અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 4

અભિધર્મકોશભાષ્યે લોકનિર્દેશો નામ તૃતીયં કોશસ્થાનમ્ સમાપ્તમિતિ ।
શ્રીલામાવાકસ્ય યદત્ર પુણ્યમ્ ।
ચતુર્થં કોશસ્થાનમ્
ઓં નમો બુદ્ધાય ।
કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યં ચેતના તત્કૃતં ચ તત્ ।
ચેતના માનસં કર્મ તજ્જં વાક્કાયકર્મણી

તે તુ વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તી કાયવિજ્ઞપ્તિરિષ્યતે ।
સંસ્થાનં ન ગતિર્યસ્માત્સંસ્કૃતં ક્ષણિકં વ્યયાત્

ન કસ્યચિદહેતોઃ સ્યાત્ હેતુઃ સ્યાચ્ચ વિનાશકઃ ।
દ્વિગ્રાહ્યં સ્યાત્ ન ચાણૌ તત્ વાગ્વિજ્ઞપ્તિસ્તુ વાગ્ધ્વનિઃ

ત્રિવિધામલરૂપોક્તિવૃદ્ધયકુર્વત્પથાદિભિઃ ।
ક્ષણાદૂર્ધ્વમવિજ્ઞપ્તિઃ કામાપ્તાતીતભૂતજા

સ્વાનિ ભૂતાન્યુપાદાય કાયવાક્કર્મ સાસ્રવમ્ ।
અનાસ્રવં યત્ર જાતઃ અવિજ્ઞપ્તિરનુપાત્તિકા

નૈઃષ્યન્દિકી ચ સત્ત્વાખ્યા નિષ્યન્દોપાત્તભૂતજા ।
સમાધિજૌ પચયિકાનુપાત્તાભિન્નભૂતજા

નાવ્યાકૃતાસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિઃ ત્રિધાન્વ્યત્ અશુભં પુનઃ ।
કામે રૂપે ઽપ્યવિજ્ઞપ્તિઃ વિજ્ઞપ્તિઃ સવિચારયોઃ

કામે ઽપિ નિવૃતા નાસ્તિ સમુત્થાનમસદ્યતઃ ।
પરમાર્થશુભો મોક્ષઃ સ્વતો મૂલહ્ય્રપત્રપાઃ

સંપ્રયોગેણ તદ્યુક્તાઃ સમુત્થા નાત્ ક્રિયાદયઃ ।
વિપર્યયેણાકુશલં પરમાવ્યાકૃતે ધ્રુવે

સમુત્થાનં દ્વિધા હેતુતત્ક્ષણોત્થાનસંજ્ઞિતમ્ ।
પ્રવર્તકં તયોરાદ્યં દ્વિતીયમનુવર્તકમ્

પ્રવર્તકં દૃષ્ટિહેયં વિજ્ઞાનમ્ ઉભયં પુનઃ ।
માનસં ભાવનાહેયં પઞ્ચકં ત્વનુવર્તકમ્

પ્રવર્તકે શુભાદૌ હિ સ્યાત્ત્રિધાપ્યનુવર્તકમ્ ।
તુલ્યં મુનેઃ શુભં યાવત્ નોભયં તુ વિપાકજમ્

અવિજ્ઞપ્તિસ્ત્રિધા જ્ઞેયા સંવરાસંવરેતરા ।
સંવરઃ પ્રાતિમોક્ષાખ્યો ધ્યાનજો ઽનાસ્રવસ્તથા

અષ્ટધા પ્રાતિમોક્ષાખ્યઃ દ્રવ્યતસ્તુ ચતુર્વિધઃ ।
લિઙ્ગતો નામસંચારાત્ પૃથક્ તે ચાવિરોધિનઃ

પઞ્ચાષ્ટદશસર્વેભ્યો વર્જ્યેભ્યો વિરતિગ્રહાત્ ।
ઉપાસકોપવાસસ્થશ્રમણોદ્દેશભિક્ષુતા

શીલં સુચરિતં કર્મ સંવરશ્ચોચ્યતે પુનઃ ।
આદ્યે વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તો પ્રાતિમોક્ષક્રિયાપથઃ

પ્રાતિમોક્ષાન્વિતા અષ્ટૌ ધ્યાનજેન તદન્વિતઃ ।
અનાસ્રવેણાર્યસત્ત્વાઃ અન્ત્યૌ ચિત્તાનુવર્તિનૌ

અનાગમ્યે પ્રહાણાખ્યૌ તાવાનન્તર્યમાર્ગજૌ ।
સંપ્રજ્ઞાનસ્મૃતી દ્વે તુ મનૈન્દ્રિયસંવરૌ

પ્રાતિમોક્ષસ્થિતો નિત્યમત્યાગા દ્વર્તમાનયા ।
અવિજ્ઞપ્ત્યાન્વિતઃ પૂર્વાત્ ક્ષણાદૂર્ધ્વમતીતયા

તથૈવાસંવરસ્થો ઽપિ ધ્યાનસંવરવાન્ સદા ।
અતીતાજાતયા આર્યસ્તુ પ્રથમે નાભ્યતીતયા

સમાહીતાર્યમાર્ગસ્થૌ તૌ યુક્તૌ વર્તમાનયા ।
મધ્યસ્થસ્યાસ્તિ ચેદાદૌ મધ્યયા ઊર્ધ્વં દ્વિકાલયા

અસંવરસ્થઃ શુભયાશુભયા સંવરે સ્થિતઃ ।
અવિજ્ઞપ્ત્યાન્વિતો યાવત્ પ્રસાદક્લેશવેગવાન્

વિજ્ઞપ્ત્યા તુ પુનઃ સર્વે કુર્વન્તો મધ્યયાન્વિતાઃ ।
અતીતયા ક્ષણાદૂર્ધ્વમાત્યાગાત્ નાસ્ત્યજાતયા

નિવૃતાનિવૃતાભ્યાં ચ નાતીતાભ્યાં સમન્વિતઃ ।
અસંવરો દુશ્ચરિતં દૌઃશીલ્યં કર્મ તત્પથઃ

વિજ્ઞપ્ત્યૈવાન્વિતઃ કુર્વન્મધ્યસ્થો મૃદુચેતનઃ ।
ત્યક્તાનુત્પન્નવિજ્ઞપ્તિરવિજ્ઞપ્ત્યાર્યપુદ્ગલઃ

ધ્યાનજો ધ્યાનભૂમ્યૈવ લભ્યતે અનાસ્રવસ્તયા ।
આર્યયા પ્રાતિમોક્ષાખ્યઃ પરવિજ્ઞપનાદિભિઃ

યાવજ્જીવં સમાદાનમહોરાત્રં ચ સંવૃતેઃ ।
નાસંવરો ઽસ્ત્યહોરાત્રં ન કિલૈવં પ્રગૃહ્યતે

કાલ્યં ગ્રાહ્યો ઽન્યતો નીચૈઃ સ્થિતેનોક્તાનુવાદિતા ।
ઉપવાસઃ સમગ્રાઙ્ગો નિર્ભૂષેણાનિશાક્ષયાત્

શીલાઙ્ગાન્યપ્રમાદાઙ્ગં વ્રતાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ ।
ચત્વાર્યેકં તથા ત્રીણિ સ્મૃતિનાશો મદશ્ચ તૈઃ

અન્યસ્યાપ્યુપવાસો ઽસ્તિ શરણં ત્વગતસ્ય ન ।
ઉપાસકત્વોપગમાત્સંવૃત્ ઉક્તિસ્તુ ભિક્ષુવત્

સર્વે ચેત્ સંવૃતા એકદેશકાર્યાદયઃ કથમ્ ।
તત્પલનાત્ કિલ પ્રોક્તાઃ મૃદ્વાદિત્વં યથા મનઃ

બુદ્ધસંઘકરાન્ધર્માનશૈક્ષાનુભયાંશ્ચ સઃ ।
નિર્વાણં ચેતિ શરણં યો યાતિ શરણત્રયમ્

મિથ્યાચારાતિગર્હ્યત્વાત્સૌકર્યાદાક્રિયાપ્તિતઃ ।
યથાભ્યુપગમં લાભઃ સંવરસ્ય ન સંતતે

મૃષાવાદપ્રસઙ્ગાચ્ચ સર્વશિક્ષાવ્યતિક્રમે ।
પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યાન્મદ્યાદેવ અન્યુગુપ્તયે

સર્વોભયેભ્યઃ કામાપ્તો વર્તમાનેભ્ય આપ્યતે ।
મૌલેભ્યઃ સર્વકાલેભ્યો ધ્યાનાનાસ્રવ સંવરૌ

સંવરઃ સર્વસત્ત્વેભ્યો વિભાષા ત્વઙ્ગકારણૈઃ ।
અસંવરસ્તુ સર્વેભ્યઃ સર્વાઙ્ગેભ્યો ન કારણૈઃ

અસંવરસ્ય ક્રિયયા લાભો ઽભ્યુપગમેન વા ।
શેષાવિજ્ઞપ્તિલાભસ્તુ ક્ષેત્રાદાનાદરેહનાત્

પ્રાતિમોક્ષદમત્યાગઃ શિક્ષાનિક્ષેપણાચ્ચ્યુતેઃ ।
ઉભયવ્યઞ્જનોત્પત્તેર્મૂલચ્છેદાન્નિશાત્યયાત્

પતનીયેન ચેત્યેકે સદ્ધર્માન્તધિતો ઽપરે ।
ધનર્ણવત્તુ કાશ્મીરૈરાપન્નસ્યેષ્યતે દ્વયમ્

ભૂમિસંચારહાનિભ્યાં ધ્યાનાપ્તં ત્યજ્યતે શુભમ્ ।
તથારૂપ્યાપ્તમાર્યં તુ ફલાપ્ત્યુત્તપ્તિહાનિભિઃ

અસંવરઃ સંવરાપ્તિમૃત્યુદ્વિવ્યઞ્જનોદયૈઃ ।
વેગાદાનક્રિયાર્થાયુર્મૂલચ્છેદૈસ્તુ મધ્યમા

કામાપ્તં કુશલારૂપં મૂલચ્છેદોર્ધ્વજન્મતઃ ।
પ્રતિપક્ષોદયાત્ ક્લિષ્ટમરૂપં તુ વિહીયતે

નૃણામસંવરો હિત્વા શણ્ઢ પણ્ડદ્વિધાકૃતીન્ ।
કુરૂંશ્ચ સંવરો ઽપ્યેવં દેવાનાં ચ નૃણાં ત્રયઃ

કામરૂપજદેવાનાં ધ્યાનજઃ અનાસ્રવઃ પુનઃ ।
ધ્યાનાન્તરાસંજ્ઞિસત્ત્વવર્જ્યાનામપ્યરૂપિણામ્

ક્ષેમાક્ષેમેતરત્કર્મ કુશલાકુશલેતરત્ ।
પુણ્યાપુણ્યમનિઞ્જં ચ સુખેવેદ્યાદિ ચ ત્રયમ્

કામધાતૌ શુભં કર્મ પુણ્યમાનેઞ્જમૂર્ધ્વજમ્ ।
તદ્ભૂમિષુ યતઃ કર્મવિપાકં પ્રતિ નેઞ્જતિ

સુખવેદ્યં શુભં ધ્યાનાદાતૃતીયાત્ અતઃ પરમ્ ।
અદુઃખાસુખવેદ્યં તુ દુઃખવેદ્યમિહાશુભમ્

અધો ઽપિ મધ્યમસ્ત્યેકે ધ્યાનાન્તરવિપાકતઃ ।
અપૂર્વાચરમઃ પાકસ્ત્રયાણાં ચેષ્યતે યતઃ

સ્વભાવસંપ્રયોગાભ્યામાલમ્બનવિપાકતઃ ।
સંમુખીભાવતશ્ચેતિ પઞ્ચધા વેદનીયતા

નિયતાનિયતં તચ્ચ નિયતં ત્રિવિધં પુનઃ ।
દૃષ્ટધર્માદિવેદ્યત્વાત્ પઞ્ચધા કર્મ કેચન

ચતુષ્કોટિકમિત્યન્યે નિકાયાક્ષેપણં ત્રિભિઃ ।
સર્વત્ર ચતુરાક્ષેપઃ શુભસ્ય નરકે ત્રિધા

યદ્વિરક્તઃ સ્થિરો બાલસ્તત્ર નોત્પદ્યવેદ્યકૃત્ ।
નાન્યવેદ્યકૃદપ્યાર્યઃ કામે ઽગ્રે વાસ્થિરો ઽપિ ન

દ્વાવિંશતિવિધં કામેષ્વાક્ષિપત્યન્તરાભવઃ ।
દૃષ્ટધર્મફલં તચ્ચ નિકાયો હ્યેક એવ સઃ

તીવ્રક્લેશપ્રસાદેન સાતત્યેન ચ યત્કૃતમ્ ।
ગુણક્ષેત્રે ચ નિયતં તત્પિત્રોર્ઘાતકં ચ યત્

દૃષ્ટધર્મફલં કર્મ ક્ષેત્રાશયવિશેષતઃ ।
તદ્ભૂમ્યત્યન્તવૈરાગ્યાત્ વિપાકે નિયતં હિ યત્

યે નિરોધારણામૈત્રીદર્શનાર્હત્ફલોત્થિતાઃ ।
તેષુ કારાપકારાસ્ય ફલં સદ્યો ઽનુભૂયતે

કુશલસ્યાવિતર્કસ્ય કર્મણો વેદના મતા ।
વિપાકશ્ચૈતસિક્યેવ કાયિક્યેવાશુભસ્ય તુ

ચિત્તક્ષેપો મનશ્ચિત્તે સ ચ કર્મવિપાકજઃ ।
ભયોપઘાતવૈષમ્યશોકૈશ્ચ અકુરુકામિનામ્

વઙ્કદોષકષાયોક્તિઃ શાઠ્યદ્વેષજરાગજે ।
કૃષ્ણશુક્લાદિભેદેન પુનઃ કર્મ ચતુર્વિધમ્

અશુભં રૂપકામાપ્તં શુભં ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
કૃષ્ણશુક્લોભયં કર્મ તત્ક્ષયાય નિરાસ્રવમ્

ધર્મક્ષાન્તિષુ વૈરાગ્યે ચાનન્તર્યપથાષ્ટકે ।
યા ચેતના દ્વાદશધા કર્મ કૃષ્ણક્ષયાય તત્

નવમે ચેતના યા સા કૃષ્ણશુક્લક્ષયાય ચ ।
શુક્લસ્ય ધ્યાનવૈરાગ્યેષ્વન્ત્યાનન્તર્યમાર્ગજા

અન્યે નરકવેદ્યાન્યકામવેદ્યં દ્વયં વિદુઃ ।
દૃગ્ધેયં કૃષ્ણમન્યે અન્યત્કૃષ્ણશુક્લં તુ કામજમ્

અશૈક્ષં કાયવાક્કર્મ મનશ્ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
મૌનત્રયમ્ ત્રિધા શૌચં સર્વ સુચરિતત્રયમ્

અશુભં કાયકર્માદિ મતં દુશ્ચરિત ત્રયમ્ ।
અકર્માપિ ત્વભિધ્યાદિમનોદુશ્ચરિતં ત્રિધા

વિપર્યયાત્સુચરિતમ્ તદૌદારિકસંગ્રહાત્ ।
દશ કર્મપથા ઉક્તા યથાયોગં શુભાશુભાઃ

અશુભાઃ ષડવિજ્ઞપ્તિઃ દ્વિધૈકઃ તે ઽપિ કુર્વતઃ ।
દ્વિવિધાઃ સપ્ત કુશલાઃ અવિજ્ઞપ્તિઃ સમાધિજાઃ

સામન્તકાસ્તુ વિજ્ઞપ્તિઃ અવિજ્ઞપ્તિર્ભવેન્ન વા ।
વિપર્યયેણ પૃષ્ઠાનિ પ્રયોગસ્તુ ત્રિમૂલજઃ

તદનન્તરસંભૂતેરભિધ્યાદ્યાસ્ત્રિમૂલજાઃ ।
કુશલાઃ સપ્રયોગાન્તા અલોભદ્વેષમોહજાઃ

વધવ્યાપાદપારુષ્યનિષ્ઠા દ્વેષેણ લોભતઃ ।
પરસ્ત્રીગમનાભિધ્યાદત્તાદાનસમાપનમ્

મિથ્યાદૃષ્ટેસ્તુ મોહેન શેષાણાં ત્રિભિરિષ્યતે ।
સત્ત્વભોગાવધિષ્ઠાનં નામરૂપં ચ નામ ચ

સમં પ્રાક્ ચ મૃતસ્યાસ્તિ ન મૌલઃ અન્યાશ્રયોદયાત્ ।
સેનાદિષ્વેકકાર્યત્વાત્ સર્વે કર્ત્તૃવદન્વિતાઃ

પ્રાણાતિપાતઃ સંચિન્ત્ય પરસ્યાભ્રાન્તિમારણમ્ ।
અદત્તાદાનમન્યસ્વસ્વીક્રિયા બલચૌર્યતઃ

અગમ્યગમનં કામમિથ્યાચારશ્ચતુર્વિધઃ ।
અન્યથાસંજ્ઞિનો વાક્યમર્થાભિજ્ઞે મૃષાવચઃ

ચક્ષુઃ શ્રોતમનશ્ચિત્તૈરનુભૂતં ત્રિભિશ્ચ યત્ ।
તદ્દષ્ટશ્રુતવિજ્ઞાતં મતં ચોક્તં યથાક્રમમ્

પૈશુન્યં ક્લિષ્ટચિત્તસ્ય વચનં પરભેદને ।
પારૂષ્યમપ્રિયં સર્વ ક્લિષ્ટં ભિન્ન પ્રલાપિતા

અતો ઽન્યત્ ક્લિષ્ટમિત્યન્યે લપનાગીતનાટ્યવત્ ।
કુશાસ્તવચ્ચ અભિધ્યા તુ પરસ્વવિષમસ્પૃહા

વ્યાપાદઃ સત્ત્વવિદ્વેષઃ નાસ્તિદૃષ્ટિઃ શુભાશુભે ।
મિથ્યાદૃષ્ટિઃ ત્રયો હ્યત્ર પન્થાનઃ સપ્ત કર્મ ચ

મૂલચ્છેદસ્ત્વસદ્દૃષ્ટયા કામાપ્તોત્પત્તિલાભિનામ્ ।
ફલહેત્વપવાદિન્યા સર્વથા ક્રમશઃ નૃષુ

છિનત્તિ સ્ત્રી પુમાન્ દૃષ્ટિચરિતઃ સો ઽસમન્વયઃ ।
સંધિઃ કાઙ્ક્ષાસ્તિદૃષ્ટિભ્યાં નેહાનન્તર્યકારિણઃ

યુગપદ્યાવદષ્ટાભિરશુભૈઃ સહ વર્તતે ।
ચેતના દશભિર્યાવચ્છુભૈઃ નૈકાષ્ટપઞ્ચભિઃ

ભિન્નપ્રલાપપારૂષ્યવ્યાપાદા નરકે દ્વિધા ।
સમન્વાગમતો ઽભિધ્યામિથ્યાદૃષ્ટી કુરૌ ત્રયઃ

સપ્તમઃ સ્વયમપ્યત્ર કામે ઽન્યત્ર દશાશુભાઃ ।
શુભાસ્ત્રયસ્તુ સર્વત્ર સંમુખીભાવલાભતઃ

આરૂપ્યાસંજ્ઞિસત્ત્વેષુ લાભતઃ સપ્ત શેષિતે ।
સંમુખીભાવતશ્ચાપિ હિત્વા સનરકાન્ કુરૂન્

સર્વે ઽધિપતિનિષ્યન્દવિપાકફલદા મતાઃ ।
દુઃખનાન્મારણાદોજોનાશનાત્ત્રિવિધં ફલમ્

લોભજં કાયવાક્કર્મ મિથ્યાજીવઃ પૃથક્ કૃતઃ ।
દુઃશોધત્વાત્ પરિષ્કારલોભોત્થં ચેત્ ન સૂત્રતઃ

પ્રહાણમાર્ગે સમલે સફલં કર્મ પઞ્ચભિઃ ।
ચતુર્ભિરમલે અન્યચ્ચ સાસ્રવં યચ્છુભાશુભમ્

અનાસ્રવં પુનઃ શેષં ત્રિભિરવ્યાકૃતં ચ યત્ ।
ચત્વારિ દ્વે તથા ત્રીણિ કુશલસ્ય શુભાદયઃ

અશુભસ્ય શુભાદ્યા દ્વે ત્રીણિ ચત્વાર્યનુક્રમમ્ ।
અવ્યાકૃતસ્ય દ્વે ત્રીણિ ત્રીણી ચૈતે શુભાદયઃ

સર્વે ઽતીતસ્ય ચત્વારિ મધ્યમસ્યાપ્યનાગતાઃ ।
મધ્યમા દ્વે અજાતસ્ય ફલાનિ ત્રીણ્યનાગતાઃ

સ્વભૂમિધર્માશ્ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે વાન્યભૂમિકાઃ ।
શૈક્ષસ્ય ત્રીણિ શૈક્ષાદ્યાઃ અશૈક્ષસ્ય તુ કર્મણઃ

ધર્માઃ શૈક્ષાદિકા એકં ફલં ત્રીણ્યપિ ચ દ્વયમ્ ।
તાભ્યામન્યસ્ય શૈક્ષાદ્યા દ્વે દ્વે પઞ્ચ ફલાનિ ચ

ત્રીણિ ચત્વારિ ચૈકં ચ દૃગ્ઘેયસ્ય તદાદયઃ ।
તે દ્વે ચત્વાર્યથ ત્રીણિ ભાવનાહેયકર્મણઃ

અપ્રહેયસ્ય તે ત્વેકં દ્વે ચત્વારિ યથાક્રમમ્ ।
અયોગવિહિતં ક્લિષ્ટં વિધિભ્રષ્ટં ચ કેચન

એકં જન્માક્ષિપત્યેકમ્ અનેકં પરિપૂરકમ્ ।
નાક્ષેપિકે સમાપત્તી અચિત્તે પ્રાપ્તયો ન ચ

આનન્તર્યાણિ કર્માણિ તીવ્રક્લેશો ઽથ દુર્ગતિઃ ।
કૌરવાસંજ્ઞિત્ત્વાશ્ચ મતમાવરણત્રયમ્

ત્રિષુ દ્વિપેષ્વાનન્તર્ય શણ્ઢા દીનાં તુ નેષ્યતે ।
અલ્પોપકારાલજ્જિત્વાત્ શેષે ગતિષુ પઞ્ચસુ

સંઘભેદસ્ત્વસામગ્રીસ્વભાવો વિપ્રયુક્તકઃ ।
અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતો ધર્મઃ સંઘસ્તેન સમન્વિતઃ

તદવદ્ય મૃષાવાદસ્તેન ભેત્તા સમન્વિતઃ ।
અવીચૌ પચ્યતે કલ્પમ્ અધિકૈરધિકા રુજઃ

ભિક્ષુર્દૃક્ ચરિતો વૃત્તી ભિનત્તિ અન્યત્ર બાલિશાન્ ।
શાસ્તૃમાર્ગાન્તરક્ષાન્તૌ ભિન્નઃ ન વિવસત્યસૌ

ચક્રભેદઃ સ ચ મતઃ જમ્બૂદ્વીપે નવાદિભિઃ ।
કર્મભેદસ્ત્રિષુ દ્વિપેષુ અષ્ટભિરધિકૈશ્ચ સઃ

આદાવન્તે ઽર્બુદાત્ પૂર્વં યુગાચ્ચોપરતે મુનૌ ।
સીમાયાં ચાપ્યબદ્ધાયાં ચક્રભેદો ન જાયતે

ઉપકારિગુણક્ષેત્રનિરાકૃતિવિપાદનાત્ ।
વ્યઞ્જનાન્તરિતો ઽપિ સ્યાત્ માતા યચ્છોણિતોદ્ભવઃ

બુદ્ધે ન તાડનેચ્છસ્ય પ્રહારાન્નોર્ધ્વમર્હતિ ।
નાનન્તર્યપ્રયુક્તસ્ય વૈરાગ્યફલસંભવઃ

સંઘભેદે મૃષાવાદો મહાવદ્યતમો મતઃ ।
ભવાગ્રચેતના લોકે મહાફલતમા શુભે

દૂષણં માતુરર્હન્ત્યા નિયતિસ્થસ્ય મારણમ્ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય શૈક્ષસ્ય સંઘાયદ્વારહારિકા

આનન્તર્યસભાગાનિ પઞ્ચમં સ્તૂપભેદનમ્ ।
ક્ષાન્ત્યનાગામિતાર્હત્ત્વપ્રાપ્તૌ કર્માતિવિઘ્નકૃત્

બોધિસત્ત્વઃ કુતો યાવત્ યતો લક્ષણ કર્મકૃત્ ।
સુગતિઃ કુલજો ઽવ્યક્ષઃ પુમાન્ જાતિસ્મરો ઽનિવૃત્

જમ્બૂદ્વીપે પુમાનેવ સંમુખં બુદ્ધચેતનઃ ।
ચિન્તામયં કલ્પશતે શેષ આક્ષિપતે હિ તત્

એકૈકં પુણ્યશતજમ્ અસંખ્યેયત્રયાન્ત્યજાઃ ।
વિપશ્યી દીપકૃદત્નશિખી શાક્યમુનિઃ પુરા

સર્વત્ર સર્વ દદતઃ કારૂણ્યાદ્દાનપૂરણમ્ ।
અઙ્ગચ્છેદે ઽપ્યકોપાત્તુ રાગિણઃ ક્ષાન્તિશીલયોઃ

તિષ્યસ્તોત્રેણ વીર્યસ્ય ધીસમાધ્યોરનન્તરમ્ ।
પુણ્યં ક્રિયાથ તદ્વસ્તુ ત્રયં કર્મપથા યથા

દીયતે યેન તદ્દાનં પૂજાનુગ્રહકામ્યયા ।
કાયવાક્કર્મ સોત્થાનં મહાભોગ્યફલં ચ તત્

સ્વપરાર્થોભયાર્થાય નોભયાર્થાય દીયતે ।
તદ્વિશેષઃ પુનર્દાતૃવસ્તુક્ષેત્રવિશેષતઃ

દાતા વિશિષ્ટઃ શ્રદ્ધાદ્યૈઃ સત્કૃત્યાદિ દદાતિ અતઃ ।
સત્કારોદારરુચિતા કાલાનાચ્છેદ્યલાભિતા

વર્ણાદિસમ્પદા વસ્તુ સુરૂપત્વં યશસ્વિ વા ।
પ્રિયતા સુકુમારર્તુસુખસ્પર્શાઙ્ગતા તતઃ

ગતિદુઃખોપકારિત્વગુણૈઃ ક્ષેત્રં વિશિષ્યતે ।
અગ્રં મુક્તસ્ય મુક્તાય બોધિસત્ત્વસ્ય ચ અષ્ટમમ્

માતૃપિતૃગ્લાનધાર્મકથિકેભ્યો ઽન્ત્યજન્મને ।
બોધિસત્ત્વાય ચામેયા અનાર્યેભ્યો ઽપિ દક્ષિણા

પૃષ્ઠં ક્ષેત્રમધિષ્ઠાનં પ્રયોગશ્ચેતનાશયઃ ।
એષાં મૃદ્વધિમાત્રત્વાત્ કર્મમૃદ્વધિમાત્રતા

સંચેતનસમાપ્તિભ્યાં નિષ્ક્રૌકૃત્ય વિપક્ષતઃ ।
પરિવારાદ્વિપાકાચ્ચ કર્મોપચિત્તમુચ્યતે

ચૈત્યે ત્યાગાન્વયં પુણ્યં મૈત્ર્યાદિવદગૃણ્હતિ ।
કુક્ષેત્રે ઽપીષ્ટફલતા ફલબીજાવિપર્યયાત્

દૌઃશીલ્યમશુભં રૂપં શીલં તદ્વિરતિઃ દ્વિધા ।
પ્રતિક્ષિપ્તાચ્ચ બુદ્ધેન વિશુદ્ધં તુ ચતુર્ગુણમ્

દૌઃશીલ્યતદ્ધેત્વહતં તદ્વિપક્ષશમાશ્રિતમ્ ।
સમાહિતં તુ કુશલં ભાવના ચિત્તવાસનાત્

સ્વર્ગાય શીલં પ્રાધાન્યાત્ વિસંયોગાય ભાવના ।
ચતુર્ણાં બ્રાહ્મપુણ્યત્વં કલ્પં સ્વર્ગેષુ મોદનાત્

ધર્મદાનં યથાભૂત સૂત્રાદ્યક્લિષ્ટદેશના ।
પુણ્યનિર્વાણનિર્વેધભાગીયં કુશલં ત્રિધા

યોગપ્રવર્તિતં કર્મ સસમુત્થાપકં ત્રિધા ।
લિપિમુદ્રે સગણનં કાવ્યં સંખ્યા યથાક્રમમ્

સાવદ્યા નિવૃતા હીનાઃ ક્લિષ્ટાઃ ધર્માઃ શુભામલાઃ ।
પ્રણીતાઃ સંસ્કૃતશુભા સેવ્યાઃ મોક્ષસ્ત્વનુત્તરઃ