अभिधर्मकोश · अध्याय 4

अभिधर्मकोशभाष्ये लोकनिर्देशो नाम तृतीयं कोशस्थानम् समाप्तमिति ।
श्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम् ।
चतुर्थं कोशस्थानम्
ओं नमो बुद्धाय ।
कर्मजं लोकवैचित्र्यं चेतना तत्कृतं च तत् ।
चेतना मानसं कर्म तज्जं वाक्कायकर्मणी

ते तु विज्ञप्त्यविज्ञप्ती कायविज्ञप्तिरिष्यते ।
संस्थानं न गतिर्यस्मात्संस्कृतं क्षणिकं व्ययात्

न कस्यचिदहेतोः स्यात् हेतुः स्याच्च विनाशकः ।
द्विग्राह्यं स्यात् न चाणौ तत् वाग्विज्ञप्तिस्तु वाग्ध्वनिः

त्रिविधामलरूपोक्तिवृद्धयकुर्वत्पथादिभिः ।
क्षणादूर्ध्वमविज्ञप्तिः कामाप्तातीतभूतजा

स्वानि भूतान्युपादाय कायवाक्कर्म सास्रवम् ।
अनास्रवं यत्र जातः अविज्ञप्तिरनुपात्तिका

नैःष्यन्दिकी च सत्त्वाख्या निष्यन्दोपात्तभूतजा ।
समाधिजौ पचयिकानुपात्ताभिन्नभूतजा

नाव्याकृतास्त्यविज्ञप्तिः त्रिधान्व्यत् अशुभं पुनः ।
कामे रूपे ऽप्यविज्ञप्तिः विज्ञप्तिः सविचारयोः

कामे ऽपि निवृता नास्ति समुत्थानमसद्यतः ।
परमार्थशुभो मोक्षः स्वतो मूलह्य्रपत्रपाः

संप्रयोगेण तद्युक्ताः समुत्था नात् क्रियादयः ।
विपर्ययेणाकुशलं परमाव्याकृते ध्रुवे

समुत्थानं द्विधा हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् ।
प्रवर्तकं तयोराद्यं द्वितीयमनुवर्तकम्

प्रवर्तकं दृष्टिहेयं विज्ञानम् उभयं पुनः ।
मानसं भावनाहेयं पञ्चकं त्वनुवर्तकम्

प्रवर्तके शुभादौ हि स्यात्त्रिधाप्यनुवर्तकम् ।
तुल्यं मुनेः शुभं यावत् नोभयं तु विपाकजम्

अविज्ञप्तिस्त्रिधा ज्ञेया संवरासंवरेतरा ।
संवरः प्रातिमोक्षाख्यो ध्यानजो ऽनास्रवस्तथा

अष्टधा प्रातिमोक्षाख्यः द्रव्यतस्तु चतुर्विधः ।
लिङ्गतो नामसंचारात् पृथक् ते चाविरोधिनः

पञ्चाष्टदशसर्वेभ्यो वर्ज्येभ्यो विरतिग्रहात् ।
उपासकोपवासस्थश्रमणोद्देशभिक्षुता

शीलं सुचरितं कर्म संवरश्चोच्यते पुनः ।
आद्ये विज्ञप्त्यविज्ञप्तो प्रातिमोक्षक्रियापथः

प्रातिमोक्षान्विता अष्टौ ध्यानजेन तदन्वितः ।
अनास्रवेणार्यसत्त्वाः अन्त्यौ चित्तानुवर्तिनौ

अनागम्ये प्रहाणाख्यौ तावानन्तर्यमार्गजौ ।
संप्रज्ञानस्मृती द्वे तु मनैन्द्रियसंवरौ

प्रातिमोक्षस्थितो नित्यमत्यागा द्वर्तमानया ।
अविज्ञप्त्यान्वितः पूर्वात् क्षणादूर्ध्वमतीतया

तथैवासंवरस्थो ऽपि ध्यानसंवरवान् सदा ।
अतीताजातया आर्यस्तु प्रथमे नाभ्यतीतया

समाहीतार्यमार्गस्थौ तौ युक्तौ वर्तमानया ।
मध्यस्थस्यास्ति चेदादौ मध्यया ऊर्ध्वं द्विकालया

असंवरस्थः शुभयाशुभया संवरे स्थितः ।
अविज्ञप्त्यान्वितो यावत् प्रसादक्लेशवेगवान्

विज्ञप्त्या तु पुनः सर्वे कुर्वन्तो मध्ययान्विताः ।
अतीतया क्षणादूर्ध्वमात्यागात् नास्त्यजातया

निवृतानिवृताभ्यां च नातीताभ्यां समन्वितः ।
असंवरो दुश्चरितं दौःशील्यं कर्म तत्पथः

विज्ञप्त्यैवान्वितः कुर्वन्मध्यस्थो मृदुचेतनः ।
त्यक्तानुत्पन्नविज्ञप्तिरविज्ञप्त्यार्यपुद्गलः

ध्यानजो ध्यानभूम्यैव लभ्यते अनास्रवस्तया ।
आर्यया प्रातिमोक्षाख्यः परविज्ञपनादिभिः

यावज्जीवं समादानमहोरात्रं च संवृतेः ।
नासंवरो ऽस्त्यहोरात्रं न किलैवं प्रगृह्यते

काल्यं ग्राह्यो ऽन्यतो नीचैः स्थितेनोक्तानुवादिता ।
उपवासः समग्राङ्गो निर्भूषेणानिशाक्षयात्

शीलाङ्गान्यप्रमादाङ्गं व्रताङ्गानि यथाक्रमम् ।
चत्वार्येकं तथा त्रीणि स्मृतिनाशो मदश्च तैः

अन्यस्याप्युपवासो ऽस्ति शरणं त्वगतस्य न ।
उपासकत्वोपगमात्संवृत् उक्तिस्तु भिक्षुवत्

सर्वे चेत् संवृता एकदेशकार्यादयः कथम् ।
तत्पलनात् किल प्रोक्ताः मृद्वादित्वं यथा मनः

बुद्धसंघकरान्धर्मानशैक्षानुभयांश्च सः ।
निर्वाणं चेति शरणं यो याति शरणत्रयम्

मिथ्याचारातिगर्ह्यत्वात्सौकर्यादाक्रियाप्तितः ।
यथाभ्युपगमं लाभः संवरस्य न संतते

मृषावादप्रसङ्गाच्च सर्वशिक्षाव्यतिक्रमे ।
प्रतिक्षेपणसावद्यान्मद्यादेव अन्युगुप्तये

सर्वोभयेभ्यः कामाप्तो वर्तमानेभ्य आप्यते ।
मौलेभ्यः सर्वकालेभ्यो ध्यानानास्रव संवरौ

संवरः सर्वसत्त्वेभ्यो विभाषा त्वङ्गकारणैः ।
असंवरस्तु सर्वेभ्यः सर्वाङ्गेभ्यो न कारणैः

असंवरस्य क्रियया लाभो ऽभ्युपगमेन वा ।
शेषाविज्ञप्तिलाभस्तु क्षेत्रादानादरेहनात्

प्रातिमोक्षदमत्यागः शिक्षानिक्षेपणाच्च्युतेः ।
उभयव्यञ्जनोत्पत्तेर्मूलच्छेदान्निशात्ययात्

पतनीयेन चेत्येके सद्धर्मान्तधितो ऽपरे ।
धनर्णवत्तु काश्मीरैरापन्नस्येष्यते द्वयम्

भूमिसंचारहानिभ्यां ध्यानाप्तं त्यज्यते शुभम् ।
तथारूप्याप्तमार्यं तु फलाप्त्युत्तप्तिहानिभिः

असंवरः संवराप्तिमृत्युद्विव्यञ्जनोदयैः ।
वेगादानक्रियार्थायुर्मूलच्छेदैस्तु मध्यमा

कामाप्तं कुशलारूपं मूलच्छेदोर्ध्वजन्मतः ।
प्रतिपक्षोदयात् क्लिष्टमरूपं तु विहीयते

नृणामसंवरो हित्वा शण्ढ पण्डद्विधाकृतीन् ।
कुरूंश्च संवरो ऽप्येवं देवानां च नृणां त्रयः

कामरूपजदेवानां ध्यानजः अनास्रवः पुनः ।
ध्यानान्तरासंज्ञिसत्त्ववर्ज्यानामप्यरूपिणाम्

क्षेमाक्षेमेतरत्कर्म कुशलाकुशलेतरत् ।
पुण्यापुण्यमनिञ्जं च सुखेवेद्यादि च त्रयम्

कामधातौ शुभं कर्म पुण्यमानेञ्जमूर्ध्वजम् ।
तद्भूमिषु यतः कर्मविपाकं प्रति नेञ्जति

सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीयात् अतः परम् ।
अदुःखासुखवेद्यं तु दुःखवेद्यमिहाशुभम्

अधो ऽपि मध्यमस्त्येके ध्यानान्तरविपाकतः ।
अपूर्वाचरमः पाकस्त्रयाणां चेष्यते यतः

स्वभावसंप्रयोगाभ्यामालम्बनविपाकतः ।
संमुखीभावतश्चेति पञ्चधा वेदनीयता

नियतानियतं तच्च नियतं त्रिविधं पुनः ।
दृष्टधर्मादिवेद्यत्वात् पञ्चधा कर्म केचन

चतुष्कोटिकमित्यन्ये निकायाक्षेपणं त्रिभिः ।
सर्वत्र चतुराक्षेपः शुभस्य नरके त्रिधा

यद्विरक्तः स्थिरो बालस्तत्र नोत्पद्यवेद्यकृत् ।
नान्यवेद्यकृदप्यार्यः कामे ऽग्रे वास्थिरो ऽपि न

द्वाविंशतिविधं कामेष्वाक्षिपत्यन्तराभवः ।
दृष्टधर्मफलं तच्च निकायो ह्येक एव सः

तीव्रक्लेशप्रसादेन सातत्येन च यत्कृतम् ।
गुणक्षेत्रे च नियतं तत्पित्रोर्घातकं च यत्

दृष्टधर्मफलं कर्म क्षेत्राशयविशेषतः ।
तद्भूम्यत्यन्तवैराग्यात् विपाके नियतं हि यत्

ये निरोधारणामैत्रीदर्शनार्हत्फलोत्थिताः ।
तेषु कारापकारास्य फलं सद्यो ऽनुभूयते

कुशलस्यावितर्कस्य कर्मणो वेदना मता ।
विपाकश्चैतसिक्येव कायिक्येवाशुभस्य तु

चित्तक्षेपो मनश्चित्ते स च कर्मविपाकजः ।
भयोपघातवैषम्यशोकैश्च अकुरुकामिनाम्

वङ्कदोषकषायोक्तिः शाठ्यद्वेषजरागजे ।
कृष्णशुक्लादिभेदेन पुनः कर्म चतुर्विधम्

अशुभं रूपकामाप्तं शुभं चैव यथाक्रमम् ।
कृष्णशुक्लोभयं कर्म तत्क्षयाय निरास्रवम्

धर्मक्षान्तिषु वैराग्ये चानन्तर्यपथाष्टके ।
या चेतना द्वादशधा कर्म कृष्णक्षयाय तत्

नवमे चेतना या सा कृष्णशुक्लक्षयाय च ।
शुक्लस्य ध्यानवैराग्येष्वन्त्यानन्तर्यमार्गजा

अन्ये नरकवेद्यान्यकामवेद्यं द्वयं विदुः ।
दृग्धेयं कृष्णमन्ये अन्यत्कृष्णशुक्लं तु कामजम्

अशैक्षं कायवाक्कर्म मनश्चैव यथाक्रमम् ।
मौनत्रयम् त्रिधा शौचं सर्व सुचरितत्रयम्

अशुभं कायकर्मादि मतं दुश्चरित त्रयम् ।
अकर्मापि त्वभिध्यादिमनोदुश्चरितं त्रिधा

विपर्ययात्सुचरितम् तदौदारिकसंग्रहात् ।
दश कर्मपथा उक्ता यथायोगं शुभाशुभाः

अशुभाः षडविज्ञप्तिः द्विधैकः ते ऽपि कुर्वतः ।
द्विविधाः सप्त कुशलाः अविज्ञप्तिः समाधिजाः

सामन्तकास्तु विज्ञप्तिः अविज्ञप्तिर्भवेन्न वा ।
विपर्ययेण पृष्ठानि प्रयोगस्तु त्रिमूलजः

तदनन्तरसंभूतेरभिध्याद्यास्त्रिमूलजाः ।
कुशलाः सप्रयोगान्ता अलोभद्वेषमोहजाः

वधव्यापादपारुष्यनिष्ठा द्वेषेण लोभतः ।
परस्त्रीगमनाभिध्यादत्तादानसमापनम्

मिथ्यादृष्टेस्तु मोहेन शेषाणां त्रिभिरिष्यते ।
सत्त्वभोगावधिष्ठानं नामरूपं च नाम च

समं प्राक् च मृतस्यास्ति न मौलः अन्याश्रयोदयात् ।
सेनादिष्वेककार्यत्वात् सर्वे कर्त्तृवदन्विताः

प्राणातिपातः संचिन्त्य परस्याभ्रान्तिमारणम् ।
अदत्तादानमन्यस्वस्वीक्रिया बलचौर्यतः

अगम्यगमनं काममिथ्याचारश्चतुर्विधः ।
अन्यथासंज्ञिनो वाक्यमर्थाभिज्ञे मृषावचः

चक्षुः श्रोतमनश्चित्तैरनुभूतं त्रिभिश्च यत् ।
तद्दष्टश्रुतविज्ञातं मतं चोक्तं यथाक्रमम्

पैशुन्यं क्लिष्टचित्तस्य वचनं परभेदने ।
पारूष्यमप्रियं सर्व क्लिष्टं भिन्न प्रलापिता

अतो ऽन्यत् क्लिष्टमित्यन्ये लपनागीतनाट्यवत् ।
कुशास्तवच्च अभिध्या तु परस्वविषमस्पृहा

व्यापादः सत्त्वविद्वेषः नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे ।
मिथ्यादृष्टिः त्रयो ह्यत्र पन्थानः सप्त कर्म च

मूलच्छेदस्त्वसद्दृष्टया कामाप्तोत्पत्तिलाभिनाम् ।
फलहेत्वपवादिन्या सर्वथा क्रमशः नृषु

छिनत्ति स्त्री पुमान् दृष्टिचरितः सो ऽसमन्वयः ।
संधिः काङ्क्षास्तिदृष्टिभ्यां नेहानन्तर्यकारिणः

युगपद्यावदष्टाभिरशुभैः सह वर्तते ।
चेतना दशभिर्यावच्छुभैः नैकाष्टपञ्चभिः

भिन्नप्रलापपारूष्यव्यापादा नरके द्विधा ।
समन्वागमतो ऽभिध्यामिथ्यादृष्टी कुरौ त्रयः

सप्तमः स्वयमप्यत्र कामे ऽन्यत्र दशाशुभाः ।
शुभास्त्रयस्तु सर्वत्र संमुखीभावलाभतः

आरूप्यासंज्ञिसत्त्वेषु लाभतः सप्त शेषिते ।
संमुखीभावतश्चापि हित्वा सनरकान् कुरून्

सर्वे ऽधिपतिनिष्यन्दविपाकफलदा मताः ।
दुःखनान्मारणादोजोनाशनात्त्रिविधं फलम्

लोभजं कायवाक्कर्म मिथ्याजीवः पृथक् कृतः ।
दुःशोधत्वात् परिष्कारलोभोत्थं चेत् न सूत्रतः

प्रहाणमार्गे समले सफलं कर्म पञ्चभिः ।
चतुर्भिरमले अन्यच्च सास्रवं यच्छुभाशुभम्

अनास्रवं पुनः शेषं त्रिभिरव्याकृतं च यत् ।
चत्वारि द्वे तथा त्रीणि कुशलस्य शुभादयः

अशुभस्य शुभाद्या द्वे त्रीणि चत्वार्यनुक्रमम् ।
अव्याकृतस्य द्वे त्रीणि त्रीणी चैते शुभादयः

सर्वे ऽतीतस्य चत्वारि मध्यमस्याप्यनागताः ।
मध्यमा द्वे अजातस्य फलानि त्रीण्यनागताः

स्वभूमिधर्माश्चत्वारि त्रीणि द्वे वान्यभूमिकाः ।
शैक्षस्य त्रीणि शैक्षाद्याः अशैक्षस्य तु कर्मणः

धर्माः शैक्षादिका एकं फलं त्रीण्यपि च द्वयम् ।
ताभ्यामन्यस्य शैक्षाद्या द्वे द्वे पञ्च फलानि च

त्रीणि चत्वारि चैकं च दृग्घेयस्य तदादयः ।
ते द्वे चत्वार्यथ त्रीणि भावनाहेयकर्मणः

अप्रहेयस्य ते त्वेकं द्वे चत्वारि यथाक्रमम् ।
अयोगविहितं क्लिष्टं विधिभ्रष्टं च केचन

एकं जन्माक्षिपत्येकम् अनेकं परिपूरकम् ।
नाक्षेपिके समापत्ती अचित्ते प्राप्तयो न च

आनन्तर्याणि कर्माणि तीव्रक्लेशो ऽथ दुर्गतिः ।
कौरवासंज्ञित्त्वाश्च मतमावरणत्रयम्

त्रिषु द्विपेष्वानन्तर्य शण्ढा दीनां तु नेष्यते ।
अल्पोपकारालज्जित्वात् शेषे गतिषु पञ्चसु

संघभेदस्त्वसामग्रीस्वभावो विप्रयुक्तकः ।
अक्लिष्टाव्याकृतो धर्मः संघस्तेन समन्वितः

तदवद्य मृषावादस्तेन भेत्ता समन्वितः ।
अवीचौ पच्यते कल्पम् अधिकैरधिका रुजः

भिक्षुर्दृक् चरितो वृत्ती भिनत्ति अन्यत्र बालिशान् ।
शास्तृमार्गान्तरक्षान्तौ भिन्नः न विवसत्यसौ

चक्रभेदः स च मतः जम्बूद्वीपे नवादिभिः ।
कर्मभेदस्त्रिषु द्विपेषु अष्टभिरधिकैश्च सः

आदावन्ते ऽर्बुदात् पूर्वं युगाच्चोपरते मुनौ ।
सीमायां चाप्यबद्धायां चक्रभेदो न जायते

उपकारिगुणक्षेत्रनिराकृतिविपादनात् ।
व्यञ्जनान्तरितो ऽपि स्यात् माता यच्छोणितोद्भवः

बुद्धे न ताडनेच्छस्य प्रहारान्नोर्ध्वमर्हति ।
नानन्तर्यप्रयुक्तस्य वैराग्यफलसंभवः

संघभेदे मृषावादो महावद्यतमो मतः ।
भवाग्रचेतना लोके महाफलतमा शुभे

दूषणं मातुरर्हन्त्या नियतिस्थस्य मारणम् ।
बोधिसत्त्वस्य शैक्षस्य संघायद्वारहारिका

आनन्तर्यसभागानि पञ्चमं स्तूपभेदनम् ।
क्षान्त्यनागामितार्हत्त्वप्राप्तौ कर्मातिविघ्नकृत्

बोधिसत्त्वः कुतो यावत् यतो लक्षण कर्मकृत् ।
सुगतिः कुलजो ऽव्यक्षः पुमान् जातिस्मरो ऽनिवृत्

जम्बूद्वीपे पुमानेव संमुखं बुद्धचेतनः ।
चिन्तामयं कल्पशते शेष आक्षिपते हि तत्

एकैकं पुण्यशतजम् असंख्येयत्रयान्त्यजाः ।
विपश्यी दीपकृदत्नशिखी शाक्यमुनिः पुरा

सर्वत्र सर्व ददतः कारूण्याद्दानपूरणम् ।
अङ्गच्छेदे ऽप्यकोपात्तु रागिणः क्षान्तिशीलयोः

तिष्यस्तोत्रेण वीर्यस्य धीसमाध्योरनन्तरम् ।
पुण्यं क्रियाथ तद्वस्तु त्रयं कर्मपथा यथा

दीयते येन तद्दानं पूजानुग्रहकाम्यया ।
कायवाक्कर्म सोत्थानं महाभोग्यफलं च तत्

स्वपरार्थोभयार्थाय नोभयार्थाय दीयते ।
तद्विशेषः पुनर्दातृवस्तुक्षेत्रविशेषतः

दाता विशिष्टः श्रद्धाद्यैः सत्कृत्यादि ददाति अतः ।
सत्कारोदाररुचिता कालानाच्छेद्यलाभिता

वर्णादिसम्पदा वस्तु सुरूपत्वं यशस्वि वा ।
प्रियता सुकुमारर्तुसुखस्पर्शाङ्गता ततः

गतिदुःखोपकारित्वगुणैः क्षेत्रं विशिष्यते ।
अग्रं मुक्तस्य मुक्ताय बोधिसत्त्वस्य च अष्टमम्

मातृपितृग्लानधार्मकथिकेभ्यो ऽन्त्यजन्मने ।
बोधिसत्त्वाय चामेया अनार्येभ्यो ऽपि दक्षिणा

पृष्ठं क्षेत्रमधिष्ठानं प्रयोगश्चेतनाशयः ।
एषां मृद्वधिमात्रत्वात् कर्ममृद्वधिमात्रता

संचेतनसमाप्तिभ्यां निष्क्रौकृत्य विपक्षतः ।
परिवाराद्विपाकाच्च कर्मोपचित्तमुच्यते

चैत्ये त्यागान्वयं पुण्यं मैत्र्यादिवदगृण्हति ।
कुक्षेत्रे ऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययात्

दौःशील्यमशुभं रूपं शीलं तद्विरतिः द्विधा ।
प्रतिक्षिप्ताच्च बुद्धेन विशुद्धं तु चतुर्गुणम्

दौःशील्यतद्धेत्वहतं तद्विपक्षशमाश्रितम् ।
समाहितं तु कुशलं भावना चित्तवासनात्

स्वर्गाय शीलं प्राधान्यात् विसंयोगाय भावना ।
चतुर्णां ब्राह्मपुण्यत्वं कल्पं स्वर्गेषु मोदनात्

धर्मदानं यथाभूत सूत्राद्यक्लिष्टदेशना ।
पुण्यनिर्वाणनिर्वेधभागीयं कुशलं त्रिधा

योगप्रवर्तितं कर्म ससमुत्थापकं त्रिधा ।
लिपिमुद्रे सगणनं काव्यं संख्या यथाक्रमम्

सावद्या निवृता हीनाः क्लिष्टाः धर्माः शुभामलाः ।
प्रणीताः संस्कृतशुभा सेव्याः मोक्षस्त्वनुत्तरः