પરમાર્થતઃ શૂન્યતાલક્ષણાકારદ્વારા વિકલ્પપ્રતિપક્ષયોર્ભેદાદ્ યથાસંખ્યં કામધાત્વાદિનવભૂમિષુ નવપ્રકારઃ પ્રબન્ધેન વર્તમાનઃ ભાવનામાર્ગો ભવતિ ।
તત્તજ્જિનજનનીનામેકૈકં પ્રકારમધિકૃત્ય અસંખ્યેયાપ્રમેયાપ્રમાણપુણ્યપ્રસવવચનાદ્ બહુધા ભેદાત્ કથં નવપ્રકાર ઇતિ ચેદાહ -
અસંખ્યેયાદિનિર્દેશા પરમાર્થેન ન ક્ષમાઃ ।
કૃપાનિષ્યન્દભૂતાસ્તે સંવૃત્યાભિમતા મુનેઃ

ઇતિ । અસંખ્યેયાપ્રમેયાપ્રમાણનિર્દેશા વાગભિલાપસ્વભાવા વ્યાવૃત્ત્યપેક્ષોપજનિતનાનાત્વરૂપેણ એકસ્મિન્નર્થે પ્રત્યુક્તાસ્તસ્માત્ પરમાર્થેન યથોક્તલક્ષણસ્ય ભાવનામાર્ગસ્ય ભેદં કર્તું ન ક્ષમાઃ । સંવૃત્યા ત્વનાલમ્બનમહાકરુણાસ્વભાવધર્મધાતુનિષ્યન્દભૂતાસ્તે દેશનાધર્મસ્વભાવા યથોક્તનિર્દેશા બાલજનાનાં મહાફલોદયપ્રકાશકત્વેનાભિમતાસ્તથાગતસ્યેતિ બહુત્વં ન પ્રસજ્યતે ।
શૂન્યતાલક્ષણતયા અતિશયાધાનાભાવાદ્ કિઞ્ચિદપિ મન્દબુદ્ધિપુરુષં પ્રતિ ન ક્રિયત એવેતિ આશઙ્ક્યાહ -
હાનિવૃદ્ધી ન યુજ્યેતે નિરાલાપસ્ય વસ્તુનઃ ।
ભાવનાખ્યેન કિં હીનં વર્ત્મના કિમુદાગતમ્

ધર્મતાસ્વરૂપસ્ય અભિમતમાર્ગવસ્તુનો નિઃસ્વભાવતયા તત્ત્વાન્યત્વોભયાનુભયત્વૈરવાચ્યસ્ય ભાવનાતિશયાધાનાભાવાત્ વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોર્યથાક્રમમપગમોદયૌ ન યુજ્યેતે ।
યદ્યેવં ભાવનાસંજ્ઞકેન માર્ગેણ કિં વિપક્ષસ્વરૂપં પરિત્યક્તમ્, કિઞ્ચ વ્યવદાન સ્વરૂપં પ્રાપ્તમ્, ન કિઞ્ચિદપિ ક્રિયતે, અતઃ અનુપન્યસનીય એવેતિ ચેત્? મૈવમ્ । તથા ચોક્તમ્ -
યથા બોધિસ્તથૈવાસાવિષ્ટસ્યાર્થસ્ય સાધકઃ ।
તથતાલક્ષણા બોધિઃ સો ઽપિ તલ્લક્ષણો મતઃ

ઇતિ । યથા નિરતિશયાધાના તથતાસ્વરૂપા બોધિઃ નિષ્પ્રપઞ્ચજ્ઞાનાત્મકધર્મકાયાદિબુદ્ધસ્વભાવા આધિપત્યમાત્રેણ વિનેયજનાનાં પુણ્યજ્ઞાનાનુરૂપતયા વિશિષ્ટાર્થપ્રતિભાસિચિત્તજનનદ્વારેણાભિમતાર્થસ્ય સાધિકા, તદ્વદયમપ્યાગન્તુકમલાપગમાદ્ ભાવનયા સાક્ષાત્કૃતો માર્ગઃ તથતાલક્ષણો ઽપિ સંવૃત્યાભિમતાર્થક્રિયાકારી । પરમાર્થતસ્તુ હાનિવૃદ્ધ્યભાવ એવાઙ્ગીક્રિયત ઇતિ અપ્રયોગ એવ પ્રયોગત્વાત્ ન દોષઃ ।
એવં સતિ સંવૃત્યા અર્થક્રિયાસામર્થ્યં ન ઘટત ઇત્યાશઙ્કયન્નાહ -
પૂર્વેણ બોધિર્નો યુક્તા મનસા પશ્ચિમેન વા ।
ઇતિ । એકૈકસ્મિંશ્ચિત્તે પૂર્વાપરીભૂતે બુદ્ધબોધિનિષ્પાદકસર્વાકારજ્ઞતાદિસમસ્તાર્થાપ્રતિભાસનાન્નૈવૈકેન (પૂર્વેણ પશ્ચિમેન વા) બોધિર્યુજ્યતે । ઽએકવિજ્ઞાનસન્તતયઃ સત્ત્વાઃઽ ઇતિ વચનાદસમ્ભવિત્વેન યુગપદુત્પન્નસમીહિતાર્થનિષ્પાદકધર્મપ્રતિભાસેન અનેકચિત્તેનાપિ ન (યુજ્યતે) । અનુત્તરબુદ્ધબોધિનિષ્પાદકસ્મૃત્યુપસ્થાનાદ્યષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મપર્યન્તાધિગન્તૃસ્વરૂપ-પૂર્વાપરીભૂતાનેકચિત્તેન વા ન(યુજ્યતે) ; નિરન્વયોદયવિનાશેન પરસ્પરસમ્બન્ધાત્ ।
કિં તર્હિ વિશિષ્ટાર્થપ્રતિભાસિચિત્તજનનદ્વારેણ અર્થક્રિયાકારીતિ? ન, તદસમ્યક્ત્વાત્ । ઇત્યાહ -
દીપદૃષ્ટાન્તયોગેન ગમ્ભીરા ધર્મતાષ્ટધા

પ્રથમે જ્વાલાવર્ત્યોર્મીલનક્ષણે દ્વિતીયક્ષણમન્તરેણ સ્વકારણપરમ્પરાક્રમાયાતસમાનકાલસંહતોત્પત્ત્યવિશિષ્ટત્વાત્ કાર્યકારણલક્ષણદાહ્યદાહકાભાવઃ । તથૈવ દ્વિતીયક્ષણે ઽપિ વિશિષ્ટજ્વાલાવર્ત્યોરૂત્પત્તિક્ષણે પ્રથમક્ષણમન્તરેણ નિત્યસત્ત્વાદિપ્રસઙ્ગતયા સંવૃત્યુત્પાદાભાવાત્ કાર્યકારણલક્ષણદાહ્યદાહકાભાવઃ । યદ્યેવં તથાપિ યદા ઇદમ્પ્રત્યયતાત્મકપ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતયા અવિચારૈકરમ્યત્વેન હેતુફલસમ્બન્ધબલાદ્ સંહતવિશિષ્ટોત્પન્નં પ્રથમક્ષણં સમપેક્ષ્ય તદાહિતસામર્થ્યાતિશય એવ વિશિષ્ટો દ્વિતીયક્ષણઃ સ્યાત્, તદા નિર્હેતુકવિનાશે ઽપિ કારણકાર્યયોઃ યથાક્રમં તુલ્યકાલનિરન્વયવિનાશોદયાદ્ દાહ્યદાહકભાવઃ । તસ્માત્ પ્રથમક્ષણે દ્વિતીયાર્ચિરનપેક્ષ્ય વર્તી ન દહ્યતે, દ્વિતીયક્ષણેનાપિ પ્રથમાર્ચિરનપેક્ષ્ય વર્તી ન દહ્યત ઇતિ દીપદૃષ્ટાન્તન્યાયેન પૂર્વાપરીભૂતક્ષણયોરેકવિષયોપયોગજ્ઞાપનપરેણ પૂર્વક્ષણવત્ બોધિનિષ્પાદકકતિપયપદાર્થપ્રતિભાસિ પ્રથમવિજ્ઞાનં પ્રતીત્ય તત્પ્રતિભાસાભ્યધિક વિશિષ્ટાર્થપ્રતિભાસિપશ્ચિમવિજ્ઞાનોદયાદ્ બોધિપ્રાપ્તિર્યુજ્યતે ।
યથોક્તેનૈવ ચ દૃષ્ટાન્તેન અષ્ટપ્રકારા ગમ્ભીરધર્મતા પ્રતિસર્તવ્યા ઇતિ ભાવનામાર્ગસ્થબોધિસત્ત્વાનામવૈવર્તિકલક્ષણકથનાય યસ્મિન્ વિષયે અષ્ટવિધગામ્ભીર્યં તત્કથયન્નાહ -
ઉત્પાદે ચ નિરોધે ચ તથતાયાં ગભીરતા ।
જ્ઞેયે જ્ઞાને ચ ચર્યાયામદ્વયોપાયકૌશલે

ઇતિ । ન પૂર્વાપરક્ષણાભ્યાં ન ચ નિઃસ્વભાવતયા ભાવનાગમ્યવિશિષ્ટાર્થોત્પાદનમિતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । સર્વભાવોદય એવ નિઃસ્વભાવ ઇતિ સંવૃત્યા નિરુધ્યત ઇતિ નિરોધઃ । સર્વાવસ્થાસુ તથતાભ્યાસે ઽપિ તસ્યા અસાક્ષાત્કરણમિતિ તથતા । તથતાસ્વભાવસર્વધર્મસ્ય દાનાદ્યનેકવિધાનુષ્ઠાનમિતિ જ્ઞેયઃ । તથતારૂપેણાદર્શનમેવ દર્શનમિતિ જ્ઞાનમ્ । ધર્મતયા સર્વત્રાચરણમેવ ચરણમિતિ ચર્યા । અદ્વયસ્વભાવે સર્વસિદ્ધિરિત્યદ્વયઃ । સર્વસમ્ભારપરિનિષ્પત્તૌ તત્ફલબુદ્ધત્વસ્યાપ્રાપ્તિરિત્યુપાયકૌશલમ્ । અચિન્ત્યવિમોક્ષમુખલાભાત્ પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થાનુષ્ઠાનેન ગામ્ભીર્યં ભવતિ । એવં અવૈવર્તિકશૈક્ષઃ સલક્ષણો ઽભિહિતઃ ।
9 - ભવશાન્ત્યોઃ સમતા
શૈક્ષસમ્ભારધર્મપ્રાપ્તો બુદ્ધત્વપ્રાપ્તયે યતતે, અતઃ બુદ્ધત્વપ્રાપ્તિનિમિત્તસંસારનિર્વાણસમતાં કથયન્નાહ -
સ્વપ્નોપમત્વાદ્ધર્માણાં ભવશાન્ત્યોરકલ્પના ।
કર્માભાવાદિચોદ્યાનાં પરિહારા યથોદિતાઃ

ઇતિ । વિપક્ષપ્રતિપક્ષસાંસારિકવૈયદાનિકધર્માણાં પ્રતિભાસમાત્રસ્વભાવસ્વપ્નસદૃશત્વેન અવગમાત્ સંસારનિર્વાણયોર્નાનાત્વેન અવિકલ્પ ઇતિ સમતા । નનુ સ્વપ્નસદૃશત્વે સતિ દશાકુશલદાનાદીનામભાવઃ સ્વપ્નાવસ્થાયામિવ જાગ્રદ્દશાયામપિ સ્યાદિતિચોદ્યાનાં પરિહારા બાહ્યાર્થવાદનયે ક્ષણિકતયા નિર્હેતુકવિનાશે
કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યમ્
ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્ પરમાર્થતો ન કશ્ચિન્ન કેનચિદ્ધતો નાપિ કયચિદ્ દ્રવ્યં કેનચિદ્ ગૃહીતમિત્યાદ્યુપગમે પક્ષપ્રવૃત્તસન્તાનવિરુદ્ધપદાર્થોત્પાદનાત્ મારણાદ્યધ્યવસાયદ્વારેણ અયોનિશોમનસ્કારાદિમતો ઽકુશલાદિવત્ પ્રાણાતિપાતાદયો વ્યવસ્થાપ્યન્તે, તથૈવ સ્વપ્નસદૃશે વસ્તુનિ તદનુરૂપાર્થે ભાવાદ્યભિનિવેશેન અખણ્ડિતસકલવિપર્યાસબન્ધનાનામિત્યેવં તત્પતિહારાઃ તત્પક્ષાશ્ચાન્યત્ર અભિહિતા ઇત્યવગન્તવ્યાઃ । કિઞ્ચમિદ્ધેનોપહતં ચિત્તં સ્વપ્ને તેનાસમં ફલમ્ ।
ઇતિ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ । ઇત્યેવ સ્વપ્ને ઽપ્યુપચિત્તકુશલાકુશલસ્ય પ્રબુદ્ધાવસ્થાયામહો કૃતઃ સુકૃત ઇત્યનુમોદને પૃષ્ઠાવસ્થાચિત્તાભિનિવેશપરિપુષ્ટ્યા પરિપોષઃ । અતશ્ચ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ સંસારનિર્વાણસમતા એવ ।
10 - અનુત્તરા ક્ષેત્રશુદ્ધિઃ
ઉભયસમતાવિભાવનયા સ્વબુદ્ધક્ષેત્રે બુદ્ધો ભવિષ્યતીતિ તદનન્તરં બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિરિત્યાહ -
સત્ત્વલોકસ્ય યા ઽશુદ્ધિસ્તસ્યાઃ શુદ્ધ્યુપહારતઃ ।
તથા ભાજનલોકસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય શુદ્ધતા

સત્ત્વભાજનલોકભેદેન દ્વિવિધબુદ્ધક્ષેત્રયોર્યથાક્રમં જિઘત્સાપિપાસાસ્થાણુકણ્ટકાદિકા યા ઽશુદ્ધિઃ, તસ્યાઃ પ્રતિપક્ષેણ દિવ્યોપભોગકનકભૂભ્યાદિશુદ્ધિજનનદ્વારેણ વિશુદ્ધિર્બુદ્ધક્ષેત્રવિશુદ્ધિઃ ।
11 - ઉપાયકૌશલમ્
નિષ્પાદિતસ્વબુદ્ધક્ષેત્રવિશુદ્ધિનોપાયકૌશલેન યથાભવ્યતયા બુદ્ધકૃત્યં કરણીયમિત્યુપાયકૌશલમાહ -
વિષયો ઽસ્ય પ્રયોગશ્ચ શાત્રવાણામતિક્રમઃ ।
અપ્રતિષ્ઠો યથાવેધમસાધારણલક્ષણઃ

અસક્તો ઽનુપલમ્ભશ્ચ નિમિત્તપ્રણિધિક્ષતઃ ।
તલ્લિઙ્ગં ચાપ્રમાણં ચ દશધોપાયકૌશલમ્