અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 41-60

પૃથગ્જનત્વમિતિ ચેત્ । ન । તસ્યાનિવૃતાવ્યાકૃતત્વાત, સમુચ્છિન્નકુશલમૂલવીતરાગાણામપિ તત્સમન્વાગમાત્ । આપાયિકં ચ કાયવાક્કર્મરૂપસ્વભાવં તદપ્યાર્યમાર્ગવિરોધિત્વાદ્વિહીનં ન તુ પ્રહીણં તસ્માદુભયં ન દર્શનહેયં સત્યેષ્વવિપ્રતિપત્તેઃ । દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તૌ પૃથગ્જનત્વપ્રસંગાચ્ચ ।
પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયા અવિકલ્પકાસ્તે ઽપિ ન દર્શનહેયાઃ ॥
કતિ સભાગાઃ કતિ તત્સભાગાઃ ?
સભાગ એવ ધર્માખ્યઃ શેષાસ્તૂભયથા સ્મૃતાઃ ।
ધર્મધાતુવર્જ્યા અન્યે ધાતવો દ્વિધા । સભાગાસ્તત્સભાગાશ્ચ ॥
કઃ પુનઃ સભાગાર્થઃ કો વા તત્સભાગાર્થઃ ?
સભાગસ્તત્સભાગત્વે સ્વક્રિયાભાક્તુ તુલ્યતે

યઃ સ્વક્રિયાં ભજતે સ સભાગ ઇત્યુચ્યતે । યઃ સ્વક્રિયાવિરહિતઃ સ તત્સાદૃશ્યમાત્રભજમાનત્વાત્ તત્સભાગ ઇત્યાખ્યાયતે ।
અત્ર સભાગસ્ત્રિવિધઃ । અધ્વસુ સ્વક્રિયાભેદેન વાચ્યઃ । એવં તત્સભાગઃ ક્રિયાવિરહિતો વાચ્યઃ । અનુત્પત્તિધર્મકં ચતુર્થમિતિ કાશ્મીરાઃ ॥
કતિ દૃષ્ટિઃ કતિ ન દૃષ્ટિઃ ?
ચક્ષુઃ સધર્મધાત્વંશં નવધા દૃષ્ટિરૂચ્યતે ।
ચક્ષુસ્તાવલ્લોકે ઽપિ દૃષ્ટિરિતિ પ્રતીતમ્ । ધર્મધાતોરપિ પ્રદેશો દૃષ્ટિસ્વભાવો ઽષ્ટવિધઃ ક્લિષ્ટાક્લિટપ્રજ્ઞાત્મકઃ । શેષસ્તુ ન દૃષ્ટિઃ ।
પાઞ્ચવિજ્ઞાનકી પ્રજ્ઞા ન દૃષ્ટિરનિતીરણાત્

નિતીરિકા હિ દૃષ્ટયો વિચારણાશ્રયાત્ । સા ત્વવિકલ્પિકા જડસ્વભાવા । અત્યલ્પમિદમુચ્યતે । મનોવિજ્ઞાનભૌમ્યનિરાસાદિસંપ્રયુક્તા ન દૃષ્ટિરિત્યુપસંખ્યાતવ્યમ્ ॥
કથં પુનરેતાઃ પ્રજ્ઞાઃ પશ્યન્તિ ? તદિદમાવિષ્ક્રિયતે ।
સમેઘામેઘરાત્ર્યહ્નોર્દૃશ્યં ચક્ષુર્યથેક્ષતે ।
ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટદૃશૌ તદ્વચ્છૈક્ષાશૈંક્ષે ચ પશ્યતઃ

યથા સમેઘાયાં તિમિરપટલાવગુણ્ઠિતચન્દ્રનક્ષત્રચક્રપ્રાયાં રજન્યાં રૂપાણિ દૃશ્યન્તે તથા ક્લિષ્ટાઃ પઞ્ચદૃષ્ટયો જ્ઞેયં પશ્યન્તિ । યથા તુ વિગતરજાંસિ નિશાકરકિરણાંશુકાવગુણ્ઠિતાયાં ત્રિયામાયાં રૂપાણિ દૃશ્યન્તે, તથા લૌકિકી સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ પશ્યતિ । યથા તુ મેઘપટલાવગુણ્ઠિતે દિવાકરકિરણાનુદ્ભાસિતે દિવસે રૂપાણિ દૃશ્યન્તે તદ્વચ્છૈક્ષી દૃષ્ટિઃ પશ્યતિ । યથા તુ દ્રવ્યકનકરસાવસેકપિઞ્જરદિનકરકિરણપ્રોત્સારિતતિમિરસંચયે દિવસે ચક્ષુષ્મતો દેવદત્તસ્ય રૂપં ચક્ષુરીક્ષતે, તથા બુદ્ધાનામર્હતાં પ્રજ્ઞાચક્ષુરવિદ્યાક્લેશોપક્લેશમલદૂષિકાતિમિરપટલવર્જિતં જ્ઞેયં પશ્યતીતિ ।
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે
ચતુર્થપાદઃ ।
આહ । યદુક્તમ્- ચક્ષુર્દર્શનમષ્ટપ્રકારા ચ પ્રજ્ઞા દૃષ્ટિરિતિ । અથ વિજ્ઞાનં પશ્યત્યથ ન પશ્યતિ ? યદિ પશ્યતિ દશધર્મા દૃષ્ટિસ્વભાવા ભવન્તિ । અથ ન પશ્યતિ દાર્ષ્ટાન્તિકપક્ષસ્તર્હ્યુજ્ઝિતો ભવતિ । દેવા એનં ગ્રહીષ્યન્તિ ગ્રહીતવ્યં ચેન્મંસ્યન્તે ।
યત્તૂક્તં દશધર્મા દૃષ્ટિસ્વભાવાઃ પ્રાપ્નુવન્તીત્યત્ર વિજ્ઞાનસ્ય મુખ્યદર્શનકલ્પનાપ્રતિષેધમુપરિષ્ટાત્ કરિષ્યામઃ । ઇદં તુ વક્તવ્યમ્ । ચક્ષુશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનપ્રજ્ઞાસામગ્રીણાં કઃ પશ્યતિ ? કુતઃ સંશય ઇતિ ચેત્ । સર્વત્ર દોષદર્શનાત્ । યદિ તાવચ્ચક્ષુઃ પશ્યતિ યાવત્કાયઃ સ્પૃશતિ તતો યુગપત્ સર્વવિષયોપભોગપ્રસંગઃ । અથ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં પશ્યતિ કસ્તર્હિ વિજાનાતિ ? વ્યવહિતમપિ કિં ન પશ્યતિ, અપ્રતિઘત્વાત્ ? અથ પ્રજ્ઞા પશ્યતિ શ્રોત્રવિજ્ઞાનાદિષ્વપિ પ્રજ્ઞા વિદ્યત ઇતિ તત્રાપિ દર્શનપ્રસંગઃ । અથ ચક્ષુરાદિસામગ્રી પશ્યતિ સાપિ ખલુ ચક્ષુરાદિસામગ્ર્યઙ્ગવ્યતિરિક્તા સ્વભાવક્રિયાભાવાન્ન વિદ્યતે ।
ચક્ષુરાદિસામગ્ર્યઙ્ગાનામપિ પ્રત્યેકં દર્શનશક્તિક્રિયાભાવો ઽન્ધશતવદિત્યસત્ત્વમ્ । સર્વસામગ્રીણાં સર્વકાર્યકરણાપત્તિત્વાત્, વિશેષાભાવાત્ ।
હેતુપ્રત્યયસામગ્રીં પ્રતીત્ય ક્રિયામાત્રં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । જનિકર્તૃભાવે જન્મક્રિયાસ્વાતન્ત્ર્યાનુપપત્તેઃ, નશ્યાદિવત્ । હેતુપ્રત્યયાનાં પરતન્ત્રાણાં સ્વાત્મન્યવસ્થિતાનાં નિરાત્મકાનાં નિરાત્મકકરણશક્ત્યયોગાત્ ।
કિઞ્ચ, વિજ્ઞેયાભાવે વિજ્ઞાનાનુપપત્તેઃ, દાહ્યદહનવત્ ।
કિઞ્ચ, વિજ્ઞાનક્રિયાશ્રિતાભાવે તદભાવાચ્ચિત્રકુડ્યવત્ । જન્મનાશયોર્દ્ધર્મિધર્મત્વે વિરુદ્ધાનામન્યતરોપપત્તિર્વિનાશસ્ય વા સજાતિહેતુત્વપ્રસંગઃ । યજ્જાત્યનુવૃત્તિસ્તદ્બીજમિતિ ચેત્ । ન । કુશલાકુશલાદિચિત્તનિરોધે બીજત્વાનુપપત્તેઃ, સામગ્રીપક્ષોત્સર્ગાત્સાંખ્યમતાભ્યુપગમદોષાચ્ચ । તેષામપિ પ્રધાનાખ્યાદ્બીજાદેકસ્માન્નિરપેક્ષાત્સર્વં સંભવતિ । નિમિત્તાન્તરાપેક્ષા શક્તશક્તેરિતિ ચેત્ । ન । અક્ષણિકત્વદોષાત્ । સર્વસામગ્ર્યઙ્ગબીજાભ્યુપગમે કાર્યસ્વભાવાદિવૈચિત્ર્યપ્રસંગઃ । તસ્માન્નિર્દોષઃ પક્ષો વક્તવ્યઃ । સો ઽયં પ્રક્રમ્યતે ।
ચક્ષુઃ પશ્યતિ વિજ્ઞાનં વિજાનાતિ સ્વગોચરમ્ ।
આલોચનોપલબ્ધિત્વાદ્વિશેષઃ સુમહાંસ્તયોઃ

ચક્ષુર્દ્રવ્યં હિ દ્રષ્ટૃસ્વભાવમ્ । તસ્ય હેતુપ્રત્યયસામગ્રીપરિગ્રહપ્રબોધિતશક્તેઃ રૂપદર્શનક્રિયામાત્રમુત્પદ્યતે । દ્રવ્યક્રિયયોશ્ચાન્યત્વં સિદ્ધસાધ્યમાનરૂપત્વાન્નિરપેક્ષસાપેક્ષવ્યપદેશિત્વાચ્ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ર ચક્ષુર્મૂર્તિક્રિયાવદ્વિજ્ઞાનાધિષ્ઠિતં દર્શનક્રિયામારભતે । ન વિજ્ઞાનશૂન્યમ્ । યથૈવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમાલોચનાધિષ્ઠિતક્રિયં વિજાનાતિ, ન કેવલમ્, પરમ્પરાનુગ્રહબલાદ્ધ્યનયોઃ પ્રદીપાદિપ્રત્યયાન્તરપરિગૃહીતયોર્યુગપદેકસ્મિન્ વિષયે વૃત્તિલાભો ભવતિ ।
યસ્ત્વેતદતિપત્યૈવં કલ્પયતિ- ઽકારણભૂતાભ્યાં પ્રાગુત્પન્નાભ્યાં ચક્ષૂરૂપાભ્યાં કાર્યભૂતં વિજ્ઞાનં સહૈકસ્મિન્ કાલે નાવતિષ્ઠતેઽ; ઇતિ તસ્ય સક્ષાદ્વિષયાનુભવનાભાવાદનુમાનાગમાભાવપ્રસંગઃ । અનુભવજ્ઞાને ચાસતિ મનોવિજ્ઞાનસ્મૃતિગોચરાભાવાદનુત્પત્તિપ્રસંગઃ । નિયતવિષયસ્મરણાભાવાચ્ચ । તસ્માદ્વિજ્ઞાનં નિયતાશ્રયાલમ્બનલબ્ધપ્રતિષ્ઠં સહકારિકારણસામગ્રીસન્નિપાતોપજનિતક્રિયં સાક્ષાદ્વિષયમુપલભતે । ચક્ષુરપ્યાલોચયતિ પ્રદીપસ્તત્કાલમેવાવભાસયતિ । ય એતે વિજ્ઞાનચક્ષૂરૂપાદયઃ સ્વહેતુસામગ્રીપ્રબોધિતશક્તયઃ તે વિષયપ્રતિવિજ્ઞપ્ત્યાલોચનાવભાસનાખ્યાં યુગપત્ સૌધીં સૌધીં વૃત્તિં પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ યુક્તિમતી નીતિઃ ।
તસ્માત્સત્સ્વપ્યન્યેષુ પ્રત્યયેષુ દર્શનક્રિયાયાશ્ચક્ષુષઃ પ્રાધાન્યાત્, તદેવાઞ્જસા પશ્યતીત્યુચ્યતે । યથા વા દેવદત્તઃ સ્થાલીજલજ્વલનતણ્ડુલાદિષુ સત્સ્વપિ પાકે પ્રવર્તમાને સ્વસ્યામધિશ્રયણોદકાસેચનતણ્ડલાવપનદર્વીપરિઘટ્ટનાચામનિસ્રાવણક્રિયાયાં લબ્ધસામર્થ્યઃ સાધનસન્નિયોગે ચ પરપ્રાપ્તૈશ્વર્યો દેવદત્તઃ પ્રાધાન્યાત્પચતાત્યુચ્યતે । યદા પુનસ્તણ્ડુલાનાં ( જૈનિ_33 ) વિક્લેદો વિવક્ષિતઃ પાકો વા તદા જલાનલયોઃ પ્રાધાન્યાદ્વ્યપદેશો ભવત્યમ્બુ ક્લેદયત્યગ્નિઃ પચતીતિ । તસ્માત્સામગ્ર્યાં સત્યાં દર્શને પ્રવર્તમાને પ્રાધાન્યાચ્ચક્ષુઃ પશ્યતીત્યુચ્યતે । કથં પ્રાધાન્યમિતિ ચેત્ ? તત્પ્રકર્ષે દર્શનપ્રકર્ષાત્ । તુલ્યે હિ પ્રથમધ્યાનચક્ષુર્વિજ્ઞાને દ્વિતીયાદિષુ ચક્ષુષ્પ્રકર્ષાદ્દર્શનપ્રકર્ષો દૃશ્યત ઇતિ । તસ્માદ્યુક્તમ્- "ચક્ષુઃ પશ્યતિ નયનં પશ્યતિ મનસિ તુ ભક્ત્યા પ્રજ્ઞાવૃત્તિરુપચર્યતે મનસા પશ્યતિ" ઇતિ ।
તત્રયદુક્તં કોશકારેણ- "કિમિદમાકાશં ખાદ્યતે । સામગ્રયાં હિ સત્યાં દૃષ્ટમિત્યુપચારઃ પ્રવર્તતે । તત્ર કઃ પશ્યતિ ?" ઇતિ । તદત્ર તેત ભદન્તેન સામગ્ર્યઙ્ગક્રિયાપહરણં ? ક્રિયતે । અભિધર્મસંમોહાઙ્કસ્થાનેનાત્માપ્યઙ્કિતો ભવત્યયોગશૂન્યતાપ્રપાતાભિમુખ્યત્વં પ્રદર્શિતમિતિ ॥
કિં પુનરેકેનાપિ ચક્ષષા પશ્યતિ, આહોસ્વિદ્ દ્વાભ્યામેવેતિ ? નાત્ર નિયમઃ । યસ્માત્
એકસ્ય ચક્ષુષઃ કાર્યં વિજ્ઞાનમથવા દ્વયોઃ ।
ઇતિ દ્વિચન્દ્રદર્શનાદેર્વિજ્ઞાનસ્ય .......... ॥
પ્રાપ્તગ્રાહીણિ આહોસ્વિદપ્રાપ્તગ્રાહીણીતિ ? તદુચ્યતે ।
અપ્રાપ્યાર્થં મનશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ ત્રીણ્યતો ઽન્યથા

ઘ્રાણરસનકાયેન્દ્રિયાણિ પ્રાપ્તગ્રાહીણીત્યર્થઃ ॥
અત્ર કાણાદઃ પશ્યતિ । નાપ્રાપ્તગ્રાહીણીન્દ્રિયાણિ । ચક્ષુષો હિ રશ્મિર્ગત્વા પશ્યતિ । શ્રોત્રં ત્ર સર્વગતં પ્રાપ્યૈવ સર્વં શ્રૃણોતિ । તં પ્રતીદમુચ્યતે ।
અપ્રાપ્તગ્રાહિણઃ સિદ્ધા દૂરાસન્નસમગ્રહાત્ ।
યાવતા હિ કાલેન દેવદત્તઃ સ્વપાણિતલલેખાં પશ્યતિ તાવતૈવ ચન્દ્રલેખામ્ । ન ચાયં ગતિમતાં ધર્મઃ । ગતિમન્તો હિ દેવદત્તાદયો દૂરં ચિરાદ્ગચ્છન્ત્યાસન્નં ક્ષિપ્રમિતિ । ન । પ્રદીપવત્ તત્સિદ્ધેઃ ।
પ્રદીપાદિપ્રભાવશ્ચેત્
યથા ખલુ યાવતા કાલેન પ્રદીપો નેદિષ્ઠં રૂપમભિવ્યનક્તિ તાવતા દવિષ્ઠં તદ્વદિતિ । તત્ર પ્રત્યવસ્થાનમ્-
ન સમં તત્સમુદ્ભવાત્

યદિ પ્રદીપો ગચ્છેત્, તત્રાપ્યેષ દોષઃ પ્રસજ્યેત । પ્રભાદિમધ્યાન્તેષુ ચ તાપવિશેષદર્શનાત્ તદેકત્વાસિદ્ધિઃ । તસ્ય પુનઃ પ્રતીત્ય યુગપત્ સર્વપ્રદીપપ્રભામુપાદાય રૂપપરમાણૂનામુત્પત્તિસ્તસ્યૈષ દોષો નાસ્તિ ॥
સર્વગ્રહપ્રસંગશ્ચેન્નાયસ્કાન્તાદિદર્શનાત્ ।
યદ્યપ્રાપ્તગ્રાહિ ચક્ષુઃ બ્રહ્મલોકે બ્રહ્માણં કસ્માન્ન પશ્યતિ ? તત્રેદમુચ્યતે । નાયસ્કાન્તવત્તત્સિદ્ધેઃ । યથા તુલ્યે ઽપ્યપ્રાપ્તાકર્ષણે ન પ્રાચીનો ઽયસ્કાન્તો મણિરુદીચીનમયઃ સમાકર્ષતિ તદ્વદિતિ ॥
અત્ર પુનર્વિન્ધ્યવાસી પશ્યતિ સર્વગતત્વમિન્દ્રિયાણામ્ । તં પ્રતીદમુચ્યતે ।
સર્વગત્વાદદોષશ્ચેન્નાયોગાત્તિલતૈલવત્

કો હ્યનુન્મત્તો બ્રૂયાત્તિલેષુ તૈલં સર્વગતમસ્તીતિ ? તદ્વક્ચક્ષુઃશ્રોત્રાદ્યધિષ્ઠાનેભ્યો બહિરિન્દ્રિયાણિ કઃ કલ્પયેદમૂઢચેતાઃ ?
ઇદં વક્તવ્યમ્ । યત્ર કાયે સ્થિતશ્ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યતિ કિં તાનિ કાયચક્ષૂરૂપવિજ્ઞાનાનિ એકભૌમાનિ, આહોસ્તિદન્યભૌમિકાન્યપિ ? સર્વેષામનિયમઃ । તત્ર કામધાતૂપપન્નસ્ય તાવત્ સ્વેન ચક્ષુષા સ્વાનિ રૂપાણિ પશ્યતઃ સર્વં સ્વભૌમમ્ । તસ્યૈવાસ્ય ધ્યાનચક્ષુષા સ્વરૂપાણિ પશ્યતઃ કાયરૂપે સ્વભૂમિકે દ્વયં પ્રથમાદ્ધ્યાનાત્ । પ્રથમધ્યાનભૂમીનિ પશ્યતો રૂપાણ્યપિ તત્રત્યાનિ । દ્વિતીયધ્યાનચક્ષુષા સમીક્ષમાણસ્ય કાયરૂપે સ્વભૂમિકે, ચક્ષુર્દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાત્, વિજ્ઞાનં પ્રથમાત્ । પ્રથમધ્યાનભૂમીનિ પશ્યતો વિજ્ઞાનરૂપે પ્રથમાદ્ધ્યાનાત્, કાયઃ કામાવચરઃ, ચક્ષુર્દ્વિતીયાદ્ધ્યાનાત્ । દ્વિતીયધ્યાનભૂમીનિ પશ્યતશ્ચક્ષૂરૂપે દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકે કાયઃ કામાવચારો વિજ્ઞાનં પ્રથમધ્યાનાત્ । એવં તૃતીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકેન ચક્ષુષા તદ્ભૂમિકાધરભૂમિકાનિ રૂપાણિ પશ્યતો વિજ્ઞાતવ્યમ્ । પ્રથમધ્યાનોપપન્નસ્ય સ્વેન ચક્ષુષા સ્વાનરૂપાણિ પશ્યતઃ સર્વં સ્વભૂમિકમ્ । અધરાણિ રૂપાણિ પશ્યતસ્ત્રયં સ્વભૂમિકં રૂપાણિ કામાવચરાણિ । દ્વિતીયધ્યાનચક્ષુષા સ્વાનિ રૂપાણિ પશ્યતસ્ત્રયં સ્વભૂમિકં ચક્ષુર્દ્વિતીયાત્ । કામાવચરાણિ પશ્યતઃ કાયવિજ્ઞાને સ્વભૂમિકે, કામાવચરાણિ રૂપાણિ, ચક્ષુર્દ્વિતીયાત્ । દ્વિતીયધ્યાનભૂમીનિ પશ્યતશ્ચક્ષૂરૂપે તદ્ભૂમિકે શેષં સ્વભૂમિકમ્ એવં તૃતીયાદિધ્યાનચક્ષુષા યોજ્યમ્ । દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નસ્ય સ્વપરચક્ષુર્ભ્યાં સ્વપરભૂમિકાનિ રૂપાણિ પશ્યતો યથાસંભવં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
નિયતસ્ત્વયમ્-
ન હ્યૂર્ધ્વં ચક્ષુષઃ કાયો ન રૂપં નાક્ષિજં મનઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય તુ નેત્રાર્થસ્તૌ ચ કાયસ્ય સવંતઃ

પઞ્ચભૌમાનિ કાયચક્ષૂરૂપાણિ દ્વયોઃ સવિતર્કસવિચારયોર્ભૂમ્યોશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । તત્ર યદ્મૂમિકઃ કાયસ્તદ્ભૂમિકમૂર્ધ્વભૂમિકં વા ચક્ષુર્ભવતિ ન ત્વધોભૌમિકમ્ । યદ્ભૂમિકં ચક્ષુસ્તદ્ભૂમિકમધરભૂમિકં વાસ્ય રૂપં ગોચરી ભવતિ નોર્ધ્વભૂમિકમ્ । એવં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નાધરિમે ચક્ષુષિ સંમુખીભવતિ । અસ્ય તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય રૂપં સર્વતો વિષયીભવતિ । કાયસ્યાપ્યુભે રૂપવિજ્ઞાને સર્વતો ભવત ઇતિ ॥
એવં
નોપરિષ્ટાચ્છ્રુ તેઃ કાયો ન શબ્દો ન સ્વકં મનઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય તુ નિહ્રાદસ્તૌ ચ કાયસ્ય સર્વતઃ

ઘ્રાણાદીનાં પુનઃ
ત્રયાણાં ત્રીણ્યપિ સ્વાનિ
કાયગન્ધાદિવિષયવિજ્ઞાનાનિ સ્વભૂમિકાન્યેવ । ઉત્સર્ગસ્યાયમપવાદઃ ક્રિયતે ।
તનોર્વિજ્ઞાનમપ્યધઃ ।
કાયસ્પૃષ્ટવ્યે સ્વભૂમિકે એવ । કાયવિજ્ઞાનં તુ કેષાઞ્ચિદધરભૂમિકમ્ । યથા દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નાનામિતિ ।
મનસ્ત્વનિયતં
સમાપત્ત્યુપપત્તિકાલેષુ કાયસ્ય સર્વતો ભાવાત્ । ત્રૈકાલિકાધ્વનિર્મુક્તસર્વધર્મવિષયિત્વાત્ ॥
કિમર્થં પુનરયમલ્પાર્થઃ સુમહાગ્રન્થસન્દર્ભવિધિરારભ્યત ઇતિ ? ( જૈનિ_37 ) કોશકૃદાચષ્ટે- નહ્યત્ર કિઞ્ચિત્ફલમુત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ । તં પ્રતીદં ફલમાદર્શ્યતે । તત્ર ખલુ
યોગિવૈશ્વરૂપ્યં પ્રદર્શિતમ્

એતદ્વૈશ્વરૂપ્યં યોગિનાં યદન્યતઃ કાયો ઽન્યતશ્ચક્ષુરન્યતઃ રૂપમન્યતો વિજ્ઞાનં ગૃહીત્વા પશ્યન્તિ । વિભૂનિ ચ શરીરાણિ નિર્માય મનોજવયા ઋદ્ધ્યા ગત્વા બુદ્ધા ભગવન્તો યથેચ્છં લોકધાત્વન્તરેષુ વિનેયાનાં બુદ્ધકાર્યં કુર્વંતિ । દિવ્યાભ્યાં ચક્ષુઃશ્રોત્રાભ્યાં રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા શબ્દાંશ્ચ શ્રુત્વા યથેચ્છં યુગપદનેકાનિ પાઞ્ચગતિકાનિ શરીરાણિ નિર્માયાનેકગતિધાત્વન્તરેષુ વિનેયકાર્યં કુર્વન્તીતિ ।
ગતમેતત્ પ્રાસઙ્ગિકં પ્રકરણમ્ ॥
ઇદમધુના વાચ્યમ્ । સ્કન્ધોપાદાનસ્કન્ધયોઃ કઃ પ્રતિવિશેષઃ ? તદુચ્યતે । સ્કન્ધાસ્ત્રિભિઃ સત્યૈઃ સંગૃહીતાઃ । યસ્માત્
સાસ્રવાનાસ્રાઃ સ્કન્ધા યે તૂપાદાનસંજ્ઞિતાઃ ।
સાસ્રવા એવ તે જ્ઞેયાસ્તત્સાચિવ્યક્રિયાદિભિઃ

કારણૈરિતિ વાક્યાધ્યાહારઃ । તસ્માદુપાદાનસ્કન્ધાઃ સત્યદ્વયસંગૃહીતાઃ । નિરોધસત્યં તુ સ્કન્ધલક્ષણાનુપપત્તેઃ સ્કન્ધલક્ષણવ્યતિરિક્તમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
અધ્વાદ્યાઃ સ્કન્ધપર્યાયાઃ
અધ્વાનસ્કન્ધાઃ સંસ્કૃતાઃ કથાવસ્ત્વિત્યેવમાદયઃ ।
ધર્માદ્યા વસ્તુનઃ સતઃ ।
સત્ વસ્તુ ધર્મો દ્રવ્યમાયતનં ધાતુરિત્યેવમાદયઃ ।
યે તુ સાસ્રવસંજ્ઞાસ્તે પ્રોક્તા દુઃખાદિનામભિઃ

દુઃખં લોકો ભવઃ સમુદય ઇત્યેવમાદિભિર્નામભિઃ શબ્દયન્તે ॥
અથ કસ્માચ્ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણાનાં દ્વિત્વે સત્યેકધાતુતા ? તદારભ્યતે-
સ્વાત્મ્યગોચરકાર્યાણામેકત્વાદેકધાતુતા ।
ચક્ષુરાદિદ્વિભાવે ઽપિ
ત્રયાણામપિ ખલ્વેતેષામેકસ્વભાવત્વાદેકગોચરત્વાદેકકાર્યત્વાચ્ચ દ્વિત્વે ઽપિ સત્યેકાધિપત્યં ચૈકધાતુતા ચ નિર્વર્તેતે ।
દ્વ્યુત્પત્તિઃ કર્મત્રિત્વશાત્

યે તુ કથયન્તિ "શોભાર્થં તુ દ્વયોદ્ભવઃ" ઇતિ તેષાં શ્લીપદગણ્ડપ્રભૃતીનામ્ અતિશોભાર્થમુત્પત્તિરિત્યાપન્નમ્ ॥
ઇદમિદાનીં વાચ્યમ્ । ચક્ષુરાદિકારણસામગ્રીસન્નિધાને સતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ કસ્માચ્ચક્ષુઃશ્રોત્રાદિવિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ? તત્ર વિસર્જનં ક્રિયતે-
અસાધારણવૈશિષ્ટ્યાદૈશ્વર્યાદાન્તરઙ્ગયતઃ ।
સત્યપ્યનેકહેતુત્વે વિજ્ઞાનં તૈર્વિશેષ્યતે

ચક્ષુરાદીન્દ્રિયવિશેષાદ્વિજ્ઞાનવિશેષો દૃષ્ટઃ । ચક્ષુરાદીનાં ચ ચતુર્ભિઃ કારણૈરીશિત્વં દૃષ્ટમ્ । અસાધારણકારણત્વેન ચાન્તરઙ્ગ્ય ઇતિ ॥
અત્રાહ । અથ કસ્માત્ સર્વપદાર્થાનાં દ્રવ્યસ્વભાવત્વે નિર્વાણમેવ પરમાર્થતો દ્રવ્યમિત્યુચ્યતે યતો ધર્મધાતુરેવ તદ્યોગાદ્દ્રવ્યવાનિત્યાખ્યાયતે । કસ્માચ્ચ સર્વસંસ્કૃતાનાં ક્ષણિકત્વે સતિ ત્રય એવાન્ત્યા ધાતવઃ ક્ષણિકા ઇત્યુચ્યન્તે ? તદુભયં પ્રદર્શ્યતે ।
નિત્યત્વાત્કુશલત્વાચ્ચ નિર્વાણં દ્રવ્યમઞ્જસા ।
સારદ્રવ્યેન તેનૈકો ધર્માખ્યો દ્રવ્યવાન્મતઃ

પ્રથમં નિર્મલં ચિત્તમસાભાગ્યાત્ક્ષણઃ સ્મૃતઃ ।
તેનાદ્ભુતક્ષણેનૈતે ક્ષણિકાઃ પશ્ચિમાસ્ત્રયઃ

કિં પુનરેતે ચક્ષુરાદયસ્તુલ્યં વિષયં ગૃહ્ણન્તિ, આહોસ્વિન્ન્યૂનમવિકં વા ? તદાવિષ્ક્રિયતે-
ઘ્રાણં જિહ્વા ચ કાયશ્ચ તુલ્યાર્થગ્રાહ્યદસ્ત્રયમ્ ।
દ્વયોશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રયોરનિયમ ઇત્યાખ્યાતં ભવતિ ॥
કિંપુનરેષાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં સહજ એવાશ્રયઃ, આહોસ્વિદતીતો ઽપિ ? તદુચ્યતે ।
પશ્ચિમસ્યાશ્રયો ઽતીતઃ
મનોવિજ્ઞાનસ્ય ક્રિયાવતો નિત્યમાશ્રયો ઽતીતઃ ।
પઞ્ચાનાં તૈઃ સહાપિ ચ

પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં તૈઃ સહાપિ ચાતીતશ્ચેતિ ઽચઽશબ્દાત્ ।
એવં ચતુષ્કોટિક આરભ્યતે । યે ધર્મા વિજ્ઞાનનિશ્રયાઃ સમનન્તરા અપિ તે ? પ્રશ્નશ્ચતુષ્કોટિકઃ । નિશ્રય એવ ચક્ષુરાદયઃ । સમનન્તરા એવ વેદનાદયઃ । ઉભયં સમનન્તરનિરુદ્ધં વિજ્ઞાનમ્ । નોભયમેતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ॥
ઇદમિદાનીમભિધર્મસર્વસ્વં કોશકારકસ્મૃતિગોચરાતીતં વક્તવ્યમ્ । અથૈષામષ્ટાદશાનાં ધાતૂનાં કતમં નિશ્રયં નિશ્રિત્યાનાસ્રવેણ માર્ગેણ કતમો ધાતુર્નિરુધ્યતે !
નિશ્રિત્ય ખલ્વનાગમ્યં નિશ્રયાંશ્ચતુરો ઽથ વા ।
અનાસ્રવેણ માર્ગેંણ ચક્ષુર્ધાતુર્નિરુધ્યતે

નવસુ ભૂમિષુ ખલ્વનાસ્રવો માર્ગઃ । ચક્ષુર્ધાતુસ્તુ પઞ્ચભૂમિકઃ । તત્ર પ્રજ્ઞાવિમુક્તસ્યાલબ્ધધ્યાનસ્યાર્યસ્યાનાગમ્યં નિશ્રિત્ય ચક્ષુર્ધાતુર્નિરુધ્યતે । નિરોધમાર્ગજ્ઞાનાત્મકસ્ય ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષત્વાદ્ધ્યાનલાભિનઃ પુનશ્ચતુરો નિશ્રયાન્નિશ્રિત્ય ધ્યાનાન્તરિકાયાઃ પ્રથમેન ગ્રહણાત્ ॥
અનાગમ્યં તુ નિશ્રિત્ય ગન્ધધાતુર્નિરુધ્યતે ।
ધ્યાનાલાભિનસ્તન્નિરોધાત્ ।
મનોધાતુરનાગમ્યં યદિ વા સપ્તનિશ્રયાત્

ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ત્રીંશ્ચારૂપ્યાન્, તસ્ય ત્રૈધાતુકત્વાત્ ॥
અનાગમ્યં તથૈવાદ્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસંજ્ઞકઃ ।
નિરુધ્યત ઇતિ વર્તતે । તસ્ય કામપ્રથમધ્યાનસમાપન્નત્વાત્ ।
ધર્મધાતોર્વિચિત્રત્વાદ્યથાયોગં વિનિર્દિશેત્