અભિધર્મદીપ · શ્લોક 41-60

સભાગ એવ ધર્માખ્યઃ શેષાસ્તૂભયથા સ્મૃતાઃ ।
સભાગસ્તત્સભાગત્વે સ્વક્રિયાભાક્તુ તુલ્યતે

ચક્ષુઃ સધર્મધાત્વંશં નવધા દૃષ્ટિરૂચ્યતે ।
પાઞ્ચવિજ્ઞાનકી પ્રજ્ઞા ન દૃષ્ટિરનિતીરણાત્

સમેઘામેઘરાત્ર્યહ્નોર્દૃશ્યં ચક્ષુર્યથેક્ષતે ।
ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટદૃશૌ તદ્વચ્છૈક્ષાશૈંક્ષે ચ પશ્યતઃ

ચક્ષુઃ પશ્યતિ વિજ્ઞાનં વિજાનાતિ સ્વગોચરમ્ ।
આલોચનોપલબ્ધિત્વાદ્વિશેષઃ સુમહાંસ્તયોઃ

એકસ્ય ચક્ષુષઃ કાર્યં વિજ્ઞાનમથવા દ્વયોઃ ।
અપ્રાપ્યાર્થં મનશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ ત્રીણ્યતો ઽન્યથા

અપ્રાપ્તગ્રાહિણઃ સિદ્ધા દૂરાસન્નસમગ્રહાત્ ।
પ્રદીપાદિપ્રભાવશ્ચેત્ ન સમં તત્સમુદ્ભવાત્

સર્વગ્રહપ્રસંગશ્ચેન્નાયસ્કાન્તાદિદર્શનાત્ ।
સર્વગત્વાદદોષશ્ચેન્નાયોગાત્તિલતૈલવત્

ન હ્યૂર્ધ્વં ચક્ષુષઃ કાયો ન રૂપં નાક્ષિજં મનઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય તુ નેત્રાર્થસ્તૌ ચ કાયસ્ય સવંતઃ

નોપરિષ્ટાચ્છ્રુ તેઃ કાયો ન શબ્દો ન સ્વકં મનઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય તુ નિહ્રાદસ્તૌ ચ કાયસ્ય સર્વતઃ

ત્રયાણાં ત્રીણ્યપિ સ્વાનિ તનોર્વિજ્ઞાનમપ્યધઃ ।
મનસ્ત્વનિયતં યોગિવૈશ્વરૂપ્યં પ્રદર્શિતમ્

સાસ્રવાનાસ્રાઃ સ્કન્ધા યે તૂપાદાનસંજ્ઞિતાઃ ।
સાસ્રવા એવ તે જ્ઞેયાસ્તત્સાચિવ્યક્રિયાદિભિઃ

અધ્વાદ્યાઃ સ્કન્ધપર્યાયાઃ ધર્માદ્યા વસ્તુનઃ સતઃ ।
યે તુ સાસ્રવસંજ્ઞાસ્તે પ્રોક્તા દુઃખાદિનામભિઃ

સ્વાત્મ્યગોચરકાર્યાણામેકત્વાદેકધાતુતા ।
ચક્ષુરાદિદ્વિભાવે ઽપિ દ્વ્યુત્પત્તિઃ કર્મત્રિત્વશાત્

અસાધારણવૈશિષ્ટ્યાદૈશ્વર્યાદાન્તરઙ્ગયતઃ ।
સત્યપ્યનેકહેતુત્વે વિજ્ઞાનં તૈર્વિશેષ્યતે

નિત્યત્વાત્કુશલત્વાચ્ચ નિર્વાણં દ્રવ્યમઞ્જસા ।
સારદ્રવ્યેન તેનૈકો ધર્માખ્યો દ્રવ્યવાન્મતઃ

પ્રથમં નિર્મલં ચિત્તમસાભાગ્યાત્ક્ષણઃ સ્મૃતઃ ।
તેનાદ્ભુતક્ષણેનૈતે ક્ષણિકાઃ પશ્ચિમાસ્ત્રયઃ

ઘ્રાણં જિહ્વા ચ કાયશ્ચ તુલ્યાર્થગ્રાહ્યદસ્ત્રયમ્ ।
પશ્ચિમસ્યાશ્રયો ઽતીતઃ પઞ્ચાનાં તૈઃ સહાપિ ચ

નિશ્રિત્ય ખલ્વનાગમ્યં નિશ્રયાંશ્ચતુરો ઽથ વા ।
અનાસ્રવેણ માર્ગેંણ ચક્ષુર્ધાતુર્નિરુધ્યતે

અનાગમ્યં તુ નિશ્રિત્ય ગન્ધધાતુર્નિરુધ્યતે ।
મનોધાતુરનાગમ્યં યદિ વા સપ્તનિશ્રયાત્

અનાગમ્યં તથૈવાદ્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસંજ્ઞકઃ ।
ધર્મધાતોર્વિચિત્રત્વાદ્યથાયોગં વિનિર્દિશેત્