અભિસમયાલંકાર · અધ્યાય 2

ઇત્યભિસમયાલઙ્કારે નામ
પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે પ્રથમાધિકારઃ ।
2 માર્ગજ્ઞતાધિકારઃ દ્વિતીયઃ
1 - ધ્યામીકરણતાદીનિ
ધ્યામીકરણતા ભાભિર્દેવાનાં યોગ્યતાં પ્રતિ ।
વિષયો નિયતો વ્યાપ્તિઃ સ્વભાવસ્તસ્ય કર્મ ચ

2 - શ્રાવકમાર્ગઃ
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામાકારાનુપલમ્ભતઃ ।
શ્રાવકાણામયં માર્ગો જ્ઞેયો માર્ગજ્ઞતાનયે

રૂપાદિસ્કન્ધશૂન્યત્વાચ્છૂન્યતાનામભેદતઃ ।
ઊસ્માણૌ ઽનુપલમ્ભેન તેષાં મૂર્ધગતં મતમ્

ક્ષાન્તયસ્તેષુ નિત્યાદિયોગસ્થાનનિષેધતઃ ।
દશ ભૂમીઃ સમારભ્ય વિસ્તરાસ્થાનદેશનાત્

અગ્રધર્મગતં પ્રોક્તમાર્યશ્રાવકર્ત્મનિ ।
તત્કસ્ય હેતોર્બુદ્ધેન બુદ્ધ્વા ધર્માસમીક્ષણાત્

3 - પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગઃ
પરોપદેશવૈયર્થ્યં સ્વયમ્બોધાત્ સ્વયમ્ભુવામ્ ।
ગમ્ભીરતા ચ જ્ઞાનસ્ય ખડ્ગાનામભિધીયતે

શુશ્રૂષા યસ્યા યસ્યાર્થે યત્ર યત્ર યથા યથા ।
સ સો ઽર્થઃ ખ્યાત્યશબ્દો ઽપિ તસ્ય તસ્ય તથા તથા

ગ્રાહ્યાર્થકલ્પનાહાનાદ્ ગ્રાહકસ્યાપ્રહાણતઃ ।
આધારતશ્ચ વિજ્ઞેયઃ ખડ્ગમાર્ગસ્ય સંગ્રહઃ

પ્રજ્ઞપ્તેરવિરોધેન ધર્મતાસૂચનાકૃતિઃ ।
ઊષ્મગં મૂર્ધગં રૂપાદ્યહાનાદિપ્રભાવિતમ્

અધ્યાત્મશૂન્યતાદ્યાભી રૂપાદેરપરિગ્રાહાત્ ।
ક્ષાન્તી રૂપાદ્યનુત્પાદાદ્યાકારૈરગ્રધર્મતા

4 - બોધિસત્ત્વમાર્ગઃ
ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણૈઃ સત્યં સત્યં પ્રતિ ચતુર્વિધૈઃ ।
માર્ગજ્ઞતાયાં દૃઙ્માર્ગઃ સાનુશંસો ઽયમુચ્યતે

આધારાધેયતાભાવાત્તથતાબુદ્ધયોર્મિથઃ ।
પર્યાયેણાનનુજ્ઞાનં મહત્તા સાપ્રમાણતા

પરિમાણાન્તતાભાવો રૂપાદેરવધારણમ્ ।
તસ્યાં સ્થિતસ્ય બુદ્ધત્વે ઽનુદ્ગ્રહાત્યાગતાદયઃ

મૈત્ર્યાદિ શૂન્યતા પ્રાપ્તિર્બુદ્ધત્વસ્ય પરિગ્રહઃ ।
સર્વસ્ય વ્યવદાનસ્ય સર્વાધિવ્યાધિશાતનમ્

નિર્વાણગ્રાહશાન્તત્વં બુદ્ધેભ્યો રક્ષણાદિકમ્ ।
અપ્રાણિવધમારભ્ય સર્વાકારજ્ઞતાનયે

સ્વયં સ્થિતસ્ય સત્ત્વાનાં સ્થાપનં પરિણામનમ્ ।
દાનાદીનાં ચ સમ્બોધાવિતિ માર્ગજ્ઞતાક્ષણાઃ

5 - ભાવનામાર્ગકારિત્રમ્
સર્વતો દમનં નામ સર્વતઃ ક્લેશનિર્જયઃ ।
ઉપક્રમાવિષહ્યત્વં બોધિરાધારપૂજ્યતા

સાસ્રવો ભાવનામાર્ગઃ
6 - ભાવનામાર્ગાધિમુક્તિઃ
અધિમુક્તિસ્ત્રિધા જ્ઞેયા સ્વાર્થા ચ સ્વપરાર્થિકા ।
પરાર્થિકૈવેત્યેષા ચ પ્રત્યેકં ત્રિવિધેષ્યતે

મૃદ્વી મધ્યાધિમાત્રા ચ મૃદુમૃદ્વાદિભેદતઃ ।
સા પુનસ્ત્રિબિધેત્યેવં સપ્તવિંશતિધા મતા

7 - ભાવનામાર્ગાધિમુક્તસ્ય સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ
સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિ ।
અધિમોક્ષસ્ય માત્રાણાં નવકૈસ્ત્રિભિરિષ્યતે

8 - પરિણામના
વિશેષઃ પરિણામસ્તુ તસ્ય કારિત્રમુત્તમમ્ ।
નોપલમ્ભાકૃતિશ્ચાસાવવિપર્યાસલક્ષણઃ

વિવિક્તો બુદ્ધપુણ્યૌઘસ્વભાવસ્મૃતિગોચરઃ ।
સોપાયશ્ચાનિમિત્તશ્ચ બુદ્ધૈરભ્યનુમોદિતઃ

ત્રૈધાતુકાપ્રપન્નશ્ચ પરિણામો ઽપરસ્ત્રિધા ।
મૃદુર્મધ્યો ઽધિમાત્રશ્ચ મહાપુણ્યોદયાત્મકઃ

9 - અનુમોદના
ઉપાયાનુપલમ્ભાભ્યાં શુભમૂલાનુમોદના ।
અનુમોદે મનસ્કારભાવનેહ વિધીયતે

અનાસ્રવો ભાવનામાર્ગઃ
10 - અભિનિર્હારઃ
સ્વભાવઃ શ્રેષ્ઠતા તસ્ય સર્વસ્યાનભિસંસ્કૃતિઃ ।
નોપલમ્ભેન ધર્માણામર્પણા ચ મહાર્થતા

11 - અત્યન્તવિશુદ્ધિઃ
બુદ્ધસેવા ચ દાનાદિરુપાયે યચ્ચ કૌશલમ્ ।
હેતવો ઽત્રાધિમોક્ષસ્ય ધર્મવ્યસનહેતવઃ

મારાધિષ્ઠાનગમ્ભીરધર્મતાનધિમુક્તતે ।
સ્કન્ધાદ્યભિનિવેશશ્ચ પાપમિત્રપરિગ્રહઃ

ફલશુદ્ધિશ્ચ રૂપાદિશુદ્ધિરેવ તયોર્દ્વયોઃ ।
અભિન્નાચ્છિન્નતા યસ્માદિતિ શુદ્ધિરુદીરિતા

ક્લેશજ્ઞેયત્રિમાર્ગસ્ય શિષ્યખડ્ગજિનૌરસામ્ ।
હાનાદ્ વિશુદ્ધિરાત્યન્તિકી તુ બુદ્ધસ્ય સર્વથા

મૃદુમૃદ્વાદિકો માર્ગઃ શુદ્ધિર્નવસુ ભૂમિષુ ।
અધિમાત્રાધિમાત્રાદેર્મલસ્ય પ્રતિપક્ષતઃ

ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષત્વં સમતા માનમેયયોઃ ।
માર્ગસ્ય ચેષ્યતે તસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારતઃ