અભિજ્ઞાનશકુન્તલ · અધ્યાય 6

સહજં કિલ યદ્ વિનિન્દિતં ન ખલુ તત્ કર્મ વિવર્જનીયમ્ ।
પશુમારણકર્મદારુણો ઽનુકમ્પામૃદુર્ એવ શ્રોત્રિયઃ ॥

આતાંરહરિતપાણ્ડુર જીવિતસર્વં વસન્તમાસસ્ય (યોઃ) ।
દૃષ્ટો ઽસિ ચૂતકોરક ઋતુમઙ્ગલ ત્વાં પ્રસાદયામિ ॥

ત્વમ્ અસિ મયા ચૂતાઙ્કુર દત્તઃ કામાય ગૃહીતધનુષે ।
પથિકજનયુવતિલક્ષ્યઃ પઞ્ચાભ્યધિકઃ શરો ભવ ॥

ચૂતાનાં ચિરનિર્ગતા અપિ કલિકા બધ્નાતિ ન સ્વં રજઃ સંનદ્ધં યદ્ અપિ સ્થિતં કુરબકં તત્ કોરકાવસ્થયા ।
કણ્ઠેષુ સ્ખલિતં ગતે ઽપિ શિશિરે પુંસ્કોકિલાનાં રુતમ્ શઙ્કે સંહરતિ સ્મરો ઽપિ ચકિતસ્ તૂણાર્ધકૃષ્ટં શરમ્ ॥

રમ્યં દ્વેષ્ટિ યથા પુરા પ્રકૃતિભિર્ ન પ્રત્યહં સેવ્યતે શય્યાપ્રાન્તવિવર્તનૈર્ વિગમયત્ય્ ઉન્નિદ્ર એવ ક્ષપાઃ ।
દાક્ષિણ્યેન દદાતિ વાચમ્ ઉચિતામ્ અન્તઃપુરેભ્યો યદા ગોત્રેષુ સ્ખલિતસ્ તદા ભવતિ ચ વ્રીડાવિલક્ષશ્ ચિરમ્ ॥

પ્રત્યાદિષ્ટવિશેષમણ્ડનવિધિર્ વામપ્રકોષ્ઠાર્પિતમ્ બિભ્રત્કાઞ્ચનમ્ એકમ્ એવ વલયં શ્વાસોપરક્તાધરઃ ।
ચિન્તાજાગરણપ્રતાન્તનયનસ્ તેજોગુણાદ્ આત્મનઃ સંસ્કારોલ્લિખિતો મહામણિર્ ઇવ ક્ષીણો ઽપિ નાલક્ષ્યતે ॥

પ્રથમં સારઙ્ગાક્ષ્યા પ્રિયયા પ્રતિબોધ્યમાનમ્ અપિ સુપ્તમ્ ।
અનુશયદુઃખાય ઇદં હતહૃદયં સંપ્રતિ વિબુદ્ધમ્ ॥

મુનિસુતાપ્રણયસ્મૃતિરોધિના મમ ચ મુક્તમ્ ઇદં તમસા મનઃ ।
મનસિજેન સખે પ્રહરિષ્યતા ધનુષિ ચૂતશરશ્ ચ નિવેશિતઃ ॥

ઇતઃ પ્રત્યાદેશાત્ સ્વજનમ્ અનુગન્તું વ્યવસિતા સ્થિતા તિષ્ઠ ઇત્ય્ ઉચ્ચૈર્ વદતિ ગુરુશિષ્યે ગુરુસમે ।
પુનર્ દૃષ્ટિં બાષ્પપ્રસરકલુષામ્ અર્પિતવતી મયિ ક્રૂરે યત્ તત્ સવિષમ્ ઇવ શલ્યં દહતિ મામ્ ॥

સ્વપ્નો નુ માયા નુ મતિભ્રમો નુ ક્લિષ્ટં નુ તાવત્ ફલમ્ એવ પુણ્યમ્ ।
અસંનિવૃત્ત્યૈ તદ્ અતીતમ્ એતે મનોરથા નામ તટપ્રપાતાઃ ॥

તવ સુચરિતમ્ અઙ્ગુલીય નૂનં પ્રતનુ મમેવ વિભાવ્યતે ફલેન ।
અરુણનખમનોહરાસુ તસ્યાશ્ ચ્યુતમ્ અસિ લબ્ધપદં યદ્ અઙ્ગુલીષુ ॥

એકૈકમ્ અત્ર દિવસે દિવસે મદીયં નામાક્ષરં ગણય ગચ્છસિ યાવદ્ અન્તમ્ ।
તાવત્ પ્રિયે મદવરોધગૃહપ્રવેશં નેતા જનસ્ તવ સમીપમ્ ઉપૈષ્યતીતિ ॥

કરં વિહાયાસિ નિમગ્નમ્ અમ્ભસિ । અથવા ।
અચેતનં નામ ગુણં ન લક્ષયેન્ મયૈવ કસ્માદ્ અવધીરિતા પ્રિયા ॥

યદ્ યત્ સાધુ ન ચિત્રે સ્યાત્ ક્રિયતે તત્ તદ્ અન્યથા ।
તથાપિ તસ્યા લાવણ્યં રેખયા કિંચિદ્ અન્વિતમ્ ॥

સ્વિન્નાઙ્ગુલિવિનિવેશો રેખાપ્રાન્તેષુ દૃશ્યતે મલિનઃ ।
અશ્રુ ચ કપોલપતિતં દૃશ્યમ્ ઇદં વર્ણિકોચ્છ્વાસાત્ ॥

સાક્ષાત્ પ્રિયામ્ ઉપગતામ્ અપહાય પૂર્વં ચિત્રાર્પિતાં પુનર્ ઇમાં બહુ મન્યમાનઃ ।
સ્રોતોવહાં પથિ નિકામજલામ્ અતીત્ય જાતઃ સખે પ્રણયવાન્ મૃગતૃષ્ણિકાયામ્ ॥

કાર્યા સૈકતલીનહંસમિથુના સ્રોતોવહા માલિની પાતાસ્ તામ્ અભિતો નિષણ્ણહરિણા ગૌરીગુરોઃ પાવનાઃ ।
શાખાલમ્બિતવલ્કલસ્ય ચ તરોર્ નિર્માતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અધઃ શૃઙ્ગે કૃષ્ણમૃગસ્ય વામનયનં કણ્ડૂયમાનાં મૃગીમ્ ॥

કૃતં ન કર્ણાર્પિતબન્ધનં સખે શિરીષમ્ આગણ્ડવિલમ્બિકેસરમ્ ।
ન વા શરચ્ચન્દ્રમરીચિકોમલં મૃણાલસૂત્રં રચિતં સ્તનાન્તરે ॥

એષા કુસુમનિષણ્ણા તૃષિતા અપિ સતી ભવન્તમ્ અનુરક્તા ।
પ્રતિપાલયતિ મધુકરી ન ખલુ મધુ વિના ત્વયા પિબતિ ॥

અક્લિષ્ટબાલતરુપલ્લવલોભનીયમ્ પીતં મયા સદયમ્ એવ રતોત્સવેષુ ।
બિમ્બાધરં સ્પૃશસિ ચેદ્ ભ્રમર પ્રિયાયાસ્ ત્વાં કારયામિ કમલોદરબન્ધનસ્થમ્ ॥

દર્શનસુખમ્ અનુભવતઃ સાક્ષાદ્ ઇવ તન્મયેન હૃદયેન ।
સ્મૃતિકારિણા ત્વયા મે પુનર્ અપિ ચિત્રીકૃતા કાન્તા ॥

પ્રજાગરાત્ ખિલીભૂતસ્ તસ્યાઃ સ્વપ્ને સમાગમઃ ।
બાષ્પસ્ તુ ન દદાત્ય્ એનાં દ્રષ્ટું ચિત્રગતામ્ અપિ ॥

યેન યેન વિયુજ્યન્તે પ્રજાઃ સ્નિગ્ધેન બન્ધુના ।
સ સ પાપાદ્ ઋતે તાસાં દુષ્યન્ત ઇતિ ઘુષ્યતામ્ ॥

સંરોપિતે ઽપ્ય્ આત્મનિ ધર્મપત્ની ત્યક્તા મયા નામ કુલપ્રતિષ્ઠા ।
કલ્પિષ્યમાણા મહતે ફલાય વસુંધરા કાલ ઇવોપ્તબીજા ॥

અસ્માત્ પરં બત યથાશ્રુતિ સંભૃતાનિ કો નઃ કુલે નિવપનાનિ નિયચ્છતીતિ ।
નૂનં પ્રસૂતિવિકલેન મયા પ્રસિક્તમ્ દૌતાશ્રુશેષમ્ ઉદકં પિતરઃ પિબન્તિ ॥

અહન્ય્ અહન્ય્ આત્મન એવ તાવજ્ જ્ઞાતું પ્રમાદસ્ખલિતં ન શક્યમ્ ।
પ્રજાસુ કઃ કે પથા પ્રયાતિ ઇત્ય્ અશેષતો વેદિતુમ્ અસ્તિ શક્તિઃ ॥

એષ ત્વામ્ અભિનવકણ્ઠશોણિતાર્થી શાર્દૂલઃ પશુમ્ ઇવ હન્મિ ચેષ્ટમાનમ્ ।
આર્તાનાં ભયમ્ અપનેતુમ્ આત્તધન્વા દુષ્યન્તસ્ તવ શરણં ભવત્વ્ ઇદાનીમ્ ॥

યો હનિષ્યતિ વધ્યં ત્વાં રક્ષ્યં રક્ષિષ્યતિ દ્વિજમ્ ।
હંસો હિ ક્ષીરમ્ આદત્તે તન્મિશ્રા વર્જયત્ય્ અપઃ ॥

કૃતા શરવ્યં હરિણા તવાસુરાઃ શરાસનં તેષુ વિકૃષ્યતામ્ ઇદમ્ ।
પ્રસાદસૌમ્યાનિ સતાં સુહૃજ્જને પતન્તિ ચક્ષૂંષિ ન દારુણાઃ શરાઃ ॥

સખ્યુસ્ તે સ કિલ શતક્રતોર્ અજય્યસ્ તસ્ય ત્વં રણશિરસિ સ્મૃતો નિહન્તા ।
ઉચ્છેત્તું પ્રભવતિ યન્ ન સપ્તસપ્તિસ્ તન્નૈશં તિમિરમ્ અપાકરોતિ ચન્દ્રઃ ॥

જ્વલતિ ચલિતેન્ધનો ઽગ્નિર્ વિપ્રકૃતઃ પન્નગઃ ફણાં કુરુતે ।
પ્રાયઃ સ્વં મહિમાનં ક્ષોભાત્ પ્રતિપદ્યતે હિ જનઃ ॥

ત્વન્મતિઃ કેવલા તાવત્ પરિપાલયતુ પ્રજાઃ ।
અધિજ્યમ્ ઇદમ્ અન્યસ્મિન્ કર્મણિ વ્યાપૃતં દ્ધનુઃ ॥