અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 261-280

તત્ર તાવત્સામાન્યસંજ્ઞા સ્વક્રિયાનિર્જાતાઃ ક્લિશ્નન્તીતિ ક્લેશાઃ અનુશેરત ( જૈનિ_220 ) ઇત્યનુશયાઃ । આભવાગ્રમુપાદાય યાવદવીચિં સ્ત્રવન્તિ સ્રાવયન્તિ ચ ચિત્તસન્તતિમિત્યાસ્રવાઃ । આસ્રવાનિતિ પઞ્ચલક્ષણાનત્ર સંયોજન્તીતિ સંયોજનાનિ । ગ્રન્થયન્તીતિ ગ્રન્થાઃ । યોજયન્તીતિ યોગાઃ । અપહરન્તીત્યોઘાઃ । ઉપાદદત ઇત્યુપાદાનાન્યેષાં સામાન્યનામ ક્લેશ ઇતિ ॥
તત્ર કે કિયન્તો વાનુશયાઃ ? તદવદ્યોત્યતે-
રાગપ્રતિઘસંમોહમાનકાઙ્ક્ષાકુદૃષ્ટયઃ ।
ષડેતે ઽનુશયાઃ પ્રોક્તાઃ શ્રેયોદ્વારવિબન્ધિનઃ

એતે ખલુ ષડનુશયાઃ સંસારપ્રવૃત્તિહેતવઃ શ્રેયોમાર્ગવિવન્ધિનશ્ચ શાસ્ત્ર ઉક્તાઃ । તેષાં નિરુક્તિઃ સન્તાનાનુગતા ઇત્યનુશયાઃ ધાત્રોચૈલમલવત્ । અનુબધ્નન્તીતિ વાનુશયાઃ, ખવરજલચરવત્ । ત એતે વૃત્તિતશ્ચ દ્રષ્ટવ્યાઃ, હિઙ્ગ્વાદિભક્ષણવત્ । ફલતશ્ચ પારાવતભુજઙ્ગસૂકરજન્માપાતનવત્ । પુદ્ગલતશ્ચ નન્દાઙ્ગુલિમાલસુનક્ષત્રાદિવત્ ॥
અથ રાગાદયો ઽનુશયાઃ કથં દ્રષ્ટવ્યાઃ ? કિં રાગાદય એવાનુશયાઃ, આહોસ્વિદ્રાગાદીનામનુશયાઃ ? કિઞ્ચાતઃ । રાગાદય એવાનુશયાશ્ચેત્સૂત્રવિરોધઃ- ( જૈનિ_221 ) "ઇહૈકત્યો ન કામરાગપર્યવસ્થિતેન ચેતસા બહુલં વિહરત્યુત્પન્નસ્ય કામરાગપર્યવસ્થાનસ્યોત્તરનિસ્સરણં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તસ્ય તત્કામરાગપર્યવસ્થાનં સ્થામશઃ સમ્યક્સુસંવહતં સાનુશયં પ્રહીયતે" ઇતિ । રાગાદીનામનુશયા ઇતિ ચેદ્વિપ્રયુક્તાનુશયપ્રસઙ્ગાદભિધર્મવિરોધઃ- "કામરાગાનુશયસ્ત્રિભિરિન્દ્રિયૈસ્સપ્રયુક્તઃ" ઇતિ । કર્મધારય એવ પરિગૃહ્યતે ન ષષ્ઠીસમાસ ઇતિ વૈભાષિકાઃ । નનુ ચોક્તં સૂત્રવિરોધ ઇતિ । સાનુશયં સાનુબન્ધમિત્યર્થઃ । ઔપચારિકો વા સૂત્રે ઽનુશયશબ્દઃ ( જૈનિ_222 ) પ્રાપ્તૌ યથા દુઃખો ઽગ્નિરિતિ । લાક્ષણિકસ્ત્વભિધર્મે ક્લેશ એવાનુશયઃ । તસ્માસંપ્રયુક્તા એવાનુશયાઃ ।
"એવં તુ સાધુ યથા દાર્ષ્ટાન્તિકાનામ્" ઇતિ કોશકારઃ । કથં ચ દાર્ષ્ટાન્તિકાનામ્ ? "કામરાગસ્યાનુશયઃ કામરાગાનુશયઃ । ન ચાનુશયઃ સંપ્રયુક્તો ન વિપ્રયુક્તઃ; તસ્યાદ્રવ્યાન્તરત્વાત્ । સુપ્તો હિ ક્લેશો ઽનુશયૈત્યુચ્યતે । પ્રબુદ્ધઃ પર્યવસ્થાનમ્ । કા ચ તસ્ય પ્રસુપ્તિઃ ? અસંમુખીભૂતસ્ય બીજભાવાનુબન્ધઃ । કઃ પ્રબોઅધઃ ? સંમુખીભાવઃ । કો ઽયં વીજભાવો નામ ? આત્મભાવસ્ય ક્લેશજા ક્લેશોત્પાદકશક્તિઃ, યથા ચાઙ્કુરાદીનાં શાલિફલજા ( જૈનિ_223 ) શાલિફલોત્પાદનશક્તિઃ" ઇતિ ।
યત્તર્હિ સૂત્ર એવ ક્લેશો ઽનુશય ઉક્તઃ ષટ્ષટ્કે- "સો ઽસ્ય ભવતિ સુખાયાં વેદનાયાં રાગાનુશયઃ" ઇતિ ? ભવતીતિ વચનાદદોષઃ । નાસો તદૈવાનુશયઃ । કદા તર્હિ ? યદા પ્રસુપ્તો ભવતિ । । હેતૌ વા ફલોપચાર એષઃ" ઇતિ ।
તદેતત્સૌત્રાન્તિકૈરન્તર્ગતં બુદ્ધવચનનીતિશ્રવણકૌસીદ્યમાવિર્ભાવ્યતે । ( જૈનિ_225 ) કથમ્ ? ઉક્તોત્તરત્વાત્ । ઉક્તમત્ર કર્મચિન્તાયામુત્તરં તત્ત્વસપ્તતૌ ચ । તત્સ્મર્યતામ્ । મા પ્રમોષીઃ ।
પુનશ્ચાપદિશ્યતે । સૌત્રાન્તિકપરિકલ્પિતે પ્રતિબીજકલ્પે ચિત્તશક્તિબીજભાવનાપક્ષે નિવૃત્ત્યુત્તરમન્યાનન્યત્વાદિદોષાત્ । નાન્યાનન્ય ઇતિ બીજવાસનાવસ્થાને ચિત્તવિનાશાભ્યુપગમે ચ મધ્યમાપ્રતિપત્સિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન । ચિત્તસ્વભાવશક્તિક્રિયાભાવે તદન્તદ્વયાસિદ્ધૌ મધ્યમાપ્રતિદનુપપત્તેઃ ખપુષ્પમયદણ્ડવત્ ।
તે પુનઃ
રાગદ્વેધાત્ મતાઃ સપ્ત દૃષ્ટિભેદાદ્દશ સ્મૃતાઃ ।
ભૂયો ઽષ્ટાનવતિર્જ્ઞેયા ધાત્વાકારાદિભેદતઃ

તત્ર કાયરાગભવરાગભેદં પુરસ્તાદ્વક્ષ્યતે । દૃષ્ટિભેદો ઽપિ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિભેદેન પઞ્ચધા । રાગભેદં ચ દ્વિધા વક્ષ્યામઃ । તે પુનરેતે સર્વ એવાનુશયા યથાસંભવં ધાત્વાકારપ્રકારભેદેનાષ્ટાનવતિર્ભવન્તિ ।
તત્ર કેચિત્પણ્ડિતા દર્શયન્તિ । ધાતુભેદેન કામાવચરાઃ ષડ્ત્રિંશદ્દર્શનભાવનાહેયાઃ । દ્વાત્રિંશદ્દર્શનહેયાઃ । રૂપાવચરા એકત્રિંશદુભયહેયાઃ, અષ્ટાવિંશતિર્દર્શનહેયાઃ પઞ્ચ પ્રતિઘવર્જ્યાઃ । એવમારૂપ્યાવચરાઃ ।
તત્ર કથં કામાવચરાઃ ષડ્ત્રિંશદ્ભવન્તિ ? દર્શનભાવનાહેયપ્રકારનૈયમ્યભેદાત્ । દૃષ્ટીનામપિધાત્વાકારપ્રકારભેદાત્ ષડ્ત્રિંશત્વમ્ । પ્રતિઘસ્ય ધાતુનૈયમ્યાત્ પઞ્ચત્વમ્ । વયં પુનરેષાં ભેદં શ્લોકાનુગતમેવ દર્શયિષ્યામઃ ।
તત્ર કત્યેષામષ્ટાનવતેરનુશયાણાં દુઃખદર્શનહેયાઃ કતિ યાવદ્ભાવનાહેયાઃ ? તત્ર કામધાતૌ તાવત્ । પ્રતિદુઃખાદિસત્યં યથાક્રમં દશ સપ્ત સપ્તાષ્ટૌ દુઃખાદિદર્શનહેયા દ્વાત્રિંશત્કામધાતૌ ભવન્તિ । તેષુ તેષાં વિપ્રતિપત્તેઃ । એવં રૂપારૂપ્યધાત્વોરભ્યુહ્ય વક્તવ્યમ્ ॥
કામરાગો ભવાખ્યશ્ચ દ્વિધાઃ રાગઃ પ્રભિદ્યતે ।
પ્રાયો બહિષ્પ્રવૃત્તત્વાદન્તર્વત્ત્યાદિભેદતઃ

યથાક્રમમ્ । ઉક્તો રાગભેદઃ ।
દૃષ્ટિભેદો નિર્દિશ્યતે-
સત્કાયાન્તદ્વયગ્રાહૌ મિથ્યાદર્શનમેવ ચ ।
દૃષ્ટિશીલવ્રતામર્શાવિત્યેતાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટયઃ

તે પુનરેતે પ્રભિદ્યમાના ધાતુપ્રકારાકારભેદેનાષ્ટાનવતિર્ભવન્તિ । ષટ્ત્રિંશત્કામાવચરાઃ । એકત્રિંશદ્રૂપાવચરાઃ । એકત્રિંશદારૂપ્યાવચરાઃ । દર્શનભાવનાહેયપ્રકારનૈયમ્યાત્ ॥
કતિ પુનરેભ્યઃ કામધાતૌ દર્શનહેયાઃ કતિ યાવદ્ભાવનાહેયાઃ ? તદવદ્યોત્યતે-
દશેહ દુઃખદૃગ્ઘેયાઃ
સર્વે ઽપિ દશેહ કામધાતૌ દુઃખે વિપ્રતિપન્નત્વાદ્દુઃખદર્શનહેયાઃ ।
સપ્ત હેત્વીક્ષણક્ષયાઃ ।
એભ્યો દશભ્યઃ સત્કાયાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શત્રયં હિત્વા ।
સપ્તાપવર્ગદૃગ્ઘેયાઃ
એત એવ
અષ્ટૌ માર્ગેક્ષણક્ષયાઃ

સત્કાયાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટી હિત્વા । તે ઽપિ ફલભૂતેષુ સ્કન્ધેષુ વિપ્રતિપન્નત્વાદ્દુઃખદર્શનહેયૈવ ।
દૃષ્ટિહેયાવલમ્બિત્વાત્સદાકારપરિગ્રહાત્ ।
રાગાદયસ્તુ ચત્વારો જ્ઞેયા માર્ગદ્વયક્ષયાઃ

તે દર્શનપ્રહાતવ્યાસ્તેષાં ચતુર્ણાં રાગાદીનાં યસ્માદાલમ્બનમતસ્તત્પ્રહાણાત્તેષામપિ ( જૈનિ_228 ) પ્રહાણં સ્તમ્ભનિપાતાદુપસ્તમ્ભનિપાતનવત્ । યે તુ રાગાદયશ્ચત્વારઃ સ્વલક્ષણક્લેશાસ્તે ભાવનાપ્રહાતવ્યા દ્રષ્ટવ્યા રાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યાઃ ॥
અત્ર પુનઃ
પ્રતિકલ્પવશોત્પત્તેર્દૃષ્ટિકાઙ્ક્ષે તુ દૃક્ક્ષયે ।
અવિદ્યમાને ખલુ વસ્તુન્યેતે સ્કન્ધેષુ વિપરીતસંદેહાકારગ્રહણં કૃત્વા પ્રવર્તેતે । તસ્માદેતે દર્શનહેયે ચેતોદ્ધાટનમાત્રેણ સારદ્રવ્યાસ્તિત્વસંદેહાપગમવત્ ।
રૂપેપ્યેવં તથારૂપ્યે પ્રતિઘાનુશયાદૃતે

યથા કામધાતૌ પ્રોક્તાઃ, રૂપારૂપ્યધાત્વોરપ્યેવં દ્રષ્ટવ્યાઃ । પ્રતિઘાનુશયં વર્જયિત્વા । તત્ર હિ શમથસ્નિગ્ધસન્તાનત્વાત્પ્રતિઘનિમિત્તાભાવાચ્ચ પ્રતિઘાનુશયો નાસ્તિ ।
તત્ર સત્કાયાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટી એકપ્રકારે દુઃખદર્શનમાત્રહેયત્વાત્ । મિથ્યાદૃષ્ટિદૃષ્ટિપરામર્શવિચિકિત્સાઃ પ્રત્યેકં ચતુષ્પ્રકારાઃ, ચતુસ્સત્યદર્શનહેયત્વાત્ । શીલવ્રતપરામર્શો દ્વિપ્રકારો દુઃખમાર્ગદર્શનહેયત્વાત્ । રાગાદયઃ પઞ્ચપ્રકારાઃ, ચતુસ્સત્યદર્શનભાવનાહેયત્વાત્ । ત એતે કામધાતૌ ષટ્ત્રિંશદ્ભવન્તિ । રૂપધાતાવેકત્રિંશદારૂપ્યધાતાવેકત્રિંશદિતિ સમસ્તા દશનભાવનાહેયા અષ્ટાનવતિર્ભવન્તિ । તેભ્યઃ પુનરષ્ટાશીતિ દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ । દશ ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ ॥
અથ ય એતે ઽષ્ટાશીતિરનુશયા દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ કિમેતે દર્શનમાર્ગેણૈવ પ્રહીયન્તે ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ ?
ભવાગ્રે ક્ષાન્તિહેયા યે દૃગ્ઘેયા એવ તે મતાઃ ।
તે હ્યેકાન્તેનાન્વયક્ષાન્તિવધ્યાઃ ।
જ્ઞાનવધ્યાસ્તુ યે તસ્મિન્નભ્યાસેનૈવ તત્ક્ષયઃ

એવમન્યાસ્વપિ ભૂમિષુ યે ઽનુશયા જ્ઞાનવધ્યાસ્ત આર્યાણાં પૃથગ્જનાનાં ચ ભાવનામાર્ગેણૈવ પ્રહીયન્તે । શેષાસ્તૂભયથા । યથાયોગં શેષાસુ ખલુ ભૂમિષુ યથાસંભવં ધર્માન્વયક્ષાન્તિબધ્યા અનુશયા આર્યાણાં દર્શનહેયાઃ, પૃથગ્જનાનાં ચ ભાવનાહેયા ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ ॥
અથ યા ઇમાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટયો ધાત્વાકારપ્રકારભેદેન ષટ્ત્રિંશદ્ધા ભિન્નાસ્તાસાં પ્રત્યેકં કઃ સ્વભાવઃ ? તદારભ્યતે -
અહં મમેતિ યા દૃષ્ટિરસૌ સત્કાયદૃક્ સ્મૃતા ।
તદુચ્છેદધ્રુવગ્રાહૌ યૌ સાન્તર્ગ્રાહદૃઙ્મતા

હેતુબલસામર્થ્યાદસચ્છાસ્ત્રશ્રવણાચ્ચ પૃથગ્જનસ્યાહં મમેમિ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ ય આત્મગ્રાહઃ સા સત્કાયદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । સતિ સીદતિ વા કાયે દૃષ્ટિર્વિપરીતાકારા સત્કાયદૃષ્ટિરિતિ નિર્વચનમ્ । સૈષાત્માત્મીયાકારભેદાદ્દ્વિપ્રકારા । પુનઃ પઞ્ચસ્કન્ધાલમ્બનાઃ પઞ્ચાત્મદૃષ્ટયો ભવન્તિ । ( જૈનિ_230 ) પઞ્ચદશાત્મીયદૃષ્ટયઃ । તાઃ સમસ્તા વિંશતિકોટિકા સત્કાયદૃષ્ટિરિતિ વ્યાખ્યાયતે ।
તયોર્ગૃહીતસ્ય વિપર્યાસેનાત્માખ્યસ્યાસદ્વસ્તુનો ઽસત્પુરુષસંસર્ગાન્નિત્યત્વગ્રાહો વા નિત્યત્વગ્રાહેણ વા સાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટિરિતિ ॥
ફલહેત્વપવાદો યઃ સા મિથ્યાદૃષ્ટિરુચ્યતે ।
ફલહેતુગ્રહણે વસ્તુક્રિયાગ્રહણં પ્રત્યેતવ્યમ્ । અનેન શાસ્ત્રપ્રોક્તયા મિથ્યાદૃષ્ટેઃ સાકલ્યેન ગ્રહણં પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
જ્ઞેયો દૃષ્ટિપરામર્શઃ હીનવસ્તૂત્તમગ્રહઃ

અહેતાવપથે ચૈવ તદ્ધિ શીલવ્રતાહ્વયઃ ।
સર્વં ખલુ સાસ્રવં વસ્તુ હીનાર્હત્વાદ્ધીનમ્ । આદિગ્રહણશબ્દસ્ય ચાત્ર લોપો દ્રષ્ટવ્યઃ । દૃષ્ટ્યાદિપરામર્શો દૃષ્ટિપરામર્શઃ । ચતસ્રો દૃષ્ટીઃ પ્રત્યવરં ચ વસ્ત્વગ્રતો ગૃહ્ણાતિ કથમગ્ર્યેયં દૃષ્ટિઃ ? યેયમાત્મદૃષ્ટિઃ- આત્માનમહં પૂજયિષ્યામિ વાસુદેવો ઽત્ર પૂજિતો ભવિષ્યતીતિ હીનપુરુષંપઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાત્મકમગ્રતઃ પ્રતિપદ્યતે । નાસ્તિ દત્તં યથાસુખં પ્રવર્તિષ્યત ઇત્યેવમાદિઃ ।
અકારણે કુમાર્ગે ચ કારણમાર્ગગ્રહણં શીલવ્રતપરામર્શઃ । તદ્યથા પ્રકૃતીશ્વરપુરુષાદિહેતુકં પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાત્મકં ન તૃષ્ણાહેતુકમિત્યકારણે કારણદર્શનમ્ । કુમાર્ગં ચાગ્નિજલપ્રવેશાદૌ પ્રકૃતિપુરુષાન્તરજ્ઞાનાદૌ ચ સ્વર્ગાપવર્ગહેતુત્વમ્ ।
શીલં ત્વત્રાગ્નિહોત્રાનુષ્ઠાનં પ્રતિજુહોત્યાદ્યાસ્તિસ્ત્રો ઽન્તરઙ્ગક્રિયાઃ, પશ્વાલમ્ભનાદ્યાઃ બહિરઙ્ગાઃ, તદુભયસ્ય યાવજ્જીવમનુષ્ઠાનં શીલમ્ । યથોક્તમ્- "જરામર્યં વૈતત્સત્રં યદગ્નિહોત્રં જુહોતિ" ઇતિ ।
વ્રતમ્- આગ્નેયમગ્નિપરિચરણં શૌક્રમાપો હિ ષ્ઠાદ્યનુષ્ઠાનમ્ અપાં શુક્રદૈવત્યત્વાત્ । વાર્હસ્પત્યૌપનિષદગોદાનીયં જટાવતારણમ્ । અથવા ગોવ્રતાદીનિ વ્રતાન્યેભિઃ શુધ્યતે મુચ્યત ઇત્યાહુઃ ।
ત્રયીધર્માણસ્ત એવ તે હરિહરહિરણ્યગર્ભાદયો ન કારણમુપાદાનસ્કન્ધાત્મકત્વાત્ । ન ચ નિત્યાઃ, ન ચાગ્ર્યા ઇત્યેતદ્વિસ્તરેણાવિષ્કૃતમ્ । પશ્વાલમ્ભનાગ્નિજલપ્રવેશાદયશ્ચ ન સ્વર્ગાપવર્ગહેતુર્દાનશીલભાવનાનાં તદ્ધેતુત્વાત્ । ઇત્યતો વિપરીતદર્શનમેતચ્છીલવ્રતપરામર્શાખ્યમિતિ ॥
યદિ તર્હિ પુરુષેશ્વરાદિકારણદ્વારેણ શીલવ્રતપરામર્શઃ પ્રવર્તતે, પ્રાપ્તસ્તર્હિ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યઃ ? નૈતદસ્તિ । યસ્માદસૌ
દુઃખભ્રાન્ત્યપથાદાનાત્તદૃષ્ટ્યુત્સાર્ય એવ સઃ

દુઃખભૂતેષૂપાદાનસ્કન્ધેષુ હરિહરહિરણ્યગર્ભાદિષ્વકારણેષુ બુદ્ધ્યા ભ્રાન્તઃ । તસ્માદ્યત્રૈવ ભ્રાન્તસ્તત્રૈવાવિપરીતદર્શનત્પ્રહીયતે । કાપથે ચ ( જૈનિ_234 ) સત્પથબુદ્ધ્યા ભ્રાન્ત ઇતિ સમ્યક્સ્વમાર્ગદર્શનાત્પ્રહીયતે । ઇતિ સિદ્ધં દ્વિદર્શનહેયઃ શીલવ્રતપરામર્શઃ ।
સત્કાયદૃષ્ટ્યવચ્છેદો ધર્મમાત્રેક્ષણાદ્યતઃ ।
દુઃખાભિસમયે તચ્ચ તદ્દૃગ્ઘેયૈવ સો ઽપ્યતઃ

યદા ખલ્વસ્ય ધર્મેષુ ધર્મમાત્રબુદ્ધિરુત્પન્ના ભવત્યનિત્યાઃ, દુઃખાઃ, શૂન્યાઃ, અનાત્માનશ્ચ ધર્મા ઇતિ તદૈવ સત્કાયદૃષ્ટ્યવચ્છેદો ભવતિ, તત્પ્રવર્તિતા ચાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટિઃ, તત્રોપાત્તસ્યા અપિ સમુદ્ઘાત ઇતિ । તત્ર ધર્મદર્શનમનિત્યાદ્યન્યતમાકારં યસ્માદ્દુઃખાભિસમયમાત્રાદ્ભવત્યત એતદ્ દૃષ્ટિદ્વયં દુખદર્શનહેયમેવેતિ સિદ્ધમ્ ॥
અથ ય એતે ચત્વારો વિપર્યાસાઃ- "અનિત્યે નિત્યમ્" એવમાદયસ્તે કિં સ્વભાવાઃ ? તદારભ્યતે-
દ્વયં દૃષ્ટિપરામર્શાદેકઃ સત્કાયદૃષ્ટિતઃ ।
અન્તર્ગ્રાહાર્ધમન્યસ્તુ વિપર્યાસઃ પ્રકલ્પ્યતે

તત્ર તવત્ । દૃષ્ટિપરામર્શાત્સુખશુચિવિપર્યાસૌ પ્રકલ્પ્યેતે । સત્કાયદૃષ્ટેરાત્મદૃષ્ટિવિપર્યાસઃ, અન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટ્યર્ધાત્નિત્યવિપર્યાસઃ પ્રકલ્પ્યત ( જૈનિ_235 ) ઇતિ । નનુ સત્કાયદૃષ્ટેરર્ધાત્પ્રાપ્નોતિ ? ન । દૃષ્ટ્યન્તરત્વાત્ । શાશ્વતદૃષ્ટેરુચ્છેદદૃષ્ટિર્દૃષ્ટ્યન્તરમ્ । પુરુષમેવ તુ સ્વતન્ત્રં કર્તારં વશિનમાત્મવાદી મન્યમાનો મમેદમિત્યભ્યુપગચ્છતિ તસ્માદાત્મદૃષ્ટિરેવાસૌ । યદિ ચ મમેત્યેતદ્ દૃષ્ટ્યન્તરં સ્યાન્મયા મહ્યમિત્યેવમાદ્યપિ દૃષ્ટ્યન્તરં સ્યાત્ । તસ્માદહંકારપર્યાયા એવૈતે દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
નનુ ચ સર્વે ક્લેશા વિપર્યાસાઃ વિપરીતપ્રવૃતત્વાત્ ? તત્કિમુચ્યતે ચત્વાર ઇતિ ? નૈષ દોષઃ । યસ્માત્
નિતીરણસમારોપવિપરીતપ્રવૃત્તિતઃ ।
વિપર્યાસોક્તિરેષ્વેવ દૃગ્વશાત્ ચિત્તસંજ્ઞયોઃ

વિપરીતતો નિતીરણાત્સમારોપાદેકાન્તવિપર્યાસાચ્ચ । ન હ્યેતદન્યેષાં ક્લેશાનાં સમસ્તમસ્તિ । મિથ્યાદૃષ્ટ્યુચ્છેદદૃષ્ટી યદ્યપિ નિતીરયતઃ, એકાન્તવિપર્યસ્તે ચ, ન તુ સમારોપિકે દ્રવ્યનાશપ્રવૃત્તત્વાત્ । શીલવ્રતપરામર્શો નૈકાન્તવિપરીતઃ કામવૈરાગ્યાદિસંભવાત્ । અન્યે ક્લેશા ન સન્તીરકાઃ । ઇતિ ચત્વાર એવ ।
નનુ ચ સૂત્ર ઉક્તમ્- "આનિત્યે નિત્યમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસઃ, ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસ એવં યાવદાત્મનિ" ઇતિ દ્વાદશ ભવન્તિ । નૈષ દોષઃ । નહિ સંજ્ઞાચિત્તે નિતીરકે । તસ્માચ્ચતુર્ષ્વેવ દૃષ્ટિસ્વભાવેષુ વિપર્યાસોક્તિઃ । ઽદૃગ્વશાત્ ચિત્તસંજ્ઞયોઃઽ; તદુક્તિરિતિ । સંજ્ઞા હિ લોકકાર્યવ્યવહારપતિતા દર્શનવશાદ્વિપર્યસ્તમાલમ્બનનિમિત્તમુદ્ગૃહ્ણાતિ । ચિત્તં ચ તદ્વશાનુવર્તીતિ તયોરેવ ગ્રહણમ્ । લોકે ઽપિ વિપર્યસ્તસંજ્ઞો વિપર્યસ્તચિત્તશ્ચોચ્યતે ન વિપર્યસ્તવેદનો વિપર્યસ્તચેતન ઇતિ ॥
અથ કિં દૃષ્ટ્યનુશયવત્ માનાનુશયસ્યાપિ કશ્ચિદ્ભેદો ઽસ્તિ ? વિદ્યત ઇત્યાહ । કથમિત્યાદર્શ્યતે-
સપ્ત માનવિધાસ્ત્રિભ્યો નવ માનવિધાસ્ત્રિધા ।
ત્રિધાત્યુન્નમનાદિભ્યઃ સ્વોત્કર્ષાદ્યસ્તિ નાસ્તિતા

તદસ્ય શ્લોકસ્ય સંક્ષેપવિસ્તારવ્યાખ્યાપ્રભેદો ઽયમાદર્યતે । તત્ર તાવત્કર્મસ્વકતાસામર્થ્યસંમુગ્ધસ્ય યેન કેનચિદ્વસ્તુના ચિત્તસ્યોન્નતિર્માનઃ । પ્રતિદ્યમાનઃ સપ્તધા ભવતિ માનઃ, અતિમાનઃ, માનાતિમાનઃ, અસ્મિમાનઃ, અભિમાનઃ, ઊનમાનઃ, મિથ્યામાનશ્ચ । એતેષાં પ્રપઞ્ચો યથા પ્રકરણેષુ ।
નનુ પુનર્જ્ઞાનપ્રસ્થાને નવમાનવિધા ઉક્તાસ્તદ્યથા- "શ્રેયાનહમસ્મીતિ માનવિધા । સદૃશો ઽહમસ્મીતિ તદ્દૃષ્ટિસંનિશ્રિતૈવ માનવિધા । સદૃશાદ્ધીનો ઽહમસ્મીતિ માનવિધા । અસ્તિ મે શ્રેયાનસ્તિ મે સદૃશો ઽસ્તિ મે હીનઃ, નાસ્તિ મે શ્રેયો નાસ્તિ મે સદૃશો નાસ્તિ મે હીનઃ" ઇતિ ।
તત્ર શ્રેયાનહમસ્મીતિ સત્કાયદૃષ્ટિસન્નિશ્રિતા અતિમાનવિધા । સદૃશો ઽહમસ્મીતિ તદ્દૃષ્ટિસન્નિશ્રિતૈવ માનવિધા । હીનો ઽહમસ્મીતિ તદ્દૃષ્ટિસન્નિશ્રિતૈવોનમાનવિધા । અસ્તિ મે શ્રેયાનિત્યૂનમાનવિધા । અસ્તિ મે સદૃશ ઇતિ માનવિધા । અસ્તિ મે માન ઇતિ માનાતિમાનવિધા । નાસ્તિ મે શ્રેયાનિતિ માનવિધા । નાસ્તિ મે સદૃશ ઇત્યતિમાનવિધા । નાસ્તિ મે હીન ઇત્યૂનમાનવિધા । ઇતિ એવમેતા નવમાનવિધાસ્ત્રિભ્યો માનેભ્યો વ્યવસ્થાપ્યન્તે માનામિમાનોનમાનેભ્યઃ ।
ત એતે સપ્તમાનાઃ સર્વે ઽપિ દર્શનભાવનાહેયાઃ સ્થવિરક્ષેમકસૂત્રોક્તેઃ- "અસ્તિ મે એષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વસ્મીતિ માનો ઽપ્રહીણઃ" ઇતિ ॥
કિં પુનર્યદ્ભાવનાહેયમપ્રહીણં સર્વં તદાર્યસ્ય સમુદાચરતિ ? નેત્યાહ । પ્રહીણમપિ હિ કિઞ્ચિત્સમુદાચરતિ । તદ્યથા શ્રદ્ધાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ મિદ્ધં દુઃખેન્દ્રિયં ચક્ષુરાદ્યષ્ટકં ચેતિ । અપ્રહીણમપિ ખલુ કિઞ્ચિન્ન સમુદાચરતિ । તદ્યથા
વધાદિપર્યવસ્થાનં કૌકૃત્યમશુભં વિધાઃ ।
વિભવેચ્છા ચ નાર્યસ્ય જાયન્તે હેત્વભાવતઃ

યેન ખલુ ક્લેશપર્યવસ્થાનેન સંચિત્ય પ્રાણિવધાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારમૃષાવાદાનધ્યાપદ્યેતૈતદ્વધાદ્યપ્રહીણમપિ ન સમુદાચરતિ ભાવનાહેયત્વાત્ । કૌકૃત્યં ચાકુશલં ન સમુદાચરતિ । માનવિધાશ્ચ નવ ન સમુદાચરન્તિ । વિભવતૃષ્ણાપિ ભાવનાપ્રહાતવ્યાપિ સતી ન સમુદાચરતિ । ઽચઽશબ્દાદ્ભવતૃષ્ણાયાશ્ચ કશ્ચિત્પ્રદેશઃ । અહો વતાહમૈરાવણઃ સ્યાં નાગરાજા અહો વતાહમસુરેન્દ્રઃ સ્યાં વૈમચિત્રાદિઃ । અહો વતાહમુત્તરેષુ કુરુષુ જન્મ લભેયેત્યેવમાદિ ।
કિં પુનરત્ર કારણં યદેતે ઽપ્રહીણાઃ ખલ્વપિ સન્તો નાર્યસ્ય સમુદાચરન્તિ ? શૂન્યતાયાઃ સુભાવિતત્વાત્કર્મફલસંબન્ધયુક્તેશ્ચ વિદિતત્વાત્, દૃષ્ટિપુષ્ટત્વાચ્ચ ॥
તત્ર માનવિધા અસ્મિમાનશ્ચ સત્કાયદૃષ્ટિપુષ્ટાઃ । વધાદિપર્યવસ્થાનં મિથ્યાદૃષ્ટિપુષ્ટમ્ । વિભવતૃષ્ણોચ્છેદદૃષ્ટિપુષ્ટા । ભવતૃષ્ણાપ્રદેશઃ શાશ્વતદૃષ્ટિપુષ્ટઃ । ઇતિ વિધાદયસ્તત્પોષકક્લેશાભાવાદાર્યસ્ય નોત્સહન્તે સન્તાનમધ્યારોઢુમ્ । કૌકૃત્યમપિ ચાકુશલમવીતરાગસ્યાર્યસ્યાપ્રહીણં ન ચાસ્ય તત્સંભવતિ ચિકિત્સાસમુત્થિતત્વાદિતિ ॥
અથાનુશયાઃ સર્વત્રગાઃ કસ્માત્ક્લેશનિકાયા વ્યવસ્થાપ્યન્તે ? તદારભ્યતે-
દુઃખાત્સમુદયાચ્ચૈવ સર્વગાનાં વ્યવસ્થિતિઃ ।
દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ ખલ્વનુશયાઃ સર્વગાઃ । યસ્માત્
તદ્દૃષ્ટિહેયજાતીનાં સર્વાસાં દ્વિપદસ્થિતેઃ

દ્વયોઃ ખલુ નિકાયયોઃ દુઃખસમુદયાખ્યયોસ્તદ્દર્શનહેયાણાં વક્ષ્યમાણાનાં ક્લેશાનામુભયત્ર લબ્ધપ્રતિષ્ઠત્વાત્ ॥
કિં પુનઃ સર્વે દુઃખસમુદયહેયાઃ ન હેયાઃ સર્વત્રગાઃ ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ ?
કાઙ્ક્ષા પઞ્ચ દૃશો ઽવિદ્યા તદ્વ્યામિશ્રાથ કેવલાઃ ।
સપ્ત સર્વત્રગા દુઃખાદ્ધેનોરેભ્યશ્ચતુષ્ટયમ્

સપ્તદૃષ્ટયો દ્વે વિચિકિત્સે તાભિશ્ચ સંયુક્તાવિદ્યા આવેણિકી ચ ( જૈનિ_240 ) દ્વિપ્રકારા ઇત્યેકાદશાનુશયા ધાતૌ ધાતૌ સ્વધાતુભૂમિસર્વત્રગા જ્ઞેયાઃ । સકલસ્વધાતુભૂમ્યાલમ્બનત્વાત્ । એતે ચ પરિપિણ્ડ્ય ત્રયસ્ત્રિંશત્સર્વત્રગા ભવન્તિ ॥
એતે પુનઃ સર્વત્રગાઃ
દ્રવ્યતો દશ ચૈકશ્ચ નામ્ના સપ્ત તુ તે મતાઃ ।
તિસૃણામપ્યવિદ્યાનાં દ્વયોશ્ચ વિચિકિત્સયોરેકનામત્વાત્ ।
અથ કસ્માદ્રાગપ્રતિઘમાના ન સર્વત્રગાઃ ? તદુચ્યતે-
રાગપ્રતિઘમાનાસ્તુ પરિચ્છેદપ્રવર્તિનઃ

એતે ખલુ સ્વલક્ષણક્લેશાઃ પ્રતિક્લેશમનવયવં ચાલમ્બ્યોત્પદ્યતે । તસ્માન્ન સર્વગાઃ ॥
વિચિકિત્સાદ્યાસ્તુ
પ્રકારાન્તરવર્તિત્વાત્સકૃત્સર્વસ્વભૂગતિઃ ।
ધાત્વન્તરાવલમ્બિત્વાત્પૂર્વોક્તા એવ સર્વગાઃ