અભિસમયાલંકાર · અધ્યાય 1

અભિસમયાલઙ્કાર (અસ)
નમો મઞ્જુશ્રિયે કુમારભૂતાય
આર્યમૈત્રેયનાથવિરચિતમ્ અભિસમયાલઙ્કારો નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રમ્
સર્વાકારજ્ઞાતાધિકારઃ પ્રથમઃ
મઙ્ગાલાચરણમ્
યા સર્વજ્ઞતયા નયત્યુપશમં શાન્તૈષિણઃ શ્રાવકાન્
યા માર્ગજ્ઞતયા જગદ્ધિતકૃતાં લોકાર્થસમ્પાદિકા ।
સર્વાકારમિદં વદન્તિ મુનયો વિશ્વં યયા સંગતાસ્
તસ્યૈ શ્રાવકબોધિસત્ત્વગણિનો બુદ્ધસ્ય માત્રે નમઃ

ગ્રાન્થારમ્ભપ્રયોજનમ્ સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગઃ શાસિત્રા યો ઽત્ર દેશિતઃ ।
ધીમન્તો વીક્ષિષિરંસ્તમનાલીઢં પરૈરિતિ

સ્મૃતૌ ચાધાય સૂત્રાર્થં ધર્મચર્યાં દશાત્મિકામ્ ।
સુખેન પ્રતિપત્સીરન્નિત્યારમ્ભપ્રયોજનમ્

પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કાયિકવ્યવસ્થાપનમ્
પ્રજ્ઞાપારમિતાષ્ટાભિઃ પદાર્થૈઃ સમુદીરિતા ।
સર્વાકારજ્ઞતા માર્ગજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા તતઃ

સર્વાકારાભિસમ્બોધો મૂર્ધપ્રાપ્તો ઽનુપૂર્વિકઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધો ધર્મકાયશ્ચ તે ઽષ્ટધા

ચિત્તોત્પાદો ઽવવાદશ્ચ નિર્વેધાઙ્ગં ચતુર્વિધમ્ ।
આધારઃ પ્રતિપત્તેશ્ચ ધર્મધાતુસ્વભાવકઃ

આલમ્બનં સમુદ્દેશઃ સન્નાહપ્રસ્થિતિક્રિયે ।
સમ્ભારાશ્ચ સનિર્યાણાઃ સર્વાકારજ્ઞતા મુનેઃ

ધ્યામીકરણતાદીનિ શિષ્યખડ્ગપથૌ ચ યૌ ।
મહાનુશંસો દૃઙ્માર્ગ એહિકામુત્રિકૈર્ગુણૈઃ

કારિત્રમધિમુક્તિશ્ચ સ્તુતસ્તોભિતશંસિતાઃ ।
પરિણામે ઽનુમોદે ચ મનસ્કારાવનુત્તમૌ

નિર્હારઃ શુદ્ધિરત્યન્તમિત્યયં ભાવનાપથઃ ।
વિજ્ઞાનાં બોધિસત્ત્વાનામિતિ માર્ગજ્ઞતોદિતા

પ્રજ્ઞયા ન ભવે સ્થાનં કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ ।
અનુપાયેન દૂરત્વમ્ ઉપાયેનાવિદૂરતા

વિપક્ષપ્રતિપક્ષૌ ચ પ્રયોગઃ સમતાસ્ય ચ ।
દૃઙ્માર્ગઃ શ્રાવકાદીનામિતિ સર્વજ્ઞતેષ્યતે

આકારાઃ સપ્રયોગાશ્ચ ગુણા દોષાઃ સલક્ષણાઃ ।
મોક્ષનિર્વેધભાગીયે શૈક્ષો ઽવૈવર્તિકો ગણઃ

સમતા ભવશાન્ત્યોશ્ચ ક્ષેત્રશુદ્ધિરનુત્તરા ।
સર્વાકારાભિસમ્બોધ એષ સોપાયકૌશલઃ

લિઙ્ગં તસ્ય વિવૃદ્ધિશ્ચ નિરૂઢિશ્ચિત્તસંસ્થિતિઃ ।
ચતુર્ધા ચ વિકલ્પસ્ય પ્રતિપક્ષશ્ચતુર્વિધઃ

પ્રત્યેકં દર્શનાખ્યે ચ ભાવનાખ્યે ચ વર્ત્મનિ ।
આનન્તર્યસમાધિશ્ચ સહ વિપ્રતિપત્તિભિઃ

મૂર્ધાભિસમયસ્ત્રેધા દશધા ચાનુપૂર્વિકઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધો લક્ષણેન ચતુર્વિધઃ

સ્વાભાવિકઃ સસામ્ભોગો નૈર્માણિકો ઽપરસ્તથા ।
ધર્મકાયઃ સકારિત્રશ્ચતુર્ધા સમુદીરિતઃ

સર્વાકારજ્ઞતા
1 - ચિત્તોત્પાદઃ
ચિત્તોત્પાદઃ પરાર્થાય સમ્યક્સમ્બોધિકામતા ।
સમાસવ્યાસતઃ સા ચ યથાસૂત્રં સ ચોચ્યતે

ભૂહેમચન્દ્રજ્વલનૈર્નિધિરત્નાકરાર્ણવૈઃ ।
વજ્રાચલૌષધીમિત્રૈશ્ચિન્તામણ્યર્કગીતિભિઃ

નૃપગઞ્જમહામાર્ગયાનપ્રસ્રવણોદકૈઃ ।
આનન્દોક્તિનદીમેવૈર્દ્વાવિંશતિવિધઃ સ ચ

2 - અવવાદઃ
પ્રતિપત્તૌ ચ સત્યેષુ બુદ્ધરત્નાદિષુ ત્રિષુ ।
અસક્તાવપરિશ્રાન્તો પ્રતિપત્સમ્પરિગ્રહે

ચક્ષુઃષુ પઞ્ચસુ જ્ઞેયઃ ષટ્સ્વભિજ્ઞાગુણેષુ ચ ।
દૃઙ્માર્ગે ભાવનાખ્યે ચેત્યવવાદો દશાત્મકઃ

મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિયૌ શ્રદ્ધાદૃષ્ટિપ્રાપ્તૌ કુલઙ્કલૌ ।
એકવીચ્યન્તરોત્પદ્ય કારાકારાકનિષ્ઠગાઃ

પ્લુતાસ્ત્રયો ભવસ્યાગ્રપરમો રૂપરાગહા ।
દૃષ્ટધર્મશમઃ કાયસાક્ષી ખડ્ગશ્ચ વિંશતિઃ

3 - નિર્વેધાઙ્ગમ્
આલમ્બનત આકારાદ્ધેતુત્વાત્ સમ્પરિગ્રહાત્ ।
ચતુર્વિકલ્પસંયોગં યથાસ્વં ભજતાં સતામ્

શ્રાવકેભ્યઃ સખડ્ગેભ્યો બોધિસત્ત્વસ્ય તાયિનઃ ।
મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણામૂષ્માદીનાં વિશિષ્ટતા

આલમ્બનમનિત્યાદિ સત્યાધારં તદાકૃતિઃ ।
નિષેધો ઽભિનિવેશાદેર્હેતુર્યાનત્રયાપ્તયે

રૂપાદ્યાયવ્યયૌ વિષ્ઠાસ્થિતિ પ્રજ્ઞપ્ત્યવાચ્યતે ।
રૂપાવાદવસ્થિતિસ્તેષાં તદ્ભાવેનાસ્વભાવતા

તયોર્મિથઃ સ્વભાવત્વં તદનિત્યાદ્યસંસ્થિતિઃ ।
તાસાં તદ્ભાવશૂન્યત્વં મિથઃ સ્વાભાવ્યમેતયોઃ

અનુદ્ગ્રહો યો ધર્માણાં તન્નિમિત્તાસમીક્ષણમ્ ।
પરીક્ષણં ચ પ્રજ્ઞાયાઃ સર્વસ્યાનુપલમ્ભતઃ

રૂપાદેરસ્વભાવત્વં તદભાવસ્વભાવતા ।
તદજાતિરનિર્યાણં શુદ્ધિસ્તદનિમિત્તતા

તન્નિમિત્તાનધિષ્ઠાનાનધિમુક્તિરસંજ્ઞતા ।
સમાધિસ્તસ્ય કારિત્રં વ્યાકૃતિર્મનનાક્ષયઃ

મિથસ્ત્રિકસ્ય સ્વાભાવ્યં સમાધેરવિકલ્પના ।
ઇતિ નિર્વેધભાગીયં મૃદુમધ્યાધિમાત્રતઃ

દ્વૈવિધ્યં ગ્રાહ્યકલ્પસ્ય વસ્તુતત્પ્રતિપક્ષતઃ ।
મોહરાશ્યાદિભેદેન પ્રત્યેકં નવધા તુ સઃ

દ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્ત્યધિષ્ઠાનો દ્વિવિધો ગ્રાહકો મતઃ ।
સ્વતન્ત્રાત્માદિરૂપેણ સ્કન્ધાદ્યાશ્રયતસ્તથા

ચિત્તાનવલીનત્વાદિનૈઃસ્વાભાવ્યાદિદેશકઃ ।
તદ્વિપક્ષપરિત્યાગઃ સર્વથા સમ્પરિગ્રહઃ

4 - પ્રતિપત્તેરાધારઃ
ષોઢાધિગમધર્મસ્ય પ્રતિપક્ષપ્રહાણયોઃ ।
તયોઃ પર્યુપયોગસ્ય પ્રજ્ઞાયાઃ કૃપયા સહ

શિષ્યાસાધારણત્વસ્ય પરાર્થાનુક્રમસ્ય ચ ।
જ્ઞાનસ્યાયત્નવૃત્તેશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ગોત્રમુચ્યતે

ધર્મધાતોરસમ્ભેદાદ્ ગોત્રભેદો ન યુજ્યતે ।
આધેયધર્મભેદાત્તુ તદ્ભેદઃ પરિગીયતે

5 - આલમ્બનમ્
આલમ્બનં સર્વધર્માસ્તે પુનઃ કુશલાદયઃ ।
લૌકિકાધિગમાખ્યાશ્ચ યે ચ લોકોત્તરા મતાઃ

સાસ્રવાનાસ્રવા ધર્માઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાશ્ચ યે ।
શિષ્યસાધારણા ધર્મા યે ચાસાધારણા મુનેઃ

6 - સમુદ્દેશઃ
સર્વસત્ત્વાગ્રતાચિત્તપ્રહાણાધિગમત્રયે ।
ત્રિભિર્મહત્ત્વૈરુદ્દેશો વિજ્ઞેયો ઽયં સ્વયમ્ભુવામ્

7 - સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ
દાનાદૌ ષડ્વિધે તેષાં પ્રત્યેકં સંગ્રહેણ યા ।
સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ સા ષડ્ભિઃ ષટ્કૈર્યથોદિતા

8 - પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિઃ
ધ્યાનારૂપ્યેષુ દાનાદૌ માર્ગે મૈત્ર્યાદિકેષુ ચ ।
ગતોપલમ્ભયોગે ચ ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિષુ

ઉદ્દેશે ષટ્સ્વભિજ્ઞાસુ સર્વાકારજ્ઞતાનયે ।
પ્રસ્થાનપ્રતિપજ્જ્ઞેયા મહાયાનાધિરોહિણી

9 - સમ્ભારપ્રતિપત્તિઃ
દયા દાનાદિકં ષટ્કં શમથઃ સવિદર્શનઃ ।
યુગનદ્ધશ્ચ યો માર્ગ ઉપાયે યચ્ચ કૌશલમ્

જ્ઞાનં પુણ્યં ચ માર્ગશ્ચ ધારણી ભૂમયો દશ ।
પ્રતિપક્ષશ્ચ વિજ્ઞેયઃ સમ્ભારપ્રતિપત્ક્રમઃ

1.
પ્રમુદિતા ભૂમિઃ
લભ્યતે પ્રથમા ભૂમિર્દશધા પરિકર્મણા
આશયો હિતવસ્તુત્વં સત્ત્વેષુ સમચિત્તતા

ત્યાગઃ સેવા ચ મિત્રાણાં સદ્ધર્માલમ્બનૈષણા ।
સદા નૈષ્ક્રમ્યચિત્તત્વં બુદ્ધકાયગતા સ્પૃહા

ધર્મસ્ય દેશના સત્યં દશમં વાક્યમિષ્યતે ।
જ્ઞેયં ચ પરિકર્મૈષાં સ્વભાવાનુપલમ્ભતઃ

2.
વિમલા ભૂમિઃ
શીલં કૃતજ્ઞતા ક્ષાન્તિઃ પ્રામોદ્યં મહતી કૃપા ।
ગૌરવં ગુરુશુશ્રૂષા વીર્યં દાનાદિકે ઽષ્ટમમ્

3.
પ્રભાકરી ભૂમિઃ
અતૃપ્તતા શ્રુતે દાનં ધર્મસ્ય ચ નિરામિષમ્ ।
બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય સંશુદ્ધિઃ સંસારાપરિખેદિતા

હ્રીરપત્રાપ્યમિત્યેતત્ પઞ્ચધા મનનાત્મકમ્ ।
4.
અર્ચિષ્મતી ભૂમિઃ
વનાશાલ્પેચ્છતા તુષ્ટિર્ધૂતસંલેખસેવનમ્

શિક્ષાયા અપરિત્યાગઃ કામાનાં વિજુગુપ્સનમ્ ।
નિર્વિત્સર્વાસ્તિસન્ત્યાગો ઽનવલીનાનપેક્ષતે

5.
સુદુર્જયા ભૂમિઃ
સંસ્તવં કુલમાત્સર્યં સ્થાનં સઙ્ગણિકાવહમ્ । આત્મોત્કર્ષપરાવજ્ઞે
કર્મમાર્ગાન્ દશાશુભાન્

માનં સ્તમ્ભં વિપર્યાસં વિમતિં ક્લેશમર્ષણમ્ ।
વિવર્જયન્ સમાપ્નોતિ દશૈતાન્ પઞ્ચમી ભુવમ્

6.
અભિમુખી ભૂમિઃ
દાનશીલક્ષમાવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપ્રપૂરણાત્ ।
શિષ્યખડ્ગસ્પૃહાત્રાસચેતસાં પરિવર્જકઃ

યાચિતો ઽનવલીનશ્ચ સર્વત્યાગે ઽપ્યદુર્મનાઃ ।
કૃશો ઽપિ નાર્થિનાં ક્ષેપ્તા ષષ્ઠીં ભૂમિં સમશ્નુતે

7.
દૂરઙ્ગમા ભૂમિઃ
આત્મસત્ત્વગ્રહો જીવપુદ્ગલોચ્છેદશાશ્વતઃ ।
નિમિત્તહેત્વોઃ સ્કન્ધેષુ ધાતુષ્વાયતનેષુ ચ

ત્રૈધાતુકે પ્રતિષ્ઠાનં સક્તિરાલીનચિત્તતા ।
રત્નત્રિતયશીલેષુ તદ્દૃષ્ટયભિનિવેશિતા

શૂન્યતાયાં વિવાદશ્ચ તદ્વિરોધશ્ચ વિંશતિઃ ।
કલઙ્કા યસ્ય વિચ્છિન્નાઃ સપ્તમીમેત્યસૌ ભુવમ્

ત્રિવિમોક્ષમુખજ્ઞાનં ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધતા ।
કરુણામનના ધર્મસમતૈકનયજ્ઞતા

અનુત્પાદક્ષમાજ્ઞાનં ધર્માણામેકધેરણા ।
કલ્પનાયાઃ સમુદ્ઘાતઃ સંજ્ઞાદૃક્ક્લેશવર્જનમ્

શમથસ્ય ચ નિધ્યપ્તિઃ કૌશલં ચ વિદર્શને ।
ચિત્તસ્ય દાન્તતા જ્ઞાનં સર્વત્રપ્રતિઘાતિ ચ

સક્તેરભૂમિર્યત્રેચ્છં ક્ષેત્રાન્તરગતિઃ સમમ્ ।
સર્વત્ર સ્વાત્મભાવસ્ય દર્શનં ચેતિ વિંશતિઃ

8.
અચલા ભૂમિઃ
સર્વસત્ત્વમનોજ્ઞાનમભિજ્ઞાક્રીડનં શુભા ।
બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય નિષ્પત્તિર્બુદ્ધસેવાપરીક્ષણે

અક્ષજ્ઞાનં જિનક્ષેત્રશુદ્ધિર્માયોપમા સ્થિતિઃ ।
સંચિન્ત્ય ચ ભવાદાનમિદં કર્માષ્ટધોદિતમ્

9.
સાધુમતો ભૂમિઃ
પ્રણિધાનાન્યનન્તાનિ દેવાદીનાં રૂતજ્ઞતા ।
નદીવ પ્રતિભાનાનાં ગર્ભાવક્રાન્તિરુત્તમા

કુલજાત્યોશ્ચ ગોત્રશ્ચ પરિવારસ્ય જન્મનઃ ।
નૈષ્ક્રમ્યબોધિવૃક્ષાણાં ગુણપૂરે સ્વસમ્પદઃ

10.
ધર્મમેધા ભૂમિઃ
નવભૂમીરતિક્રમ્ય બુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠતે ।
યેન જ્ઞાનેન સા જ્ઞેયા દશમી બોધિસત્ત્વભૂઃ

[પ્રતિપક્ષસમ્ભારઃ] પ્રતિપક્ષો ઽષ્ટધા જ્ઞેયો દર્શનાભ્યાસમાર્ગયોઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પાનામષ્ટાનામુપશાન્તયે

20 - નિર્યાણપ્રતિપત્તિઃ
ઉદ્દેશે સમતાયાં ચ સત્ત્વાર્થે યત્નવર્જને ।
અત્યન્તાય ચ નિર્યાણં નિર્યાણં પ્રાપ્તિલક્ષણમ્

સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચ નિર્યાણં માર્ગગોચરમ્ ।
નિર્યાણપ્રતિપજ્જ્ઞેયા સેયમષ્ટવિધાત્મિકા