અભિસમયાલંકારવૃત્તિઃ સ્ફુટાર્થા · અધ્યાય 1

આર્યમૈત્રેયઃ સદાચારાનુવૃત્તિમાત્મનઃ પ્રખ્યાપયન્ સ્વપ્રતિસંવિજ્જ્ઞાનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાવિષયકઃ પ્રસાદ એવ સર્વશ્રેયઃ પ્રાપ્તિપ્રધાનહેતુરિત્યવધૃત્ય પરં નિરતિશયાનન્તગુણરત્નાકરભગવત્યાં પ્રવર્તયિતું પ્રસાદોત્પાદનાય તાવદાદૌ યથાગુણાભિધાનપુરઃસુરં જનનીં નમસ્કુર્વન્નાહ -
યા સર્વજ્ઞતયા નયત્યુપશમં શાન્તૈષિણઃ શ્રાવકાન્
યા માર્ગજ્ઞતયા જગદ્ધિતકૃતાં લોકાર્થસમ્પાદિકા ।
સર્વાકારમિદં વદન્તિ મુનયો વિશ્વં યયા સંગતાસ્
તસ્યૈ શ્રાવકબોધિસત્ત્વગણિનો બુદ્ધસ્ય માત્રે નમઃ

અનયા કારિકયા અસ્યાઃ અતિશયમાહાત્મ્યવત્ત્વમ્ અમિહિતમ્ । તચ્છ્રુત્વા તાવચ્છ્રદ્ધાનુસારિણઃ અસ્યાં નિઃસંશયમચિરેણ શ્રદ્ધામુત્પાદયન્તિ । ધર્માનુસારિણો ઽપિ એકાનેકસ્વભાવવિયુક્તત્વાદિત્યાદિપ્રમાણેન અનુત્પન્નવસ્તુમાર્ગાકારપરિજ્ઞાનકારિકાર્થલક્ષણજનન્યાં બાધામ્ અદૃષ્ટ્વા ત્રિસર્વજ્ઞતાસ્વરૂપત્રયાત્મિકા બુદ્ધાદિનિર્માત્રી પ્રજ્ઞાપારમિતાવશ્યમેવ સમ્ભવિનીત્યવધૃત્ય તસ્યાં પ્રસાદમુત્પાદયન્તિ । તસ્યાં પ્રસાદેન તદ્ગુણાભિલાષિણઃ ઉભયવિધા અપિ પુદ્ગલાઃ તત્તદાશ્રિતપ્રવચનધારણાદ્યર્થં સર્વથા અત્યન્તમાદ્રિયન્તે । તતઃ શ્રુતમયાદિજ્ઞાનોત્પાદક્રમેણ સુશ્રેયો ઽધિગતાઃભવન્તિ । અત એવ ભગવત્યાં પ્રદાસ એવ સર્વશ્રેયો ઽધિગમહેતુઃ ।
તત્ર તિસૃભિઃ સર્વજ્ઞતાભિરષ્ટાવર્થાઃ સઙ્ગૃહીતા ભવન્તિ । તાભિશ્ચ વક્ષમાણવિધિના સર્વાર્થાઃ સમ્પત્સ્યન્ત ઇતિ મનસિ નિધાય ત્રિસર્વજ્ઞતાભિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્તૌતિ । શ્રાવકઃ, તત્પક્ષનિક્ષિપ્તઃ કિઞ્ચિદ્વિમોક્ષાધિકઃ એકક્રમ નિર્દિષ્ટઃ પ્રત્યેકબુદ્ધશ્ચ નિર્વાણભિલાષિણૌ, તયો અનુત્પન્નસર્વવસ્તુજ્ઞતયા સોપધિનિરુપધિલક્ષણદ્વિવિધનિર્વાણપ્રાપિકા યા, યાવત્સંસારં જગદ્ધિતકૃતાં બોધિસત્ત્વાનામનુત્પન્નસર્વમાર્ગજ્ઞતયા સર્વલોકાર્થસમ્પાદિકા યા, અનુત્પન્નસર્વાકારજ્ઞતયા યયા સઙ્ગતાઃ સંયતકાયાઃ પ્રધાનયોગીશ્વરા બુદ્ધાઃ સર્વથા ચરિતપ્રતિપક્ષસર્વધર્મચક્રાન્ પ્રવર્તયન્તિ । તસ્યૈ શ્રાવકાદિપરિવૃતબુદ્ધાનામુત્પાયિત્ર્યૈ માત્રે નમઃ । એવં નમસ્કારસ્તુતિપૂવકેણાભિસમયાલઙ્કારશાસ્ત્રેણ વસ્તુપ્રતિપક્ષાકારેષુ કસ્મિંશ્ચિદેકસ્મિન્ (પક્ષે) સંગૃહીતે, પ્રથમપક્ષે તાવત્તદર્થપરિશ્રમવૈયર્થ્યમ્ । તથા હિ ન હિ તદસ્તિ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વસ્તુજાતં યન્ન લક્ષણશાસ્ત્રેષુ ઉક્તપૂર્વમ્ । દ્વિતીયે વ્યવદાનવસ્તુ (માત્ર) સઙ્ગ્રહાત્ સાંક્લેશિકવસ્ત્વસંગ્રહાચ્ચ ન જ્ઞાયતે કસ્યાયં પ્રતિપક્ષ ઇતિ । તૃતીતે નિર્વસ્તુકાકારમાત્રસંગ્રહાદર્થાધિગમશૂન્યાદિહ કિઞ્ચિદપિ નોક્તમિતિ વ્યર્થ એવ (શાસ્ત્રરચનાયાસઃ) ઇતિ નાપરે શઙ્કિષ્યન્તે કિમ્ ઇતિ ચેત્? તન્નઃ, યતો હિ યથાક્રમં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનુત્તરબુદ્ધાનાં ત્રિસર્વજ્ઞતાયાં સમસ્તાભિસમયાનાં સંગ્રહણેન પક્ષત્રયસ્યાપિ સંગૃહીતત્વાત્ ।
યથા મધ્યમજિનજનન્યાં - "સુભૂતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયોઃ સર્વજ્ઞતા, બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગજ્ઞતા, તથાગતાર્હત્સમ્યક્સમ્બુદ્ધાનાં સર્વાકારજ્ઞતા । ભગવન્ કિમર્થં સર્વજ્ઞતા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયોઃ? સુભૂતે સર્વે હિ યાવન્તો બાહ્યાભ્યન્તરધર્માઃ, તાવત એવ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા જાનન્તિ, ન તુ માર્ગેણ, નાપિ સર્વાકારેણ, અતઃ સર્વજ્ઞતા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયોરિતિ । ભગવન્, કિમર્થં માર્ગજ્ઞતા બોધિસત્ત્વાનામ્? સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈઃ, યં શ્રાવકસ્ય માર્ગઃ, યાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય માર્ગઃ, યો બુદ્ધસ્ય માર્ગઃ સર્વે માર્ગા ઉત્પાદ્યન્તે જ્ઞાયન્તે ચ । તે ઽપિ પરિપૂર્યન્તે, તેષાં માર્ગાણાં ક્રિયાપિ ક્રિયતે । ન યાવત્ પ્રણિધાનપરિસમાપ્તિઃ, સત્ત્વપરિપાકઃ, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિર્વા ક્રિયતે, ન તાવત્તેષાં સમ્યગ્ભૂતાન્તસાક્ષાત્કારઃ, અતઃ માર્ગજ્ઞતા બોધિસત્ત્વાનામ્ । ભગવન્, કિમર્થં સર્વાકારજ્ઞતા તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય? સુભૂતે, યેન આકારેણ, યેન લિઙ્ગેન, યેન નિમિત્તેન પ્રખ્યાતા ધર્માઃ, તમાકારં તલ્લિઙ્ગં તન્નિમિત્તં તથાગતા અવગચ્છન્તિ, અતઃ તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય સર્વાકારજ્ઞતેતિ । "એવં સંક્ષિપ્તાયામપિ (જિનજનન્યાં) - "શ્રાવકભૂમાવપિ શિક્ષિતુકામેનાપિ" ઇત્યાદિકમાહ । વિસ્તૃતાયામપિ વિસ્તરેણાભિહિતમ્ ।
તત્ર સર્વજ્ઞતા હિ રૂપાદિધર્માનિત્યતાદ્યધિષ્ઠાના આત્મમોહપ્રહાણફલા; માર્ગજ્ઞતા સર્વયાનનિર્યાણા તત્ત્વાસાક્ષાત્કારાધિષ્ઠાના અસંગૃહીતસત્ત્વસંગ્રહાદિફલાઃ; સર્વાકારજ્ઞતા સર્વધર્માનુત્પાદાધિષ્ઠાના આકાશધાતુપર્યન્તાવિચ્છિન્નસત્ત્વાર્થફલા ભૂતાન્તાધિગમવાસનાપ્રતિસન્ધિપ્રહાણાત્મિકા ।
ઇત્થમભિસમયાલઙ્કારે સર્વવસ્તુપ્રતિપક્ષાકારસંગ્રહણેનાશેષાભિસમયનિર્દેશઃ કૃત ઇતીદમુપપદ્યતે ।
ગ્રન્થારમ્ભપ્રયોજનમ્
મન્દધીજનાનાં તુ વિસ્તૃતમધ્મસંક્ષિપ્તાસુ ભગવતીષુ (સંક્ષિપ્તમધ્યવિસ્તૃત) રુચિસમ્પન્નસત્ત્વહિતેચ્છયા કરુણામયેન તત્તજ્જિનજનન્યાં સકલપ્રજ્ઞાપારમિતાર્થાષ્ટાભિસમયક્રમો દેશિત એવ, ભગવત આર્યાજિતજિનસ્ય તન્નિદર્શને કિં પ્રયોજનમિતિશઙ્કાનિરાકરણાર્થસન્દેહોત્પાદનેન પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં સ્વીયશાસ્ત્રાભિધેયપ્રયોજનપ્રયોજનપ્રયોજનાન્તર્ભૂતસમ્બન્ધાંશ્ચ પ્રદર્શયન્નાહ -
સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગંઃ શાસિત્રા યો ઽત્ર દેશિતઃ ।
ધીમન્તો વીક્ષિષીરંસ્તમનાલીઢં પરૈરિતિ

સ્મૃતૌ ચાધાય સૂત્રાર્થં ધર્મચર્યાં દશાત્મિકામ્ ।
સુખેન પ્રતિપત્સીરન્નિત્યારમ્ભપ્રયોજનમ્

ઇતિ । સર્વાકારજ્ઞતૈવ હિ બુદ્ધત્વમાર્ગ ઇતિ સર્વેષામભિસમયાનામુપલક્ષણત્વાત્તસ્યામેવ તાત્પર્યમ્ । ત્રિપ્રાતિહાર્યૈઃ સકલજનાનુશાસકેન ભગવતા જિનજનનીત્રયે યો ઽભિધેયો દેશિતઃ, સ અભિધાનાભિધેયોપાયોપેયપ્રતિપત્તિરૂપેણ સમ્બદ્ધઃ, બાહ્યેતરવીતરાગાદિભિઃ સર્વધર્મનૈરાત્મ્યાનભ્યસ્તૈઃ શ્રુતમયાદિપ્રજ્ઞાક્રમેણાનાલીઢ ઇતિ સુવ્યવસ્થાપિતે વાસનાસમ્ભૂતસ્મૃતિજ્ઞાને બોધિચિત્તદાનપ્રતિપત્ત્યાચારમષ્ટાભિસમયાત્મકમશેષપ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્રાર્થં સમ્યગાધાય સર્વત્રગધર્મધાત્વધિગમલક્ષણપ્રમુદિતભૂમ્યાદ્યધિગમક્રમેણ સર્વાકારં સાક્ષાત્કુર્યાદિતિ પ્રયોજનપ્રયોજનાય વિનેયા અભિલષિતપ્રજ્ઞાપારમિતાર્થબોધિચિત્તપ્રતિપત્ત્યાદિલક્ષણાનિ સુખેન પ્રતિપત્સીરન્નિતિ શાસ્ત્રારમ્ભપ્રયોજનમ્ ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કાયિકવ્યવસ્થાપનમ્
એવં સમ્બન્ધાદીન્ વ્યાહૃત્ય વિનેયાનાં સુખેન પ્રતિપત્તયે સુપ્રવિભક્તસ્યાપિ શાસ્ત્રાર્થસ્ય અસંલુલિતત્વેન વ્યાખ્યાનસૌકર્યમવલોક્ય પઞ્ચદશભિઃ કારિકાભિઃ સમાસવ્યાસનિર્દેશેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કાયિકવ્યવસ્થાપનમાહ -
પ્રજ્ઞાપારમિતાષ્ટાભિઃ પદાર્થૈઃ સમુદીરિતા ।
સર્વાકારજ્ઞતા માર્ગજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા તતઃ

સર્વાકારાભિસમ્બોધો મૂર્ધપ્રાપ્તો ઽનુપૂર્વિકઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધો ધર્મકાયશ્ચ તે ઽષ્ટધા

ચિત્તોત્પાદો ઽવવાદશ્ચ નિર્વેધાઙ્ગં ચતુર્વિધમ્ ।
આધારઃ પ્રતિપત્તેશ્ચ ધર્મધાતુસ્વભાવકઃ

આલમ્બનં સમુદ્દેશઃ સન્નાહપ્રસ્થિતિક્રિયે ।
સમ્ભારાશ્ચ સનિર્યાણાઃ સર્વાકારજ્ઞતા મુનેઃ

શ્યામીકરણતાદીનિ શિષ્યખડ્ગપથૌ ચ યૌ ।
મહાનુશંસો દૃઙ્માર્ગ ઐહિકામુત્રિકૈર્ગુણૈઃ

કારિત્રમધિમુક્તિશ્ચ સ્તુતસ્તોભિતશંસિતાઃ ।
પરિણામે ઽનુમોદે ચ મનસ્કારાવનુત્તમૌ

નિર્હારઃ શુદ્ધિરત્યન્તમિત્યયં ભાવનાપથઃ ।
વિજ્ઞાનાં બોધિસત્ત્વાનામિતિ માર્ગજ્ઞતોદિતા

પ્રજ્ઞયા ન ભવે સ્થાનં કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ ।
અનુપાયેન દૂરત્વપાયેનાવિદૂરતા

વિપક્ષપ્રતિપક્ષૌ ચ પ્રયોગઃ સમતાસ્ય ચ ।
દૃઙ્માર્ગઃ શ્રાવકાદીનામિતિ સર્વજ્ઞતેષ્યતે

આકારાઃ સપ્રયોગાશ્ચ ગુણા દોષાઃ સલક્ષણાઃ ।
મોક્ષનિર્વેધભાગીયે શૈક્ષો ઽવૈવર્તિકો ગણઃ

સમતાભવશાન્ત્યોશ્ચ ક્ષેત્રશુદ્ધિરનુત્તરા ।
સર્વાકારાભિસમ્બોધ એષ સોપાયકૌશલઃ

લિઙ્ગં તસ્ય વિવૃદ્ધિશ્ચ નિરૂઢિશ્ચિત્તસંસ્થિતિઃ ।
ચતુર્ધા ચ વિકલ્પસ્ય પ્રતિપક્ષશ્ચતુર્વિધઃ

પ્રત્યેકં દર્શનાખ્યે ચ ભાવનાખ્યે ચ વર્ત્મનિ ।
આનન્તર્યસમાધિશ્ચ સહ વિપ્રતિપત્તિભિઃ

મૂર્ધાભિસમયસ્ત્રેધા દશધા ચાનુપૂર્વિકઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધો લક્ષણેન ચતુર્વિધઃ

સ્વાભાવિકઃ સસાંભોગો નૈર્યાણિકો ઽપરસ્તથા ।
ધર્મકાયઃ સકારિત્રશ્ચતુર્ધા સમુદીરિતઃ

ઇતિ । તત્ર પ્રથમકારિકાદ્વયેન અષ્ટવસ્તૂનાં સંગ્રહાત્ સમાસનિર્દેશઃ, તતઃ ત્રયોદશકારિકાભિઃ તસ્યૈવાર્થં સંગૃહ્ય વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાનં ભવતિ । ઇત્થં સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં ભાષિતત્વેન સુભાષિતમ્ । પિણ્ડાર્થકારિકાણામેવ શાસ્ત્રપ્રણેત્રા ઽચિત્તોત્પાદઃ પરાર્થાયઽ - ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણસકલશાસ્ત્રેણ વ્યાખ્યાસ્યમાનત્વાત્ તદ્વ્યાખ્યાનેનૈવ વ્યાખ્યાનં સઞ્ચિન્ત્ય વીપ્સાભયેન નાત્રૈતા વ્યાખ્યાતાઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતા
1 ચિત્તોત્પાદઃ
ઇત્થં સકલપિણ્ડાર્થ નિર્દિશ્ય બોધિં પ્રાપ્તુકામૈર્બોધિસત્ત્વૈઃ ફલભૂતત્વાત્ સર્વાકારજ્ઞતાધિગન્તવ્યેત્યાદૌ સર્વાકારજ્ઞતાસંગ્રહકારિકાં વ્યાખ્યાતુકામઃ સાલમ્બનં ચિત્તોત્પાદસ્વરૂપમાહ -
ચિત્તોત્પાદઃ પરાર્થાય સમ્યક્સમ્બોધિકામતા ।
બુદ્ધો ભૂત્વા યથાભવ્યતયા પરાર્થં પ્રતિ યત્નં કુર્યામિતિ પરાર્થાય સમ્યક્સમ્બોધ્યધિકામતાલક્ષણઃ પ્રણિધિપ્રસ્થાનસ્વભાવો દ્વિવિધશ્ચિત્તોત્પાદઃ । સમ્યક્સમ્બોધિકામતા ચ તત્પ્રાર્થના કુશલો ધર્મચ્છન્દશ્ચૈતસિકઃ । વિશિષ્ટવિષયપ્રતિભાસમુત્પદ્યમાનં ચિત્તં "ચિત્તોત્પાદઃ" ઇતિ કથં સ (ચૈતસિકઃ) ચિત્તોત્પાદો ભવેત્? સત્યમેતત્ । કિન્તુ કુશલધર્મચ્છન્દલક્ષણાયાં પ્રાર્થનાયાં સત્યાં બોધિચિત્તમુત્પદ્યત ઇતિ કારણેનાત્ર કાર્યં નિર્દિષ્ટમેવં પ્રાર્થયિતુઃ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વે કુશલા ધર્મા વૃદ્ધિં યાન્તીતિ જ્ઞાપનાય ચોપચારઃ સમાશ્રિત ઇત્યદોષઃ । અન્યપ્રકારેણ પ્રણિધાનં પ્રાર્થના વા સમ્યક્સમ્બોધિકામતા તત્સહચરિતચિત્તોત્પાદઃ પ્રાર્થનયાતિદિશ્યતે । એવઞ્ચ પ્રણિધાનસહગતં તચ્ચિત્તમુત્પદ્યત ઇતિ જ્ઞાપનાય વા ॥
કેયં સમ્યક્સંબોધિઃ? કશ્ચ પરાર્થો યત્કામતાત્મકો યદર્થશ્ચિત્તોત્પાદ ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે -
સમાસવ્યાસતઃ સા ચ યથાસૂત્રં સ ચોચ્યતે

તિસૃષ્વપિ જિનજનનીષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં દાનાદૌ ચ દેયદાયકપ્રતિગ્રાહકાદ્યનુપલબ્ધિઃ પ્રતિપત્તવ્યેતિ જ્ઞાપનાર્થકેન; યથાભવ્યસર્વસત્ત્વાન્ નિર્વાણે, મત્સરિણશ્ચ દાનાદૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતુકામેનાસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપત્તવ્યમિતિપ્રદર્શનપરેણ વચનેન (વાક્યેન) સૂત્રાર્થાવિરુદ્ધેન સમાસવ્યાસતઃ પરાર્થા સમ્યક્સમ્બોધિઃ નિર્દિષ્ટા । ઇત્થં ઽચિત્તોત્પાદઃ પરાર્થાય સમ્યક્સમ્બોધિકામતાઽ જ્ઞાતવ્યા । સર્વાકરગ્રન્થતાત્પર્યાર્થનિર્દેશાવસરે સર્વં કથિતં તથાપિ બહુવક્તવ્યમાશઙ્ક્ય ન (અત્ર પ્રધાનતઃ) સમુલ્લિખિતમ્ ।
એવં સાલમ્બનં ચિત્તોત્પાદસ્વરૂપમભિધાયેદાનીં તસ્ય દ્વાવિંશતિપ્રભેદાન્ દ્વાભ્યામન્તરશ્લોકાભ્યામાહ -
ભૂહેમચન્દ્રજ્વલનૈર્નિધિરત્નાકરાર્ણવૈઃ ।
વજ્રાચલૌષધીમિત્રૈશ્ચિન્તામણ્યર્કગીતિભિઃ

નૃપગઞ્જમહામાર્ગયાનપ્રસ્રવણોદકૈઃ ।
આનન્દોક્તિનદીમૈઘૈર્દ્વાવિંશતિવિધઃ સ ચ

છન્દ-આશય-અધ્યાશય-પ્રયોગ-દાન-શીલ-ક્ષાન્તિ-વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞા-ઉપાય-કૌશલ-પ્રણિધાન-બલ-જ્ઞાન-અભિજ્ઞા-પુણ્યજ્ઞાન-બોધિપક્ષાનુકૂલધર્મ-કરુણાવિપશ્યના-ધારણીપ્રતિભાન-ધર્મોત્સવ-એકયાન-ધર્મકાયૈઃ સહગતઃ (ચિત્તોત્પાદઃ) યથાક્રમં પૃથિવી-કલ્યાણસુવર્ણ-શુક્લપક્ષવનચન્દ્ર-જ્વલન-મહાનિધાન-રત્નાકર-મહાર્ણવ-વજ્રપર્વતરાજ-ભૈષજ્ય-કલ્યાણમિત્ર-ચિન્તામણિ-આદિત્ય-ધર્મમધુરસંગીતિ-મહારાજ-કોષ્ઠાગાર-મહામાર્ગ-યાન પ્રસ્રવણોદક-આનન્દોક્તિ-નદીધારા-મેઘૈઃ-સદૃશઃ; સર્વશુક્લધર્મપ્રતિષ્ઠાભૂતત્વાત્, બોધિપર્યાન્તાવિકારિત્વાત્, સકલશુક્લધર્મવિવૃદ્ધિગમનાત્, ત્રિસર્વજ્ઞતાવરણેન્ધનદાહકત્વાત્, સર્વસત્ત્વસંતર્પણાત્, ગુણરત્નાનામાશ્રયભાવાત્, સર્વાનિષ્ટોપનિપાતૈરક્ષોભ્યત્વાત્, સંપ્રત્યયદાર્ઢ્યેનાભેદ્યત્વાત્, આલમ્બનવિક્ષેપેણાનિષ્કમ્પ્યત્વાત્, ક્લેશજ્ઞેયાવરણવ્યાધિપ્રશમનાત્, સર્વાવસ્થાસુ સત્ત્વાર્થાપરિત્યાગાત્, યથાપ્રણિધાનં ફલસમૃદ્ધેઃ, વિનેયજનસ્ય પરિપાચનાત્, વિનેયાવર્જન કરધર્મદેશકત્વાત્, અવ્યાહતપ્રભાવત્વેન પરાર્થાનુષ્ઠાનાત્, બહુપુણ્યજ્ઞાનસંભારકોશસ્થાનત્વાત્, સર્વાર્યયાતાનુયાતત્વાત્, સંસારનિર્વાણાન્યતરાપાતેન સુખસંવાહનાત્, શ્રુતાશ્રુતધર્મધારણાદક્ષયત્વાત્, મોક્ષકામાનાં વિનેયાનાં પ્રિયશ્રાવણાત્, અસંભિન્ન-ઃ પરકાર્યક્રિયાત્વાત્, તુષિતભવનવાસાદિસન્દર્શનયોગ્યત્વાત્ યથાસંખ્યં ભવતિ । ઇત્યેવં ઽભૂહેમચન્દ્રજ્વલનૈતિરઽ ત્યાદિભિઃ દ્વાવિંશતિશ્ચિત્તોત્પાદા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તત્ર પ્રથમાસ્ત્રયો મૃદુમધ્યાધિમાત્રતયાદિકર્મિકભૂમિસઙ્ગૃહીતાઃ । તતઃ એકઃ પ્રથમભૂમિપ્રવેશમાર્ગસઙ્ગૃહીતઃ । તદન્તરં દશ પ્રમુદિતાદિદશભૂમિસઙ્ગૃહીતા દર્શનભાવનામાર્ગગોચરાઃ । તતઃ પઞ્ચ વિશેષમાર્ગસઙ્ગૃહીતાઃ । તદન્તરં ત્રયં ચિત્તોત્પાદાઃ પ્રયોગમૌલપૃષ્ઠદ્વારેણ બુદ્ધભૂમિસઙ્ગૃહીતાઃ । ઇતિ ચિત્તોત્પાદભેદઃ આદિકર્મિકભૂમિમારભ્ય યાવદ્ બુદ્ધભૂમિ સઙ્ગૃહીતઃ ।
2 - અવવાદઃ
પ્રસઙ્ગાગત (ચિત્તોત્પાદ)-ભેદમભિધાય ઉત્પાદિતપ્રથમાદિબોધિચિત્તાય યથાકાલં બોધિસત્ત્વાય પ્રાર્થિતાર્થબોધિચિત્તોત્પાદાય તદાક્ષિપ્તધર્મસિદ્ધયે પ્રાપ્તગુણપરિરક્ષણેનાભિવૃદ્ધયે ચોપદેશો ઽવવાદ ઇત્યત આહ -
પ્રતિપત્તૌ ચ સત્યેષુ બુદ્ધરત્નાદિષુ ત્રિષુ ।
અસક્તાવપરિશ્રાન્તૌ પ્રતિપત્સમ્પરિગ્રહે

ચક્ષુઃષુ પઞ્ચસુ જ્ઞેયઃ ષડ્સ્વભિજ્ઞાગુણેષુ ચ ।
દૃઙ્માર્ગે ભાવનાખ્યે ચેત્યવવાદો દશાત્મકઃ

યથોક્તપ્રભેદબોધિચિત્તપ્રતિપત્તૌ સંવૃતિપરમાર્થસત્યાનતિક્રમેણ શ્રાવકાદ્યસાધારણતયાઽનુપલમ્ભયોગેન વર્તનમિતિ શિક્ષણં પ્રતિપત્ત્યવવાદઃ ।
દુઃખે ફલભૂતરૂપાદિશૂન્યતાપ્રજ્ઞાપારમિતયોસ્તથતારૂપત્વાદૈકાત્મ્યમિતિ । સમુદયે શૂન્યતાહેતુભૂતરૂપાદ્યોરવ્યતિરિક્તત્વેન રૂપાદિર્ન સમુદયનિરોધસંક્લેશવ્યવદાનધર્મી ઇતિ । નિરોધે શૂન્યતાયામુત્પાદનિરોધસંક્લેશવ્યવદાનહાનિવૃદ્ધ્યાદિરહિતાયાન્ન રૂપં યાવન્નાવિદ્યોત્પાદો નાવિદ્યાનિરોધો ન બુદ્ધો બોધિરિતિ । માર્ગે દાનાદિપારમિતાભિરાત્મનો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાદીનાં બહિર્ધાશૂન્યતાદિભિઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તયોશ્ચ પરસ્પરં ન યુક્તાયુક્તત્વેન પ્રતિપત્તિરિત્યુપદેશઃ સત્યાવવાદઃ ।
બુદ્ધે બુદ્ધબોધ્યોરેકત્વલક્ષણત્વેન બુદ્ધકરધર્મલક્ષણસર્વાકારજ્ઞતાયા અનુપલમ્ભે રૂપાદ્યયોજનેનાલમ્બ્યાલમ્બકસમતાજ્ઞાનમિતિ । ધર્મે ત્રિસર્વજ્ઞતાસંગૃહીતસમસ્તવસ્તુપ્રતિપક્ષાકારસઙ્ગ્રહૈઃ સર્વધર્માણાં સઙ્ગૃહીતાનાં નિઃસ્વભાવતેતિ । સંઘે બુદ્ધરત્નાન્તર્ગતત્વેનાર્હદ્વર્જ્યેષુ ફલસ્થપ્રતિપન્નકભેદેન સપ્તસુ મહાપુરુષેષુ પ્રત્યેકબુદ્ધેન સહાષ્ટાસુ મૃદ્વિન્દ્રિયાદિભેદેન વિંશતિસંખ્યાવચ્છિન્નેષ્યાર્યાવૈવર્ત્તિકબોધિસત્ત્વશૈક્ષેષ્વનુત્પાદતયા પ્રવૃત્તિરિત્યુપદેશો રત્નત્રયાવવાદઃ ।
આરબ્ધવીર્યતયા યથોક્તાર્થાનુષ્ઠાનં પ્રતિ કાયાદિસુખલ્લિકત્વેન કસ્યચિદભિનિવેશઃ સ્યાદિત્યસક્તૌ કાયાદીનામસ્વભાવતયા દેશનાવવાદઃ ।
ચિરતરકાલાભ્યાસેનાપિ સમીહિતાર્થાનિષ્પત્તાવુત્ત્રસનજાતીયસ્ય પરિખેદઃ સ્યાદિત્યપરિશ્રાન્તૌ રૂપાદેર્યાવત્ સમ્યક્સમ્બોધેરમનનતયા દેશનાવવાદઃ ।
દશદિગવસ્થિતબુદ્ધાદિભ્યઃ પ્રત્યર્થં માર્ગોપદેશે ગૃહ્યમાણે ચિત્તાવલીનતા સ્યાદિતિ પ્રતિપત્સમ્પરિગ્રહે ધર્માણાં પ્રકૃત્યજાતત્વેન શિક્ષણમવવાદઃ । માંસવૈપાકિકદિવ્યપ્રજ્ઞાધર્મબુદ્ધચક્ષુષાં યથાસંખ્યં પ્રતિનિયતવસ્તુસર્વસત્ત્વચ્યુત્યુપપત્તિસર્વધર્માવિકલ્પાનાં સર્વાર્યપુદ્ગલાધિગમસર્વાકારસર્વધર્માભિસમ્બોધવિષયાણાં તથતયૈકત્વેન પ્રતિપત્તિરિતિ શિક્ષણં પઞ્ચચક્ષુરવવાદઃ ।
ઋદ્ધિદિવ્યશ્રોત્રપરચિત્તજ્ઞાનપૂર્વનિવાસાનુસ્મૃત્યભિસંસ્કારિકદિવ્યચક્ષુરાસ્રવક્ષયજ્ઞાનાભિજ્ઞાનાં પૃથિવીકમ્પનાદિસર્વલોકધાતુસ્થસૂક્ષ્મતરશબ્દશ્રવણસરાગાદિપરચિત્તપરિજ્ઞાનસ્વપર-પૂર્વાનેકજાત્યનુસ્મરણસર્વરૂપદર્શનક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણકારિત્રાણામાદિશાન્તત્વેનાવબોધ ઇતિ દેશના ષડભિજ્ઞાવવાદઃ । ચતુઃસત્યસઙ્ગૃહીતષોડશક્ષણસ્વભાવં દર્શનમાર્ગં ધર્માન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિજ્ઞાનાત્મકં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવબોધેન માયાકાર ઇવ સર્વત્રાનભિનિવિષ્ટમૂર્તિસ્તત્પ્રહાતવ્યવસ્તુપ્રતિપક્ષત્વેન યોગી વિભાવયતીતિ દેશના દર્શનમાર્ગાવવાદઃ ।
સંસ્કૃતાસંસ્કૃતયોરેકરૂપત્વેન પરસ્પરમશક્યવ્યતિરેકપ્રજ્ઞપ્તિવદ્ યથોક્તદર્શનમાર્ગસંમુખીકૃતવસ્ત્વવ્યતિરેકાલમ્બનાદ્ દર્શનભાવનયોરપૃથગ્ભાવ ઇતિ ન લાક્ષણિકં ભાવનામાર્ગવ્યવસ્થાનમ્, અથ ચ સ તત્પ્રહાતવ્યવસ્તુપ્રતિપક્ષત્વેન વિભાવ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતયેતિ દેશના ભાવનામાર્ગાવવાદ ઇત્યેવં બોધિચિત્તતદાક્ષિત્પધર્મસ્વભાવપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યા પ્રતિપત્તિરનુપલમ્ભાકારા, તસ્યા યદાલમ્બનં ચત્વાર્યસત્યાનિ, ય આશ્રયસ્ત્રીણિ શરણાનિ, યો વિશેષગમનહેતુરસક્તિઃ, યો ઽવ્યાવૃત્તિગમનહેતુપરિશ્રાન્તિઃ, યો ઽનન્યયાનગમનહેતુઃ પ્રતિપત્સંપરિગ્રહઃ, યો ઽપરપ્રત્યગામિત્વહેતુઃ પઞ્ચ ચક્ષૂંષિઃ, યઃ સર્વાકારજ્ઞતાપરિપૂરિહેતુઃ ષડભિજ્ઞાઃ, યૌ નિષ્ઠાહેતૂ દર્શનભાવનામાર્ગૌ, તત્સર્વમવવાદપ્રકરણે નિર્દિષ્ટમેતાવતૈવ સર્વો ઽર્થઃ સમ્પન્ન ઇતિ દશવિધો ઽવવાદઃ ।
સંઘરત્નાધિકારે તત્સુબોધાય દ્વૌ અન્તરશ્લોકૌ ઇત્યાહ -
મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિયૈ શ્રદ્ધાદૃષ્ટિપ્રાપ્તૌ કુલઙ્કુલૌ ।
એકવીચ્યન્તરોત્પદ્ય કારાકારાકનિષ્ઠગાઃ

પ્લુતાસ્ત્રયો ભવસ્યાગ્રપરમો રૂપરાગહા ।
દૃષ્ટધર્મશમઃ કાયસાક્ષી ખડ્ગશ્ચ વિંશતિઃ

વક્ષ્યમાણમાર્ગજ્ઞતાસઙ્ગૃહીતષોડશક્ષણદર્શનમાર્ગમ્ આશ્રિત્ય શ્રદ્ધાધર્માનુસારિભેદેન પ્રથમફલપ્રતિપન્નકો દ્વિવિધઃ । તતઃ સ્રોત આપન્નઃ । તતો દેવમનુષ્યકુલંકુલત્વેન સ એવાન્યો દ્વિવિધઃ । તતો દ્વિતીયફલપ્રતિપન્નકો મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિય એવૈકઃ શ્રદ્ધાદૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ । તતઃ સકૃદાગામી । તતઃ સ એકવીચિકો ઽપરઃ । તતં તૃતીયફલપ્રતિપન્નકઃ પૂર્વવચ્છદ્ધાદૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ । તતઃ અનાગામી અન્તરાભવે ઉપપદ્ય, અભિસંસ્કારે અનભિસંસ્કારે ચ પરિનિર્વાયીતિ ચતુર્ધા । તતં એવાકનિષ્ઠગઃ પ્લુતાર્ધપ્લુતસર્વસ્થાનચ્યુતત્વેનોર્ધ્વાવક્રાન્તાપરસ્ત્રિવિધઃ । તતઃ સ એવ ભવાગ્રગસ્તુ રૂપવીતરાગો દૃષ્ટધર્મશમઃ કાયસાક્ષીતિ અપરો દ્વિવિધઃ । તતો ઽર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકઃ । તતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધ ઇતિ વિંશતિઃ ।
3 - નિર્વેધાઙ્ગમ્
લબ્ધાવવાદસ્યૈવમાદિકર્મિકસ્ય નિર્વેધાઙ્ગભવનમિતિ નિર્વેધાઙ્ગમાહ -
આલમ્બનત આકારાદ્ધેતુત્વાત્સમ્પરિગ્રહાત્ ।
ચતુર્વિકલ્પસંયોગં યથાસ્વં ભજતાં સતામ્

શ્રાવકેભ્યઃ સખડ્ગેભ્યો બોધિસત્ત્વસ્ય તાયિનઃ ।
મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણામૂષ્માદીનાં વિશિષ્ટતા

બોધિસત્ત્વાનાં શ્રુતાદિપ્રકર્ષપ્રાપ્તમોક્ષભાગીયશ્રદ્ધાદિલક્ષણકુશલમૂલાદૂર્ધ્વં ચતુઃસત્યપ્રતિવેધાનુકૂલાનિ ચ ચતુર્નિર્વેધભાગીયાનિ લૌકિકભાવનામયાનિ ઊષ્મપ્રાપ્ત ઇતિ કુશલમૂલમ્, તતો મૂર્ધપ્રાપ્તઃ, તતઃ ક્ષાન્તિપ્રાપ્તઃ, તતો ઽગ્રધર્મ ઇતિ મૃદ્વાદિક્રમેણ ઉત્પાદો ઽથવા બોધિસત્ત્વસમ્બદ્ધમૃદ્વિન્દ્રિયાદિપુદ્ગલભેદેન વક્ષ્યમાણમૃદુમધ્યાધિમાત્રાલમ્બનવિશિષ્ટવસ્ત્વાત્મકચતુઃસત્યાલમ્બનધર્મદર્શન-પ્રતિપક્ષત્વેનાનભિનિવેશાદ્યાકારવિશેષાત્ યાનત્રયાધિગમહેતુત્વવિશેષાદુપાયકૌશલકલ્યાણમિત્રલક્ષણસમ્પરિગ્રહાદ્ દર્શનભાવનામાર્ગાભ્યાં પ્રહાતવ્યા ગ્રાહ્યગ્રાહકચતુર્વિકલ્પાઃ વક્ષમાણનયસમ્બન્ધેનોત્પન્નાઃ શ્રાવકાદીનામૂષ્માદિભ્યો વિશિષ્ટાઃ । તેષામૂષ્માદિકુશલમૂલં ન્યાયે રૂપણાદિલક્ષણવસ્ત્વાત્મકચતુઃસત્યાલમ્બનમાત્મદર્શનપ્રતિપક્ષત્વેનાનિત્યાદ્યાકારપ્રતિપન્નં સ્વયાનાધિગમહેતુભૂતં સમ્પરિગ્રહરહિતં, ચતુર્વિધો વિકલ્પો ઽસંસૃષ્ટો ભવતીતિ વ્યવસ્થાપનાત્ । બોધિસત્ત્વાનાં નિર્વેધભાગીયાનિ ઉપાયકૌશલબલેન ક્વચિત્ હેતુના, ક્વચિત્ ફલેન, ક્વચિત્ સ્વરૂપતયા, ક્વચિદ્ ધર્મતાકારેણ યથાભવ્યતયા ચતુઃસત્યવસ્ત્વાલમ્બનમિતિ વેદિતવ્યમ્ । સંક્ષિપ્તવ્યાખ્યામાત્રં વક્તુકામેન ન પ્રપઞ્ચિતમ્ । યત ઇદમેવ વ્યવસ્થાપનં હ્યતો ઽન્યયાનમાશ્રિત્ય કુત્રાપિ દૂષણં નાભિધાતવ્યમ્ ।
આલમ્બનાકારયોઃ કા વિશેષતા ઇત્યત આલમ્બનાકારૌ સપ્તમિઃ અન્તરશ્લોકૈરાહ -
આલમ્બનમનિત્યાદિ સત્યાધારં તદાકૃતિઃ ।
નિષેધો ઽભિનિવેશાદેર્હેતુર્યાનત્રયાપ્તયે

રૂપાદ્યાયવ્યયૌ વિષ્ઠાસ્થિતી પ્રજ્ઞપ્ત્યવાચ્યતે ।
તત્ર મૃદુન અનિત્યાદિષોડશાકારં દુઃખાદિચતુઃસત્યાધારમાલમ્બનમ્ । દુઃખાદિસત્યાભિનિવેશાલમ્બનાદીનાં નિષેધઃ તદાકૃતિઃ । યાનત્રયાધિગમપ્રાપ્તયે હેતુભાવઃ સર્વેષામેવોષ્માદીનાં વેદિતવ્યઃ ।
અધિમુક્તિના તત્ત્વમનસ્કારેણ ચ યથાસંખ્યં રૂપાદીનાં પ્રતિપત્તેઃ નિષેધસ્ય ચાનુપલમ્ભનં ન સમનુદર્શનમિતિ મધ્યસ્યાલમ્બનમ્ ।
સર્વનામધેયાભાવેન પ્રબન્ધવિસદૃશપ્રબન્ધસદૃશપ્રવૃત્તિલક્ષણયોરભાવ ઇત્યાકૃતિઃ ।
રૂપમારભ્ય યાવદ્બુદ્ધ ઇતિ સર્વધર્મસાઙ્કેતિકો વ્યાવહારિકધર્મ ઇત્યધિમાત્રસ્યાલમ્બનમ્ । કુશલાદિધર્મતા ન કેનચિદ્ વચનીયા ઇત્યાકૃતિઃ । ઇત્યાલમ્બનાકારવન્નિર્વિકલ્પજ્ઞાનાગ્નેઃ પૂર્વરૂપત્વાદૂષ્મગતં ત્રિવિધમ્ ।
રૂપાદાવસ્થિતિસ્તેષાં તદ્ભાવેનાસ્વભાવતા

તયોર્મિથઃસ્વભાવત્વં તદનિત્યાદ્યસંસ્થિતિઃ ।
તાસાં તદ્ભાવશૂન્યત્વં મિથઃ સ્વાભાવ્યમેતયોઃ

અનુદ્ગ્રહો યો ધર્માણાં તન્નિમિત્તાસમીક્ષણમ્ ।
પરીક્ષણઞ્ચ પ્રજ્ઞાયાઃ સર્વંસ્યાનુપલમ્ભતઃ

ઇતિ । અત્ર સ્વભાવશૂન્યતયા રૂપાદીનાં રૂપાદિસ્વભાવેનાપગતસ્વભાવતા, તતઃ રૂપાદ્યસ્થાનમિતિ મૃદુન આલમ્બનમ્ । પરમાર્થેન રૂપાદિસર્વધર્મશૂન્યતયોઃ પરસ્પરમેકં રૂપમિતિ શૂન્યતાયામનિત્યત્વાદીનામભાવેન રૂપાદૌ ન નિત્યાનિત્યાદિભિઃ સ્થાનમિત્યાકારઃ ।
ધર્મધાતુરૂપતયાનિત્યાદિશૂન્યતાનાં સ્વનિઃસ્વભાવત્વાદનિત્યાદિશૂન્યતાનાં પરસ્પરમૈકાત્મ્યમિતિ મધ્યસ્યાલમ્બનમ્ । યં સ્વભાવપ્રતિષેધેનાસ્વીકારો રૂપાદીનાં સ આકાર ઇતિ ।
સ્વભાવાભાવતયૈવ નીલાદિનિમિત્તાદર્શનં રૂપાદીનામિતિ અધિમાત્રસ્યાલમ્બનમ્ । સમ્યગ્ધર્મપ્રવિચયત્વેન પ્રજ્ઞાયાઃ સર્વવસ્તુનો ઽનુપલમ્ભતયા નિરૂપણમિત્યાકારઃ । ઇત્યાલમ્બનાકારવચ્ચલકુશલમૂલમૂર્ધત્વાન્મૂર્ધગતં ત્રિવિધમ્ ।
રૂપાદેરસ્વભાવત્વં તદભાવસ્વભાવતા ।
તદજાતિરનિર્યાણં શુદ્ધિસ્તદનિમિત્તતા

તન્નિમિત્તાનધિષ્ઠાનાનધિમુક્તિરસંજ્ઞતાં ।
ઇતિ । અત્ર શૂન્યતા રૂપલક્ષ્યલક્ષણયોરેકત્વેનાસ્વભાવો રૂપાદીનામિતિ મૃદુન આલમ્બનમ્ । આલમ્બકજનં પ્રતિ અભાવસ્વભાવતા રૂપાદીનામિત્યાકારઃ ।
પ્રકૃત્યસ્વભાવત્વેન રૂપાદીનામનુત્પાદાનિરોધાવિતિ(મધ્યસ્ય) આલમ્બનમ્ । સર્વધર્મસ્વરૂપાવબોધેન કાયાદીનાં સર્વાકારવિશુદ્ધિરિત્યાકારઃ ।
સ્વસામાન્યલક્ષણાનુપપત્ત્યા સર્વધર્માણામનિમિત્તત્વમિતિ અધિમાત્રસ્યાલમ્બનમ્ । પ્રકૃત્યૈવ રૂપાદિનિમિત્તાનામાશ્રયરહિતત્વેનાધિમોક્ષમનસ્કારાનધિમોક્ષતત્ત્વમનસ્કારાપરિજ્ઞાનમિતિ આકારઃ । ઇત્યાલમ્બનાકારવદપાયાભાવેનાધિમાત્રધર્મક્ષમણાત્ ક્ષાન્તિગતં ત્રિવિધમ્ ।
સમાધિસ્તસ્ય કારિત્રં વ્યાકૃતિર્મનનાક્ષયઃ

મિથસ્ત્રિકસ્ય સ્વાભાવ્યં સમાધેરવિકલ્પના ।
ઇતિ નિર્વેધભાગીયં મૃદુમધ્યાધિમાત્રતઃ

ઇતિ । અત્ર સર્વધર્માણામનુત્પાદસ્ય વીરંગમાદીનાઞ્ચ સમાધિર્ભાવનીય ઇતિ મૃદુન આલમ્બનમ્ । સ્વપ્રણિધાનપુણ્યજ્ઞાનધર્મધાતુબલેનાનાભોગાત્સર્વલોકધાતુષુ યથાભવ્યતયા સમાધેર્વ્યાપારઃ પ્રવર્તત ઇત્યાકારઃ ।
ધર્મતૈષા સમ્યક્પ્રતિપન્નસમાધેર્યોગિનો બુદ્ધૈર્વ્યાકરણં ક્રિયત ઇતિ મધ્યસ્યાલમ્બનમ્ । સર્વવિકલ્પાનુપપત્ત્યા વિદિતસમાધિસ્વરૂપસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાહં સમાહિતં ઇત્યાદિજ્ઞાનં ન સમ્ભવતીત્યાકારઃ ।
ધર્મતયા સમાધિબોધિસત્ત્વપ્રજ્ઞાપારમિતાર્થત્રયસ્ય પરસ્પરમેકં રૂપમિત્યધિમાત્રસ્યાલમ્બનમ્ । સર્વધર્માવિદ્યમાનત્વેન સમાધેરવિકલ્પનં પરમોપાય ઇત્યાકારઃ । ઇત્યાલમ્બનાકારવલ્લૌકિકસર્વધર્માગ્રત્વાદગ્રધર્માખ્યં ત્રિવિધમ્ ।
આલમ્બનમનિત્યાદિ સત્યાધારમતિરિચ્ય આલમ્બનવિશિષ્ટાકારયોઃ ધર્મધર્મ્યભિધાને સત્યપિ આલમ્બનવિશિષ્ટાકારયોઃ ધર્માભિધાનેન સર્વત્ર ઉચ્યમાને ઋતે વિશિષ્ટાન્તરપરિહારાપરિહારૌ નાનયોઃ કશ્ચિત્ પ્રતિવિશેષ ઇતિ ન્યાયાત્ । અથવા કારિકાચ્છન્દાનુરોધેન ભિન્નાભિધાને ઽપિ અભિનિવેશાદિનિષેધયુક્તયોઃ તત્ત્વતઃ વિધાનપ્રતિષેધરહિતત્વાદ્ દુઃખાદિસત્યાન્તર્ગતમેવાલમ્બનમાકારશ્ચ ક્રિયેતે । તથૈવાપરત્રાપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
ચતુર્વિકલ્પસંયોગસ્ય સ્ફુટાર્થાવબોધાય દ્વૌ અન્તરશ્લોકૌ આહ -
દ્વૈવિધ્યં ગ્રાહ્યકલ્પસ્ય વસ્તુતત્પ્રતિપક્ષતઃ ।
મોહરાશ્યાદિભેદેન પ્રત્યેકં નવધા તુ સઃ

ઇતિ । સાંક્લેશિકવસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વેન પ્રતિપક્ષાધિષ્ઠાનત્વેન ચ પ્રકારદ્વયે ઽવિદ્યાવ્યવદાનસ્કન્ધાદિપ્રભેદા નવધા ।
દ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્ત્યધિષ્ઠાનો દ્વિવિધો ગ્રાહકો મતઃ ।
સ્વતન્ત્રાત્માદિરૂપેણ સ્કન્ધાદ્યાશ્રયતસ્તથા

ઇતિ । અત્ર પુદ્ગલદ્રવ્યસત્પુરુષપ્રજ્ઞપ્તિસદુપલમ્ભત્વેન દ્વિવિધો ગ્રાહકવિકલ્પો ઽપિ । સ્વતન્ત્રાત્મસ્કન્ધાદ્યુપલમ્ભેન પ્રત્યેકં નવપ્રકારો ભવતિ ।
તત્રાયમેવ સંક્ષેપાર્થઃ-સંક્લેશવસ્ત્વધિષ્ઠાનાઃ (યથા)-અવિદ્યા-રૂપાદિ-સ્કન્ધ-નામરૂપાભિનિવેશ-અન્તદ્વયસક્તિ-સંક્લેશવ્યવદાનાજ્ઞાન-આર્યમાર્ગાપ્રતિષ્ઠાન-ઉપલમ્ભ-આત્માદિ-વિશુદ્ધ્યુત્પાદાદિગ્રાહ્યવિકલ્પાઃ ।
પ્રતિપક્ષાધિષ્ઠાના-રાશિ-આયદ્વાર-ગોત્ર-ઉત્પાદ-શૂન્યતા-પારમિતાર્થ-દર્શન-ભાવના-અશૈક્ષમાર્ગાશ્ચેતિ ગ્રાહ્યવિકલ્પાઃ ।
પુદ્ગલદ્રવ્યસદધિષ્ઠાનાઃ-સ્વતન્ત્રાત્મ-એક-કારણ-દ્રષ્ટાદ્યાત્મ-સંક્લેશ-વૈરાગ્ય-દર્શન-ભાવના-કૃતાર્થાધારાશ્ચેતિ ગ્રાહકવિકલ્પાઃ ।
પ્રજ્ઞપ્તિસત્પુરુષાધિષ્ઠાનાઃ-સ્કન્ધ-આયતન-ધાતુ-પ્રતીત્યસમુત્પાદ-વ્યવદાન-દર્શન-ભાવના-વિશેષ-અશૈક્ષમાર્ગાશ્ચેતિ ગ્રાહકવિકલ્પાઃ ।
ઇત્યેવં ચતુર્વિકલ્પાશ્ચતુર્નિવેધભાગીયૈર્યથાક્રમં સંયુક્તા ભવન્તિ ।
સમ્બદ્ધકારિકાનુસારમ્ ઉક્તપૂર્વે ઽપિ સમ્પરિગ્રહે તદ્બલેન યથોક્તવિશેષો ભવતીતિ દર્શનાય તદનન્તરમન્તરશ્લોકઃ -
ચિત્તાનવલીનત્વાદિ નૈઃસ્વાભાવ્યાદિદેશકઃ ।
તદ્વિપક્ષપરિત્યાગઃ સર્વથા સમ્પરિગ્રહઃ

ચિત્તાનબલીનત્વાનુત્ત્રાસાદિનોપાયકૌશલ્યેન યથાશયં માત્સર્યાદિવિપક્ષધર્મવિયુક્તઃ સમસ્તવસ્તુનૈરાત્મ્યાદિદેશકઃ કલ્યાણમિત્રમિતિ સમ્પરિગ્રહઃ ।
4 - પ્રતિપત્તેરાધારઃ
પ્રતિપત્તિમતો યથોક્તનિર્વેધભાગીયમન્યદપિ દર્શનમાર્ગાદિકમિતિ પ્રતિપત્તેરાધારમાહ -
ષોઢાધિગમધર્મસ્ય પ્રતિપક્ષપ્રહાણયોઃ ।
તયોઃ પર્યુપયોગસ્ય પ્રજ્ઞાયાઃ કૃપયા સહ

શિષ્યાસાધારણત્વસ્ય પરાર્થાનુક્રમસ્ય ચ ।
જ્ઞાનસ્યાયત્નવૃત્તેશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ગોત્રમુચ્યતે

તત્રાદૌ તાવચ્ચતુર્વિધલૌકિકનિર્વેધભાગીયાનામુત્પાદાધારઃ । તતો લોકોત્તરદર્શનભાવનામાર્ગયોઃ । તતસ્તદુત્પત્તિબલેન ચૌરનિષ્કાસનકપાટપિધાનવત્ સમકાલં સમસ્તપ્રતિપક્ષોત્પાદવિપક્ષનિરોધયોઃ । તતસ્તદનુપલબ્ધ્યા તદુત્પાદનિરોધયુક્તવિકલ્પાપગમસ્ય । તતં પૂર્વપ્રણિધાનદાનાદ્યુપાયકૌશલ્યબલેન સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠાનયોઃ પ્રજ્ઞાકરુણયોઃ । તતસ્તદુત્પત્ત્યા શ્રાવકાદ્યસાધારણધર્મસ્ય । તતો યથાશયમવતારણાદ્યભિસન્ધિદ્વારેણ યાનત્રયપ્રતિષ્ઠાપનલક્ષણપરાર્થાનુક્રમસ્ય । તતો યાવદાસંસારં નિર્નિમિત્તાનાભોગપરાર્થજ્ઞાનસ્ય ચાધારઃ । અયમેવાનુક્રમઃ । અનેનૈવ સર્વ પુરુષાર્થાઃ સમ્પદ્યન્તે ।
પ્રતિપત્તિધર્માવસ્થાન્તરભેદેન ત્રયોદશવિધો બોધિસત્ત્વો યથોક્તધર્માધારો ધર્મધાતુસ્વભાવ એવ ગોત્રમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ ।
યદિ ધર્મધાતોરેવાર્યધર્માધિગમાય હેતુત્વાત્તદાત્મકો બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃતિસ્થમનુત્તરબુદ્ધધર્માણાં ગોત્રમ્, તદા તત્સામાન્યવર્તિત્વાદ્ ઽન બોધિસત્ત્વ એવેતિઽ મન્દબુદ્ધિ પુરુષં પ્રત્યાશંક્ય અન્તરશ્લોકમાહ -
ધર્મધાતોરસમ્ભેદાદ્ ગોત્રભેદો ન યુજ્યતે ।
યથા શ્રાવકયાનાદ્યધિગમક્રમેણાલમ્બેત તથાર્યધર્માધિગમાય ધર્મધાતોર્હેતુભાવેન વ્યવસ્થાપનાદ્ ગોત્રત્વેન વ્યપદેશ ઇત્યપિ સમાધિઃ દૃશ્યતે, તથાપિ સૌકર્યાત્ લૌકિકદૃષ્ટાન્તેનાપિ સમાધ્યન્તરમાહ -
આધેયધર્મભેદાત્તુ તદ્ભેદઃ પરિગીયતે

યથૈકમૃદ્દ્રવ્યાભિનિર્વૃત્તૈકતેજઃપરિપક્વાધારઘટાદેરાધેયક્ષૌદ્રશર્કરાદિભાજનત્વેન ભેદસ્તદ્બદ્ યાનત્રયસઙ્ગૃહીતાધિગન્તવ્યાધેયધર્મનાનાત્વેનાધારનાનાત્વં નિર્દિષ્ટમિતિ ।
5 - આલમ્બનમ્
યથોક્તપ્રતિપત્ત્યાધારસ્ય કિમાલમ્બનમિત્યાહ -
આલમ્બનં સર્વધર્માસ્તે પુનઃ કુશલાદયઃ ।
લૌકિકાધિગમાખ્યાશ્ચ યે ચ લોકોત્તરા મતાઃ

સાસ્રવાનસ્રવા ધર્માઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાશ્ચ યે ।
શિષ્યસાધારણા ધર્મા યે ચાસાધારણા મુનેઃ

તત્રાદૌ તાવત્ સામાન્યેન (સર્વધર્માઃ) કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાઃ યથાક્રમં શ્રામણ્યતાપ્રાણાતિપાતાદ્યવ્યાકૃતકાયકર્માદયઃ । તતસ્તેષામેવ લૌકિકાદિદ્વિવિધસ્યાવશિષ્ટાશ્ચત્ત્વારો ભેદાઃ, યથાસંખ્યં બાલપૃથગ્જનસમ્બદ્ધાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ, સર્વાર્યજનસંગૃહીતાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, આત્મદર્શનાપ્રતિપક્ષત્વેન પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । તદ્દર્શનપ્રતિપક્ષત્વેન ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । હેતુપ્રત્યયાધીનાઃ કામાદિધાતવઃ । કારણાનપેક્ષાઃ તથતા । સર્વાર્યજનસન્તાનપ્રભવાનિ ચતુર્ધ્યાનાનિ । સમ્યક્સમ્બુદ્ધસન્તાનોદયધર્મીણિ દશબલાનિ ઇત્યેવમધિગમાનુક્રમેણ સર્વધર્મા યથાવદાલમ્બ્યન્ત ઇત્યાલમ્બનમેકાદશવિધમ્ ।
6 - સમુદ્દેશઃ
તાદૃશાલમ્બનપ્રતિપત્તેઃ કઃ સમુદ્દેશ ઇતિ સમુદ્દેશમાહ -
સર્વસત્ત્વાગ્રતા ચિત્તપ્રહાણાધિગમત્રયે ।
ત્રિભિર્મહત્ત્વૈરુદ્દેશો વિજ્ઞેયો ઽયં સ્વયમ્ભુવામ્

સર્વથા સર્વાકારજ્ઞતાપરિજ્ઞાનેન ભવિષ્યદ્બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સર્વસત્ત્વ (રાશિ)-અખિલસત્ત્વ (નિકાય)-અગ્રતાચિત્તમહત્ત્વં પ્રહાણમહત્ત્વમધિગમમહત્ત્વઞ્ચાધિકૃત્ય પ્રતિપત્તૌ પ્રવૃત્તત્વાન્મહત્ત્વાન્મહત્ત્વત્રયયુક્તત્વાચ્ચ ત્રિવિધઃ સમુદ્દેશો જ્ઞાતવ્યઃ ।
7 - સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ
ઇત્યેવં પ્રતિપત્ત્યાધારાદીન્ અભિધાય કિઞ્ચ તત્સ્વરૂપમિતિ ચેત્? સા ત્રિસર્વજ્ઞતાવિષયે સામાન્યેન શુક્લધર્માધિષ્ઠાના, સર્વાકારાભિસમ્બોધાદૌ ચતુર્વિધે ઽભિસમયે પ્રત્યભિસમયં ષટ્પારમિતાધિષ્ઠાના ચ ક્રિયા પરિપત્તિઃ । એવં યથાવત્ પ્રયોગદર્શનભાવનાવિશેષમાર્ગસ્વભાવાનાં પ્રતિપત્તિલક્ષણાનાં સન્નાહપ્રસ્થાનસમ્ભારનિર્યાણાનાં મધ્યે
વીર્યરૂપતયા સન્નાહપ્રતિપત્તિં પ્રથમામાહ -
દાનાદૌ ષડ્વિધે તેષાં પ્રત્યેકં સંગ્રહેણ યા ।
સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ ષા ષડ્ભિઃ ષટ્કૈર્યથોદિતા

ઇતિ । ધર્મદાનાદિદાને શ્રાવકાદિમનસ્કારપરિવર્જનમ્, સર્વજનાપ્રિયવાદિત્વક્ષાન્તિઃ, છન્દજનનમ્, યાનાન્તરાવ્યવકીર્ણૈકાગ્રતાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિપરિણામના યથાક્રમં દેયાદ્યનુપલમ્ભસન્નાહત્વેન ક્રિયન્તે । તથૈવ શીલસ્ય રક્ષણમ્, ક્ષાન્તેઃ સમ્પાદનમ્, વીર્યસ્ય પ્રારમ્ભઃ, ધ્યાનસ્ય આરાધનમ્, પ્રજ્ઞાયા ભાવના ઇત્યેવં દાનાદિષટ્પારમિતાસુ પ્રત્યેકં દાનાદૌ સંગૃહીતાસુ ષડ્ભિઃ ષટ્કૈઃ ષટ્ત્રિંશદ્વિદ્યા ભવન્તિ દાનાદિસાધર્મ્યાચ્ચ ષટ્ સન્નાહપ્રતિપત્તયો ભવન્તિ ।
8 - પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિઃ
કૃતસન્નાહસ્યૈવં પ્રસ્થાનમિતિ પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિં દ્વિતીયામાહ -
ધ્યાનારૂપ્યેષુ દાનાદૌ માર્ગૈ મૈત્ર્યાદિકેષુ ચ ।
ગતોપલમ્ભયોગે ચ ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિષુ

ઉદ્દેશે ષટ્સ્વભિજ્ઞાસુ સર્વાકારજ્ઞતાનયે ।
પ્રસ્થાનપ્રતિપજ્જ્ઞેયા મહાયાનાધિરોહિણો

ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિ-દાનાદિષટ્પારમિતા-દર્શનભાવનાશૈક્ષવિશેષમાર્ગ-ચતુરપ્રમાણ-અનુપલમ્ભયોગ-સર્વવસ્તુત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિ-ઉદ્દેશ-ષડભિજ્ઞા-સર્વાકારજ્ઞતાસુ સમ્યગ્વ્યવસ્થિતિલક્ષણા હિ સમસ્તમહાયાનધર્માક્રમણસ્વભાવા પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિઃ નવધા ।
9 - સમ્ભારપ્રતિપત્તિઃ
કૃતપ્રસ્થાનસ્યૈવં સમ્ભાર ઇતિ સમ્ભારપ્રતિપત્તિં તૃતીયામાહ -
દયા દાનાધિકં ષટ્કં શમથઃ સવિદર્શનં ।
યુગનદ્ધશ્ચ યો માર્ગં ઉપાયે યચ્ચ કૌશલમ્

જ્ઞાનં પુણ્યં માર્ગશ્ચ ધારણી ભૂમયો દશ ।
પ્રતિપક્ષશ્ચ વિજ્ઞેયઃ સમ્ભારપ્રતિપત્ક્રમઃ

મહાકરુણ-દાન-શીલ-વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞા-શમથ-વિદર્શના-યુગનદ્ધમાર્ગ-ઉપાયકૌશલ-જ્ઞાન-પુણ્ય-દર્શનાદિમાર્ગ-વચનાદિધારણી-ભૂમિ-પ્રતિપક્ષાણામનુપલમ્ભેન સંવૃતિસત્યાનતિક્રમેણ સમસ્તમહાયાનાર્થપ્રતિપત્તેરેભિઃ કરુણાદિભિઃ સમ્યક્-પ્રતિપત્સ્વાભાવ્યાત્ મહાબોધિગ્રહણાત્ મહાકરુણાદિસમ્ભારા ઇતિ સપ્તદશ સમ્ભારપ્રતિપત્તયઃ । તત્ર જ્ઞાનસમ્ભારઃ આધ્યાત્મિક-બાહ્ય-તદુભય-શૂન્યતા-મહત્-પરમાર્થ-સંસ્કૃત-અસંસ્કૃત-અતીતાનન્ત-અનવરાગ્ર-અનવકાર-પ્રકૃતિ-સર્વધર્મ-લક્ષણ-અનુપલમ્ભ-અભાવસ્વભાવ-ભાવ-અભાવ-સ્વભાવ-પરભાવશૂન્યતાનાં ભેદેન વિંશતિધા ।
આધ્યાત્મિકત્વબાહ્યત્વોભયશૂન્યત્વતસ્તથા ।
દિઙ્નિર્વાણાર્થતશ્ચૈવ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતત્વતઃ ॥ 1 ॥
અત્યન્તાનવરાગ્રત્વાનવકારાકૃતાત્વતઃ ।
સર્વધર્મત્વલક્ષ્મત્વાભ્યતીતાદિત્વતઃ પુનઃ ॥ 2 ॥
સાંયોગિકત્વભાવત્વાકાશશૂન્યસ્વભાવતઃ ।
સ્વસ્વભાવવિયુક્તત્વાદ્ વિંશતિઃ શૂન્યતા મતાઃ ॥ 3 ॥
ભૂમિસમ્ભારેણ દશભૂભય ઇતિ પરિષ્ક્રિયમાણાનાં ધર્માણાં સંદર્શનાય ત્રયોવિંશતિરન્તરશ્લોકા કથ્યન્તે -
1. પ્રમુદિતા ભૂમિઃ
લભ્યતે પ્રથમા ભૂમિર્દશધા પરિકર્મણા ।
આશયો હિતવસ્તુત્વં સત્ત્વેષુ સમચિત્તતા

ત્યાગઃ સેવા ચ મિત્રાણાં સદ્ધર્માલમ્બનૈષણા ।
સદા નૈષ્ક્રમ્યચિત્તત્વં બુદ્ધકાયગતા સ્પૃહા

ધર્મસ્ય દેશના સત્યં દશમં વાક્યમિષ્યતે ।
જ્ઞેયઞ્ચ પરિકર્મૈષાં સ્વભાવાનુપલમ્ભતઃ

ઇતિ । યથાવત્ સર્વવસ્તુષુ અકૌટિલ્યાશયઃ, સ્વ-પરપ્રયોજને હિતત્વમ્, સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તતા, સર્વસ્વપરિત્યાગઃ, કલ્યાણમિત્રારાગણમ્, યાનત્રયસઙ્ગૃહીત સદ્ધર્માલમ્બનપર્યેષ્ટિઃ, ગૃહવાસાનભિરતિઃ, અનુત્તરબુદ્ધકાયગતા સ્પૃહા, સદ્ધર્મપ્રકાશનમ્, સત્યવાદિતેત્યેવમેભિર્દશભિર્લક્ષણધર્મૈઃ સર્વથોત્પદ્યમાનત્ત્વાત્ પરિકર્મભિઃ કારણવિશેષૈઃ સ્વભાવાનુપલમ્ભતયા કૃતવિશેષલક્ષણપરિકર્મભિરેવ પ્રથમા પ્રમુદિતા ભૂમિઃ પ્રાપ્યતે ।
2 - વિમલા ભૂમિઃ
શીલં કૃતજ્ઞતા ક્ષાન્તિ પ્રમોદ્યં મહતી કૃપા ।
ગૌરવં ગુરુશુશ્રૂષા વીર્યં દાનાદિકે ઽષ્ટમમ્

ઇતિ કુશલધર્મ-સત્ત્વાર્થક્રિયા-સંવરશીલાનિ, પરકૃતોપકારસ્ય અવિસ્મરણમ્ (અવિપ્રણાશનમ્), પરકૃતાપકારાદૌ ક્ષાન્તિઃ, કુશલધર્મસ્યારાધને ઽવિપ્રતિસારઃ, સર્વજનેષુ મૈત્રી, ઉપાધ્યાયાદિષુ પ્રણમનમ્, કલ્યાણમિત્રનિર્દિષ્ટધર્મસાધના, દાનાદિષટ્પારમિતાસુ પર્યેષ્ટિરિત્યેવં કૃતપરિકર્મવિશેષેણાષ્ટપ્રકારધર્મેણ દ્વિતીયા વિમલા ભૂમિરધિગમ્યતે ।
3. પ્રભાકરી ભૂમિઃ
અતૃપ્તતા શ્રુતે દાનં ધર્મસ્ય ચ નિરામિષમ્ ।
બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય સંશુદ્ધિઃ સંસારાપરિખેદિતા

હ્રીરપત્રાપ્યમિત્યેતત્ પઞ્ચધા મનનાત્મકમ્ ।
ઇતિ । સદ્ધર્મશ્રવણે તૃપ્તેરજ્ઞાનમ્, લાભાદિનિરપેક્ષચિત્તેન સદ્ધર્મપ્રકાશનમ્, સ્વબુદ્ધક્ષેત્રાશ્રયાશ્રિતસંશોધનમ્, ઉપકૃતસત્ત્વવૈપરીત્યાદિદર્શનેન ન પરિખેદાપત્તિઃ, સ્વપરાપેક્ષયા અકુશલધર્માકરણમિત્યેવં પઞ્ચધા પરિકર્મણા પૂર્વવત્ કૃતાનવબુધ્યમાનસ્વભાવપરિકર્મણા તૃતીયા પ્રભાકરી ભૂમિરવબુધ્યતે ।
4. અર્ચિષ્મતી ભૂમિઃ
વનાશા ઽલ્પેચ્છતા તુષ્ટિર્ધૂતસંલેખસેવનમ્

શિક્ષાયા અપરિત્યાગઃ કામાનાં વિજુગુપ્સનમ્ ।
નિર્વિત્સર્વાસ્તિસન્ત્યાગો ઽનવલીનાનપેક્ષતે

ઇતિ । અરણ્યાવાસઃ, અપ્રાપ્તલાભેષુ અનભિલાષઃ, પ્રાપ્તલાભેષ્વનધિકાભ્યર્થના, ભિક્ષાદિધૌતગુણસંવરણમ્, ગૃહીતશિક્ષાણાં પ્રાણાદિભ્યો ઽપિ અપરિત્યજનમ્, કામગુણેષુ દોષોપલમ્ભદર્શનેન નિન્દનમ્, વિનેયાનુસારેણ નિર્વાણે પ્રવણત્વમ્, સર્વસ્વપરિત્યાગઃ, કુશલસાધને ચિત્તાસંકોચઃ, સર્વવસ્ત્વનપેક્ષણમિત્યેવં પૂર્વવદ્દશપ્રકારેણ ચતુર્થી અર્ચિષ્મતી ભૂમિરભિરૂહ્યતે ।
5. સુદુર્જયા ભૂમિઃ
સંસ્તવં કુલમાત્સર્યં સ્થાનં સઙ્ગણિકાવહમ્ ।
આત્મોત્કર્ષપરાવજ્ઞે કર્મમાર્ગાન્ દશાશુભાન્

માનં સ્તમ્ભં વિપર્યાસં વિમતિં ક્લેશમર્ષણમ્ ।
વિવર્જયન્ સમાપ્નોતિ દશૈતાન્ પઞ્ચમીં ભુવમ્

ઇતિ । લાભાદ્યર્થં ગૃહિપ્રવ્રજિતાદિભિઃ સંવાસઃ, શ્રાદ્ધકુલાનુપદર્શનમ્, જનાકીર્ણનગરાદિ, સ્વપ્રશંસનપરનિન્દને, દશાકુશલકર્મપથાઃ, શ્રુતાદ્યભિમાનઃ, પરાપ્રણમનમ્, કુશલાકુશલવિપરીતાભીનિવેશઃ, મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિકુમતિઃ, સર્વરાગાદિસર્વક્લેશાભિમુખીકરણં ચેત્યેવંલક્ષણાન્ દશધર્માન્ વિવર્જયન્ અર્થાદાક્ષિપ્તવિપર્યયધર્મેણ દશપ્રકારપરિકર્મણા પૂર્વવત્ પઞ્ચમી સુદુર્જયા ભૂમિરાક્રમ્યતે ।
6. અભિમુખી ભૂમિઃ
દાનશીલક્ષમાવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપ્રપૂરણાત્ ।
શિષ્યખડ્ગસ્પૃહાત્રાસચેતસાં પરિવર્જકઃ

યાચિતો ઽનવલીનશ્ચ સર્વત્યાગે ઽપ્યદુર્મનાઃ ।
કૃશો ઽપિ નાર્થિનાં ક્ષેપ્તા ષષ્ઠીં ભૂમિં સમશ્નુતે

દાનાદિષટ્પારમિતાપરિપૂરણેન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાભિલાષસ્ય સ્વભાવાનુપલમ્ભોત્ત્ત્રાસસ્ય ચ યાચકજનપ્રાર્થનાસંકોચસ્ય સ્વરસપ્રવૃત્તસર્વાર્થત્યાગદૌર્મનસ્યસ્ય દારિદ્ર્યાદર્થિજનપ્રતિક્ષેપચિત્તસ્ય ચ વર્જનેનેત્યેવં દ્વાદશભિઃ પરિકર્મભિઃ પૂર્વવત્ ષષ્ઠી અભિમુખી ભૂમિરાજ્ઞાયતે ।
7. દૂરઙ્ગમા ભૂમિઃ
આત્મસત્ત્વગ્રહો જીવપુદ્ગલોચ્છેદશાશ્વતઃ ।
નિમિત્તહેત્વોઃ સ્કન્ધેષુ ધાતુષ્વાયતનેષુ ચ

ત્રૈધાતુકે પ્રતિષ્ઠાનં સક્તિરાલીનચિત્તતા ।
રત્નત્રિતયશીલેષુ તદ્દૃષ્ટ્યભિનિવેશિતા

શૂન્યતાયાં વિવાદશ્ચ તદ્વિરોધશ્ચ વિંશતિઃ ।
કલઙ્કા યસ્ય વિચ્છિન્નાઃ સપ્તમીમેત્યસૌ ભુવમ્

ઇતિ । આત્મસત્ત્વજીવપુદ્ગલોચ્છેદશાશ્વતનિમિત્તહેતુસ્કન્ધધાત્વાયતનત્રૈધાતુકાધિષ્ઠાન-સક્ત્યાલીનચિત્તબુદ્ધધર્મસંઘશીલદૃષ્ટ્યભિનિવેશશૂન્યતાવિવાદવિરોધોદ્ભાવનાગ્રહોત્સૃષ્ટયશ્ચેત્યેવં વિંશતિપ્રકારકલઙ્કાપગમાદાક્ષિપ્તવિપર્યયધર્મેણ વિંશતિપ્રકારેણ પરિકર્મધર્મેણ પૂર્વવત્ સપ્તમી દૂરઙ્ગમા ભૂમિઃ સમીયતે ।
અર્થાક્ષિપ્તધર્મતાનિર્દેશાયાહ -
ત્રિવિમોક્ષમુખજ્ઞાનં ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધતા ।
કરુણામનના ધર્મસમતૈકનયજ્ઞતા

અનુત્પાદક્ષમાજ્ઞાનં ધર્માણામેકધેરણા ।
કલ્પનાયાઃ સમુદ્ધાતઃ સંજ્ઞાદૃક્ક્લેશવર્જનમ્

શમથસ્ય ચ નિધ્યપ્તિઃ કૌશલઞ્ચ વિદર્શને ।
ચિત્તસ્ય દાન્તતા જ્ઞાનં સર્વત્રાપ્રતિઘાતિ ચ

સક્તેરભૂમિર્યત્રેચ્છં ક્ષેત્રાન્તરગતિઃ સમમ્ ।
સર્વત્ર સ્વાત્મભાવસ્ય દર્શનઞ્ચેતિ વિંશતિઃ

શૂન્યતા ઽનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખસમ્યગ્જ્ઞાનમ્, દશકુશલકર્મપથેષુ વધવધ્યઘાતકાનુપલમ્ભાદિ, સર્વસત્ત્વાલમ્બનકરુણા, વસ્ત્વનુપલમ્ભઃ, સર્વધર્મસમતાવબોધઃ, મહાયાનૈકયાનાવબોધઃ, અનુત્પાદપરિજ્ઞાનમ્, ગમ્ભીરધર્મનિધ્યાનક્ષાન્ત્યવગમઃ, સર્વજ્ઞેયાનાં મહાયાનોપાયમુખેન પ્રકાશનમ્, સર્વકલ્પનોચ્છેદઃ, નિમિત્તોદ્ગ્રહણવિકલ્પાભાવસત્કાયાદિપઞ્ચદૃષ્ટિસન્ત્યાગઃ, રાગાદિક્લેશવર્જનાનિ, શમથભાવના, પ્રજ્ઞાકૌશલ્યમ્, ચિત્તોપશમઃ, રૂપાદ્યપ્રતિઘાતજ્ઞાનમ્, અભિનિવેશાસ્થાનમ્, યથેષ્ટસમકાલબુદ્ધક્ષેત્રગમનમ્, વિનેયાનુરૂપં સર્વત્ર સ્વકાયપ્રકાશનમિતિ વિંશતિપ્રકારેણાનેન પરિકર્મધર્મેણાપિ પૂર્વવત્ સપ્તમી ભૂમિઃ સમીયતે ।
8. અચલા ભૂમિઃ
સર્વસત્ત્વમનોજ્ઞાનમભિજ્ઞાક્રીડનં શુભા ।
બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય નિષ્પત્તિર્બુદ્ધસેવાપરીક્ષણે

અક્ષજ્ઞાનં જિનક્ષેત્રશુદ્ધિર્માયોપમા સ્થિતિઃ ।
સઞ્ચિન્ત્ય ચ ભવાદાનમિદં કર્માષ્ટઘોદિતમ્

ઇતિ । યથાવત્સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતજ્ઞાનમ્, લોકધાતૌ ઋદ્ધ્યભિજ્ઞાભિઃ ક્રીડનમ્, આધારબુદ્ધક્ષેત્રસુવર્ણાદિભાવપરિણામઃ, સર્વાકારધર્મપરીક્ષણેન બુદ્ધરાગણમ્, દિવ્યચક્ષુષો નિષ્પત્તિઃ, આધેયબુદ્ધક્ષેત્રસત્ત્વપરિશોધનમ્, સર્વત્ર માયોપમતાવસ્થાનમ્, સર્વસત્ત્વાર્થદર્શનાદ બુદ્ધિપૂર્વકજન્મગ્રહણઞ્ચેત્યેવમષ્ટપ્રકારધર્મેણ પરિકર્મણા પૂર્વવદષ્ટમી અચલા ભૂમિરનુભૂયતે ।
9. સાધુમતી ભૂમિઃ
પ્રણિધાનાન્યનન્તાનિ દેવાદીનાં રૂતજ્ઞતા ।
નદીવ પ્રતિભાનાનાં ગર્ભાવક્રાન્તિરુત્તમા

કુલજાત્યોશ્ચ ગોત્રસ્ય પરિવારસ્ય જન્મનઃ ।
નૈષ્ક્રમ્યબોધિવૃક્ષાણાં ગુણપૂરે સ્વસમ્પદઃ

ઇતિ । અનન્તપ્રણિધાનમ્, દેવાદિસર્વસત્ત્વરુતજ્ઞાનમ્, નદ્યુપમિતાક્ષયપ્રતિભાનમ્, સર્વજનપ્રશસ્તગર્ભાવક્રમણમ્, રાજાદિસ્થાનમ્, આદિત્યાદ્યન્વયઃ, માત્રાદિસુસમ્બન્ધજ્ઞાતિઃ, સ્વવિધેયપરિવારઃ, શક્રાદ્યભિનન્દિતોત્પાદઃ, બુદ્ધાદિસઞ્ચોદનનિષ્ક્રમણમ્, ચિન્તામણિસદૃશાશ્વત્થવૃક્ષાદિઃ, બુદ્ધબુદ્ધધર્મસ્વભાવગુણપરિપૂરણઞ્ચેત્યેવં સમ્પત્તિલક્ષણૈર્દ્વાદશભિઃ પરિકર્મભિઃ પૂર્વવત્કૃતપરિકર્મવિશેષૈર્નવમી સાધુમતી ભૂમિઃ સાક્ષાત્ક્રિયતે ।
10. ધર્મમેઘા ભૂમિઃ
હેતુભૂમિત્વેન તત્પરિકર્માણ્યેવં નિર્દિશ્ય ફલભૂમિત્વેન પૃથક્ તાન્યનભિધાય સઙ્ગ્રહણેન દશમભૂમિલક્ષણમાહ -
નવભૂમીરતિક્રમ્ય બુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠતે ।
યેન જ્ઞાનેન સા જ્ઞેયા દશમી બોધિસત્ત્વભૂઃ

ઇતિ । શ્રાવકાદિગોત્ર-પ્રથમફલપ્રતિપન્નક-સ્રોત-આપન્ન-સકૃદાગામિ-અનાગામિ-અર્હતામિતિ ષણ્ણાં નયત્રયવ્યવસ્થાપનાભિપ્રાયેણ શેષસઙ્ગૃહીતાપન્નકત્રયસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય ચ યથાક્રમં ગોત્ર-અષ્ટમક-દર્શન-તનુ-વીતરાગ-કૃતવિકલ્પ-શ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમયઃ, બોધિસત્ત્વાનાં યથોક્તા નવવિધેત્યેવં નવભૂમીરતિક્રમ્ય દશમ્યાં પુનઃ ભૂમૌ બોધિસત્ત્વો બુદ્ધ એવ વક્તવ્યો ન તુ સમ્યક્સમ્બુદ્ધ ઇતિ વચનાત્ બુદ્ધભૂમૌ યેન પ્રણિધાનજ્ઞાનેનાવતિષ્ઠતે સા એવ દશમી બોધિસત્ત્વભૂમિઃ જ્ઞેયા ।
(પ્રતિપક્ષસમ્ભારઃ)
પ્રતિપક્ષસમ્ભારાર્થં અન્તરશ્લોકમાહ -
પ્રતિપક્ષો ઽષ્ટધા જ્ઞેયો દર્શનાભ્યાસમાર્ગયોઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પાનામષ્ટાનામુપશાન્તયે

ઇતિ । સાંક્લેશિકવસ્તુમાત્રપ્રતિપક્ષાધિષ્ઠાનગ્રાહ્યવિકલ્પદ્વયસ્ય દ્રવ્યપુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિપુરુષાધિષ્ઠાનગ્રાહકવિકલ્પદ્વયસ્ય ચ દર્શનમાર્ગભાવનામાર્ગયોઃ પ્રહાણાદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકાષ્ટવિકલ્પોપશાન્તયે સત્યદ્વયમાશ્રિત્ય સાક્ષાત્કરણીયા વિપક્ષભેદેન માર્ગદ્વયાવસ્થાયામેવ અષ્ટવિધાઃ પ્રતિપક્ષાઃ ।
10. નિર્યાણપ્રતિપતિઃ
સમ્ભૃતસમ્ભારસ્યૈવં નિર્યાણમિતિ નિર્યાણપ્રતિપત્તિં ચતુર્થીંમાહ -
ઉદ્દેશે સમતાયાઞ્ચ સત્ત્વાર્થે યત્નવર્જને ।
અત્યન્તાય ચ નિર્યાણં નિર્યાણં પ્રાપ્તિલક્ષણમ્

સર્વાકારજ્ઞતાયાઞ્ચ નિર્યાણં માર્ગગોચરમ્ ।
નિર્યાણપ્રતિપજ્જ્ઞેયા સેયમષ્ટવિધાત્મિકા