અભિસમયાલંકાર · અધ્યાય 5

ઇત્યભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે ચતુર્થાધિકારઃ ॥
મૂર્ધાભિસમયાધિકારઃ પઞ્ચમઃ
1 - લિઙ્ગમ(ઊષ્મા મુર્ધપ્રયોગઃ)
સ્વપ્નાન્તરે ઽપિ સ્વપ્નાભસર્વધર્મેક્ષણાદિકમ્ ।
મૂર્ધપ્રાપ્તસ્ય યોગસ્ય લિઙ્ગં દ્વાદશધા મતમ્

2 - વિવૃદ્ધિઃ(મૂર્ધા મૂર્ધપ્રયોગઃ)
જમ્બુદ્વિપજનેયત્તાબુદ્ધપૂજાશુભાદિકામ્ ।
ઉપમાં બહુધા કૃત્વા વિવૃદ્ધિઃ ષોડશાત્મિકા

3 - નિરુધિઃ(ક્ષાન્તિઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ)
ત્રિસર્વજ્ઞત્વધર્માણાં પરિપુરિરનુત્તરા ।
અપરિત્યક્તસત્ત્વાર્થા નિરૂઢિરભિધીયતે

4 - ચિત્તસંસ્થિતિઃ(અગ્રધર્માખ્યઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ)
ચતુર્દ્વીપકસાહસ્રદ્વિત્રિસાહસ્રકોપમઃ ।
કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન સમાધિઃ પરિકીર્તિતઃ

5 - દર્શનમાર્ગઃ(મૂર્ધપ્રયોગઃ)
પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ પ્રત્યેકં તૌ નવાત્મકૌ ।
ગ્રાહ્યૌ વિકલ્પૌ વિજ્ઞેયાવયથાવિષયાત્મકૌ

દ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્તિસત્સત્ત્વવિકલ્પૌ ગ્રાહકૌ મતૌ ।
પૃથગ્જનાર્યભેદેન પ્રત્યેકં તૌ નવાત્મકૌ

ગ્રાહ્યૌ ચેન્ન તથા સ્તો ઽર્થૌ કસ્ય તૌ ગ્રાહકૌ મતૌ ।
ઇતિ ગ્રાહકભાવેન શૂન્યતાલક્ષણં તયોઃ

એષ સ્વભાવે ગોત્રે ચ પ્રતિપત્સમુદાગમે ।
જ્ઞાનસ્યાલમ્બનાભ્રાન્તૌ પ્રતિપક્ષવિપક્ષયોઃ

સ્વસ્મિન્નધિગમે કર્તૃતત્કારિત્રક્રિયાફલે ।
પ્રવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનો વિકલ્પો નવધા મતઃ

ભવશાન્તિપ્રપાતિત્વાન્ન્યૂનત્વે ઽધિગમસ્ય ચ ।
પરિગ્રહસ્યાભાવે ચ વૈકલ્યે પ્રતિપદ્ગતે

પરપ્રત્યગામિત્વે સમુદ્દેશનિવર્તને ।
પ્રાદેશિકત્વે નાનાત્વે સ્થાનપ્રસ્થાનમોહયોઃ

પૃષ્ઠતો ગમને ચેતિ વિકલ્પો ઽયં નવાત્મકઃ ।
નિવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનઃ શ્રાવકાદિમનોભવઃ

ગ્રાહકઃ પ્રથમો જ્ઞેયો ગ્રહણપ્રતિમોક્ષણે ।
મનસ્ક્રિયાયાં ધાતૂનામુપશ્લેષે ત્રયસ્ય ચ

સ્થાને ચાભિનિવેશે ચ પ્રજ્ઞપ્તૌ ધર્મવસ્તુનઃ ।
સક્તૌ ચ પ્રતિપક્ષે ચ યથેચ્છં ચ ગતિક્ષતૌ

યથોદ્દેશમનિર્યાણે માર્ગામાર્ગાવધારણે ।
સનિરોધે સમુત્પાદે વસ્તુયોગવિયોગયોઃ

સ્થાને ગોત્રસ્ય નાશે ચ પ્રાર્થનાહેત્વભાવયોઃ ।
પ્રત્યર્થિકોપલમ્ભે ચ વિકલ્પો ગ્રાહકો ઽપરઃ

બોધૌ સન્દર્શનાન્યેષાં તદ્ધેતોશ્ચ પરીન્દના ।
તત્પ્રાપ્ત્યનન્તરો હેતુઃ પુણ્યબાહુલ્યલક્ષણઃ

ક્ષયાનુત્પાદયોર્જ્ઞાને મલાનાં બોધિરુચ્યતે ।
ક્ષયાભાવાદનુત્પાદાત્તે હિ જ્ઞેયે યથાક્રમમ્

પ્રકૃતાવનિરુદ્ધાયાં દર્શનાખ્યેન વર્ત્મના ।
વિકલ્પજાતં કિ ક્ષીણં કિં વાનત્પત્તિમાગતમ્

સત્તા ચ નામ ધર્માણાં જ્ઞેયે ચાવરણક્ષયઃ ।
કથ્યતે યત્પરૈઃ શાસ્તુરત્ર વિસ્મીયતે મયા

નાપનેયમતઃ કિઞ્ચિત્ પ્રક્ષેપ્તવ્યં ન કિંચન ।
દ્રષ્ટવ્યં ભૂતતો ભૂતં ભૂતદર્શી વિમુચ્યતે

એકૈકસ્યૈવ દાનાદૌ તેષાં યઃ સંગ્રહો મિથઃ ।
સ એકક્ષણિકઃ ક્ષાન્તિસંગૃહીતો ઽત્ર દૃક્પથઃ

સ સમાધિં સમાપદ્ય તતઃ સિંહવિજૃમ્ભિતમ્ ।
અનુલોમં વિલોમં ચ પ્રતીત્યોત્પાદમીક્ષતે

6 - ભાવનામાર્ગઃ(મૂર્ધપ્રયોગઃ)
કામાપ્તમબધીકૃત્ય વિજ્ઞાનમસમાહિતમ્ ।
સનિરોધાઃ સમપત્તીર્ગત્ત્વાગમ્ય નવ દ્વિધા

એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચષટ્સપ્તાષ્ટવ્યતિક્રમાત્ ।
અવસ્કન્દસમાપત્તિરનિરોધમતુલ્યતા

સંક્ષેપે વિસ્તરે બુદ્ધૈઃ સાનાથ્યેનાપરિગ્રહે ।
ત્રૈકાલિકે ગુણાભાવે શ્રેયસસ્ત્રિવિધે પથિ

એકો ગ્રાહ્યવિકલ્પો ઽયં પ્રયોગાકારગોચરઃ ।
દ્વિતીયશ્ચિત્તચૈત્તાનાં પ્રવૃત્તિવિષયો મતઃ

અનુત્પાદસ્તુ ચિત્તસ્ય બોધિમણ્ડામનસ્ક્રિયા ।
હીનયાનમનસ્કારૌ સમ્બોધેરમનસ્કૃતિઃ

ભાવને ઽભાવને ચૈવ તદ્વિપર્યય એવ ચ ।
અયથાર્થશ્ચ વિજ્ઞેયો વિકલ્પો ભાવનાપથે

ગ્રાહકઃ પ્રથમો જ્ઞેયઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિગોચરઃ ।
ધર્મપ્રત્યશૂન્યત્વસક્તિપ્રવિચયાત્મકઃ

કૃતે ચ વસ્તુનો યાનત્રિતયે ચ સ કીર્ત્તિતઃ ।
દક્ષિણાયા અશુદ્ધૌ વા ચર્યાયાશ્ચ વિકોપને

સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિતદ્ધેતુવિષયો નવધાપરઃ ।
ભાવનામાર્ગસમ્બદ્ધો વિપક્ષસ્તદ્ વિઘાતતઃ

સર્વજ્ઞતાનાં તિસૃણાં યથાસ્વં ત્રિવિધાવૃત્તૌ ।
શાન્તિમાર્ગતથતાદિસમ્પ્રયોગવિયોગયોઃ

અસમત્વે ચ દુઃખાદૌ ક્લેશાનાં પ્રકૃતાવપિ ।
દ્વયાભાવે ચ સંમોહે વિકલ્પઃ પશ્ચિમો મતઃ

આસાં ક્ષયે સતીતીનાં ચિરાયોચ્છ્વસિતા ઇવ ।
સર્વાકારજગત્સૌખ્યસાધના ગુણસમ્પદઃ

સર્વાઃ સર્વાભિસારેણ નિકામફલશાલિનમ્ ।
ભજન્તે તં મહાસત્ત્વં મહોદધિમિવાપગાઃ

7 - આનન્તર્યસમાધિઃ(મૂર્ધપ્રયોગઃ)
ત્રિસાહસ્રજનં શિષ્યખડ્ગાધિગમસમ્પદિ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય ચ ન્યામે પ્રતિષ્ઠાપ્ય શુભોપમાઃ

કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન બુદ્ધત્વાપ્તેરનન્તરઃ ।
આનન્તર્યસમાધિઃ સ સર્વાકારજ્ઞતા ચ તત્

આલમ્બનમભાવો ઽસ્ય સ્મૃતિશ્ચાધિપતિર્મતઃ ।
આકારઃ શાન્તતા ચાત્ર જલ્પાજલ્પિપ્રવાદિનામ્

આલમ્બનોપપત્તૌ ચ તત્સ્વભાવાવધારણે ।
સર્વાકરજ્ઞતાજ્ઞાને પરમાર્થે સસંવૃત્તૌ

પ્રયોગે ત્રિષુ રત્નેષુ સોપાયે સમયે મુનેઃ ।
વિપર્યાસે સમાર્ગે ચ પ્રતિપક્ષવિપક્ષયોઃ

લક્ષણે ભાવનાયાં ચ મતા વિપ્રતિપત્તયઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતાધારા ષોઢા દશ ચ વાદિનામ્