અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 221-240

દ્વિતીયા તુ વિહીનેન ધ્રુવપાકેન કર્મણા ।
તૃતીયા દ્વયમુક્તસ્ય ચતુર્થી તુ દ્વયાદૃતે

અથ યદિદં શાસ્ત્રે યોગવિહિતમયોગવિહિતં ચ કર્મોક્તં તસ્ય કિં લક્ષણમ્ ? તદભિધીયતે-
અયુક્તવિહિતં કર્મ ક્લેશોપક્લેશદૂષિતમ્ ।
શિક્ષાલિઙ્ગાદ્યપેતં ચ કેચિદાહુર્વિપશ્ચિતઃ

યત્કિઞ્ચિત્ખલુ ક્લિષ્ટં કાયવાઙ્મનસ્કર્મ ક્લેશોપક્લેશદૂષિતં સર્વં તદયોગવિહિતમ, અયોનિશોમનસ્કારસમુત્થાપિતત્વાત્ । અન્યે પુનર્બ્રુવતે- યત્ખલુ શિક્ષાવ્યપેતં યથા ગન્તવ્યં સ્થાતવ્યમિત્યેવમાદિ, યત્તુ લિઙ્ગવચનહીનમસંબદ્ધં નિરર્થકં ચ વાક્કર્મ તદયોગવિહિતમ્ । વિધિભ્રષ્ટત્વાદિતિ । વિપર્યયાદ્યોગવિહિતં દ્રષ્ટવ્યમિતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
ચતુર્થાધ્યાયે
ચતુર્થપાદઃ ।
અથૈતાં પરમગમ્ભીરાં દુરવબોધાં પ્રકૃતિપુરુષેશ્વરાદિકુદર્શનતિમિરોત્સાદનકરીં કર્મસ્વકતાં કઃ સ્વયમભિસંબુદ્ધ્ય લોકાનુગ્રહાય પ્રદર્શયતીતિ ? બ્રૂમઃ । પુરુષઃ તુ સો બોધિસત્ત્વઃ ।
સ પુનઃ કિં ચિત્તોત્પાદાત્પ્રભૃતિ બોધિસત્ત્વો ભવતિ ? અથ લાક્ષણિકકર્માક્ષેપેણ, આહોસ્વિચ્ચરમભવિક ઇતિ ? અત ઇદં પ્રસ્તૂયતે-
બોધિસત્ત્વઃ કુતો યાવદવિવર્ત્યમના યતઃ ।
બધ્નાતિ બોધિસન્નાહમઙ્ગીકૃત્વા જગદ્ધિતમ્

યતઃ પ્રભૃતિ કલ્યાણમિત્રં ભગવન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમાપદ્ય તદુપદર્શિતદક્ષિણમાર્ગઃ યોનિશો મનસિકારાધિષ્ઠિતબુદ્ધિઃ કૃત્સ્નં લોકમત્રાણમશરણમપરાયણં પઞ્ચગતિમહાવર્તે જાતિજરાવ્યાધિમરણાદિદુઃખક્ષારામ્ભસિ, કર્મરાક્ષસાધિષ્ઠિતતીરે, પાપમિત્રકુમ્ભીરાનુબદ્ધબેલે, રૂપાદિવિષયવિકલ્પપવનોદ્ધતતૃષ્ણાતરઙ્ગે, મોહકર્ણધારપરિભ્રામિતબુદ્ધિનૌકે સંસારમહાસમુદ્રે નિમગ્નમવલોક્ય કૃપાવિષ્ટચેતાસ્તદભ્યુદ્ધરણાય વીર્યબાહુમભિપ્રસાર્ય, અવિવર્ત્યં ચિત્તમેવમુત્પાદયતિ- ( જૈનિ_186 ) અવિદ્યાન્ધઃકારોપહતબુદ્ધિનયનો ઽયં લોકઃ સ મયા સમ્યગ્દૃષ્ટિપ્રભાવભાસિતેન શીલસંક્રમેણોત્તારયિતવ્યઃ । પ્રતિઘભુજઙ્ગદંષ્ટ્રા વિષદૂષિતો ઽયં લોકઃ સ મયા મૈત્ર્યાગદેન પ્રશમિતવ્યઃ । તૃષ્ણાપિશાચીલલિતાભિભૂતમતિરયં લોકઃ સ મયા શમથબલેન તૃષ્ણાનિરોધસુખં લમ્ભયિતવ્યઃ । પરામર્શભૂતગ્રહાવિષ્ટો ઽયં લોકઃ સ મયા વિમોક્ષસુખસ્વસ્ત્યયનેન નિર્ભયમમૃતપદં પ્રવેશયિતવ્યઃ । માનગિરિશિખરાધિરૂઢબુદ્ધિરયં લોકઃ સ મયા કર્મસ્વકતાજ્ઞાનવજ્રેણ માનગિરીન્વિચૂર્ણ્ય પ્રશાન્તમાનમદામર્શશાન્તિપદે સ્થાપયિતવ્યઃ । વિચિકિત્સાકથંકથીભાવશલ્યવિદ્ધહૃદયો ઽયં લોકઃ સ મયા પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રવિચયશલાકયા કાઙ્ક્ષાશલ્યમુત્પાટ્યામૃતરસં પાયયિતવ્યઃ । જરાવ્યાધિમરણમકરદંષ્ટ્રાન્તર્ગતો ઽયં લોકઃ સ મયા સર્વાનર્થવિયુક્તં નિર્વૃતિસુખં પ્રાપયિતવ્યઃ । શ્રદ્ધાદિગુણધનદરિદ્રો ઽયં લોકઃ સ મયા બોધ્યઙ્ગરત્નખચિતે મહતિ ગુણૈશ્વર્યપદે સન્નિવેશયિતવ્યઃ । ઇત્યેતસ્માદવિવર્ત્યાદ્ બોધિચિત્તોત્પાદાત્પ્રભૃતિ બૌધિસત્ત્વો વક્તવ્ય ઇત્યાચાર્યકમ્ ॥
યત્તર્હિ શાસ્ત્ર ઉક્તમ્- "બોધિસત્ત્વઃ કુતઃ પ્રભૃતિ ? યતો લક્ષણવૈપાક્યં કર્મ કરોતિ" ઇતિ । નૈષ દોષઃ । યસ્માદસૌ-
યદા લાક્ષણિકં કર્મ પ્રકરોત્યનપાયગઃ ।
મહાકુલઃ સમગ્રાક્ષઃ સ્વપર્ષત્સંગ્રહે રતઃ

પુમાઞ્જાતિસ્મરો વાગ્મી પ્રજ્ઞાવીર્યક્રિયાન્વિતઃ ।
યદા ખલ્વયં પુરુષત્વજાતિસ્મરત્વાદિષુ પદસ્થાનેષુ નિયતીભતો ભવતિ-
તદા દેવમનુષ્યાણામભિવ્યક્તિં નિગચ્છતિ

અતો જ્ઞાનપ્રસ્થાને ઽસ્માદવધેઃ પ્રભૃતિ બોધિસત્ત્વઃ અનેનાભિપ્રાયેણ પઠિતઃ ।
સ હિ ત્રિભિરસંખ્યેયૈર્ધર્મકાયગુણાર્ણવમ્ ।
પ્રચિનોતિ તદાધારં કાયં કલ્પશતેન તુ

દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણોપેતમશીતિવ્યઞ્જ નોજ્જ્વલમ્ ।
દ્વિષતામપિ યં દૃષ્ટ્વા મનઃ સદ્યઃ પ્રસીદતિ

એષા ખલુ ધર્મતા યત્ત્રિભિઃ કલ્પાસંખ્યેયૈરનિરસ્તશ્રદ્ધાશીલશ્રુતત્યાગપ્રજ્ઞાદિગુણધનૈશ્વર્યપ્રયોગાનાં ભગવતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં પુરુષોત્તમાનાં ધર્મકાયચરણપરિસમાપ્તિર્ભવતિ । કલ્પશતેન ખડ્ગવિષાણકલ્પાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ । ષષ્ઠ્યા કલ્પૈઃ પ્રજ્ઞાવતામગ્ર્યાણામ્ । ચત્વારિંશદ્ભિઃ ઋદ્ધિમચ્છ્રેષ્ઠાનામ્ । વિંશતિભિઃ કલ્પૈઃ શ્રુતધરપ્રવરાણાં ધર્મકાયચરણપરિપૂરિર્ભવતિ ।
યત્પુનર્જન્મશરીરં ભગવતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં બોધેરાશ્રયભૂતં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ ખચિતમશીત્યાનુવ્યઞ્જનૈર્વિરાજિતમ્, યત્ખલુ દૃષ્ટ્વા સ્વવિકલ્પસમુત્થિતપ્રતિઘદૂષિતબુદ્ધીનામપિ ( જૈનિ_188 ) મારપક્ષ્યાણાં તીર્થ્યાણાં ચ મનઃ પ્રસીદતિ ।
કાનિ પુનસ્તાનિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ ? કાનિ વાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ ? તદિદં પ્રદર્શ્યતે-
તત્ર તાવદમૂનિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ-
બુદ્ધા હિ ભગવન્તઃ સમમહીતલાક્રમણાત્ સુપ્રતિષ્ઠિતપાદાઃ ॥ 1 ॥
સહસ્રારસનાભિકસનેમિકસર્વાકારપરિપૂર્ણચક્રાઙ્કિતપાણિપાદત્વાચ્ચક્રાઙ્કહસ્તપાદાઃ ॥ 2 ॥
આયતહસ્તપાદાઙ્ગુલિત્વાદ્દીર્ઘાઙ્ગુલયઃ ॥ 3 ॥
દીર્ઘાયતત્વાદાયતપાર્ષ્ણિપાદાઃ ॥ 4 ॥
તૂલપિચુતરુણસુકુમારોપમકોમલકરચરણત્વાન્મૃદુતરુણપાણિપાદાઃ ॥ 5 ॥
અભિતામ્રાષ્ટાપદવિચિત્રતનુજાલાવનદ્ધત્વાદભિજાતહંસરાજવજ્જાલાવનદ્ધપાદાઃ ॥ 6 ॥
ઉચ્ચૈઃ સુજાતગુલ્ફત્વાદુચ્છઙ્કુચરણાઃ ॥ 7 ॥
અનુપૂર્વોપચિતવૃત્તતરગર્ભૈણેયમૃગજઙ્ઘત્વાદૈણેયજઙ્ઘાઃ ॥ 8 ॥
પ્રાંશુબાહુત્વાદનવનતકાયજાનુમણ્ડલસ્પર્શિનઃ ॥ 9 ॥
પરમાભિરૂપનિર્ગૂઢપુરુષનિમિત્તત્વાદભિજાતહસ્ત્યશ્વાજાનેયવત્કોશગતવસ્તિગુહ્યાઃ ॥ 10 ॥
કાયવ્યામસમાયામત્વાન્ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ ॥ 11 ॥
અનુપૂર્વોર્ધ્વમુખજાતત્વાદૂર્ધ્વાઙ્ગરોમાણઃ ॥ 12 ॥
સુવિભક્તાદ્વિતીયનીલજાતરોમત્વાદેકૈકાભિનીલપ્રદક્ષિણાવર્તરોમાણઃ ॥ 13 ॥
ઉત્તપ્તહાટકસન્નિભદૃગ્વ્યામમાત્રપ્રભાવભાસનાત્ સુવર્ણવર્ણાઃ ॥ 14 ॥
સુપરિકર્મીકૃતરજતજાતરૂપશ્લક્ષ્ણચ્છવિત્વાદ્રજોમલાનુપક્લેશનાચ્ચ સૂક્ષ્મચ્છવયઃ ॥ 15 ॥
સમુપચિતહસ્તપાદાંસગ્રીવત્વાત્સપ્તોત્સદકાયાઃ ॥ 16 ॥
કાઞ્ચનશિલાતલશ્લક્ષ્ણોપચિતોરસ્કન્ધાચ્ચિતાન્તરાંસાઃ ॥ 17 ॥
સિંહવદ્વિસ્તીર્ણસંહતોર્ધ્વાઙ્ગત્વાત્સિંહપૂર્વાર્ધકાયાઃ ॥ 18 ॥
અવક્રોપચિતદશતાલસમુચ્છ્રિતત્વાદ્ બૃહદૃજુગાત્રાઃ ॥ 19 ॥
સમન્તોપચિતમાંસનિર્ગૂઢજત્રુદેશત્વાત્સુસંવૃત્તસ્કન્ધાઃ ॥ 20 ॥
અધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ સમદન્તવિંશતિત્વાચ્ચત્વારિંશદ્દન્તાઃ ॥ 21 ॥
અનુન્નતાવનતસમપ્રમાણત્વાત્સમદન્તાઃ ॥ 22 ॥
નિરન્તરાવસ્થિતત્વાદવિરલદન્તાઃ ॥ 23 ॥
કુન્દેન્દુશઙ્ખાવભેદસિતત્વાચ્છક્લદન્તાઃ ॥ 24 ॥
શ્લક્ષ્ણવૃત્તોપચિતદર્શનીયમહાહનુત્વાત્સિંહહનવઃ ॥ 25 ॥
વાતપિત્તશ્લેષ્માનભિભૂતરસહરણિરસારસપ્રવિભાવનાસદૃશવિજ્ઞાનત્વાદ્રસનરસાગ્રપ્રાપ્તાઃ ॥ 26 ॥
વિસ્તીર્ણપેશલત્વાજ્જિહ્વાયાઃ સર્વમુખમણ્ડલપ્રતિચ્છાદનાત્પ્રભૂતતનુજિહ્વાઃ ॥ 27 ॥
ગમ્ભીરવલ્ગુહૃદયઙ્ગમવિસ્પષ્ટશ્રવણીયપઞ્ચાઙ્ગોપેતસ્વરત્વાદ્બ્રહ્મસ્વરાઃ ॥ 28 ॥
કલવિઙ્કમનોજ્ઞભાષિણો દુન્દુભિસ્વરનિર્ઘોષાઃ ॥ 29 ॥
શુક્લકૃષ્ણપ્રદેશાનુપક્લિષ્ટલોહિતરાજ્યવિનદ્ધનીલોત્પલસમાનવર્ણત્વાદભિનીલનેત્રાઃ ॥ 30 ॥
અધરોર્ધ્વાવસ્થિતાનાં સમ્યગવનતાસંલુડિતદીર્ઘત્વાદક્ષિપક્ષ્માણાં ગોપક્ષ્માણઃ ॥ 31 ॥
વૃત્તપરિમણ્ડલસમાનુપૂર્વોપચિતદર્શનીયાસ્થિવજ્રજાતમૂર્ધત્વાદુષ્ણીષાલઙ્કૃતશિરસઃ શઙ્ખાવદાતપ્રદક્ષિણાવર્તોર્ણાવિદ્યોતિતભ્રૂવિનતત્વાદૂર્ણાઙ્કિતમુખાઃ ॥ 32 ॥
એતાનિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ બુદ્ધાનાં ભગવતામિતિ ॥
અશીત્યનુવ્યઞ્જનાન્યપ્યુચ્યન્તે । બુદ્ધા હિ ભગવન્તઃ અપૃથુપ્રમાણમૃદુતામ્રતુઙ્ગસ્નિગ્ધનખાઃ ॥ 1 ॥
વૃત્તનિરન્તરાનુપૂર્વોપચિતાઙ્ગુલયઃ ॥ 2 ॥
નિર્ગ્રન્થિનિર્ગૂઢાલ્પતનુશિરાપ્રતાનાઃ ॥ 3 ॥
નિર્ગૂઢસમાતીક્ષ્ણગુલ્ફાઃ ॥ 4 ॥
અવિષમાવક્રરક્તસ્નિગ્ધપાદાઃ ॥ 5 ॥
મૃગપતિદ્વિરદવૃષભહંસરાજપ્રદક્ષિણાવર્તચારુગતયઃ ॥ 6 ॥
અલોમસાશ્લેષસમપ્રમાણોભયજઙ્ઘાઃ ॥ 7 ॥
સુવૃતસમસંહતનિર્ગૂઢજાનવઃ ॥ 8 ॥
કદલીસ્કન્ધોપમપીનનિબિડાવિષમાનુપૂર્વોપચિતચારૂરવઃ ॥ 9 ॥
અર્ધચન્દ્રાકૃતિવિસ્તીર્ણસમુન્નતાપગતરોમવક્ષાણઃ ॥ 10 ॥
શ્લક્ષ્ણસુસંહતચતુરસ્ત્રનાભ્યાયતકુકુન્દરસુન્દરકટીદેશાઃ ॥ 11 ॥
ગમ્ભીરાચ્છિદ્રરક્તપ્રદક્ષિણાવર્તનાભયઃ ॥ 12 ॥
શ્લક્ષ્ણાલોમશાશ્લથાનુક્રમક્ષામોદરાઃ ॥ 13 ॥
અનાભુગ્નાનિભુગ્નસુવત્તપષ્ઠકુક્ષયઃ ॥ 14 ॥
સમવતીર્ણોપચિતનાતિદીર્ઘશ્લક્ષ્ણપાર્શ્વાઃ ॥ 15 ॥
અનિમ્નોપચિતહ્રસ્વવજ્રસંસ્થાનોપપન્નસૂક્ષ્મદીર્ઘલેખાઙ્કિતાદૃશ્યારિથસન્ધિચારુપૃષ્ઠાઃ ॥ 16 ॥
વિસ્તીર્ણોપચિતદૃઢસન્ધિહૃદયાઃ ॥ 17 ॥
અવિષમોન્નતવિસ્તીર્ણોરસઃ ॥ 18 ॥
અનતિસ્થૂલોન્નતશઙ્ખાવર્તનિભસૂક્ષ્મલેખાપરિક્ષિપ્તસમરક્તસ્તનાઃ ॥ 19 ॥
હૃદયવિપ્રકૃષ્ટદેશજાતત્વાદ્વિસ્તીર્ણસ્તનાન્તરાઃ ॥ 20 ॥
માંસોપચિતાનતિવિસ્તીર્ણત્વાદુન્નતકક્ષાઃ ॥ 21 ॥
સ્થૂલદૃઢસુબદ્ધનિમગ્નસમાક્ષકાઃ ॥ 22 ॥
અશ્લક્ષ્ણપૃથુમાંસનિમગ્નાવિષમપ્રમાણસ્ફિજઃ ॥ 23 ॥
કરિકરનિભનિર્ગૂઢસન્ધિપીનકઠિનશ્લક્ષ્ણસમબાહવઃ ॥ 24 ॥
વર્તિતશ્લક્ષ્ણરોમશસિંહોપમદૃઢપ્રકોષ્ઠાઃ ॥ 25 ॥
સમતામ્રદીર્ઘપાણયઃ ॥ 26 ॥
ગમ્ભીરાચ્છિદ્રાસંકીર્ણવક્રાયતસ્નિગ્ધતનુતામ્રપાણિલેખાઃ ॥ 27 ॥
સૂક્ષ્મયમલીકૃતાધ્યાકુલારક્તાઙ્ગુલિપર્વાણઃ ॥ 28 ॥
અનામિકાપર્વાધિકપ્રમાણકનીનિકાઙ્ગુલયઃ ॥ 29 ॥
અનતિબહુતનુમૃદુસ્નિગ્ધસુબદ્ધમૂલસમરોમાણઃ ॥ 30 ॥
સ્નિગ્ધાસંકુચિતાનુપહતસારચ્છવયઃ ॥ 31 ॥
શોતોષ્ણસ્પર્શાવ્યકચ્છવીવ વર્ણાઃ ॥ 32 ॥
સ્થિરનિબિડાનતિસ્થૂલાનતિકૃશમાંસાઃ ॥ 33 ॥
જવાપુષ્પાભિતામ્રસ્વચ્છસ્નિગ્ધમધુરચન્દનગન્ધિરુધિરાઃ ॥ 34 ॥
માંસોપગૂઢસ્થૂલદૃઢસુશિરાસ્થિકાઃ ॥ 35 ॥
નાગગ્રન્થ્યવસ્થિતનિર્ગૂઢાસ્થિસન્ધયઃ ॥ 36 ॥
વજ્રવદભેદ્યશરીરત્વાત્સુસંહનનાઃ ।37 ॥
ચારુસુવિભક્તાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાઃ ॥ 38 ॥
અનુપૂર્વોપચિતસુપરિમૃષ્ટસુકુમારાદીપ્તસ્વચ્છશરીરાઃ ॥ 39 ॥
નિર્મશકતિલકાલપિલ્યાઃ ॥ 40 ॥
જરાદૌર્બલ્યકૃતાપગતવલયઃ ॥ 41 ॥
સિંહશય્યાનુષ્ઠાનવ્યપગતકાયવિક્ષેપાઃ ॥ 42 ॥
સ્વેદમલાનુપક્લિષ્ટશુચિસૌમ્યચ્છાયાઃ ॥ 43 ॥
જ્વલનમણિમહૌષધિશશાઙ્કસવિતૃસમતેજસઃ ॥ 44 ॥
મહીધરવરગુરુત્વોપેતાઃ ॥ 45 ॥
ઋતુસુખકાલિન્દિકસુખસંસ્પર્ષાઃ ॥ 46 ॥
મધુરમૃદુસુરભિકુસુમચન્દનસમાનરોમકૂપગન્ધાઃ ॥ 47 ॥
અભિનવનીલોત્પલતુલ્યસાર્વકાલિકમુખગન્ધાઃ ॥ 48 ॥
અદ્ભુતમૃદુદીર્ઘસ્નિગ્ધપિણ્ડિતવ્યપગતશબ્દનિશ્વાસાઃ ॥ 49 ॥
અનશનકદન્નાશનાતઙ્કાત્તુ વિપરિણામાનુપરતધર્મદેશનાભિરપ્યસઞ્જિતસ્વરભેદાઃ
॥ 50 ॥
નાતિસંકુચિતવિદારિતરક્તાસ્યાઃ ॥ 51 ॥
શુચિસમાચારાઃ ॥ 52 ॥
દેશસ્થ ત્તપ્તવિસ્પષ્ટપરિપૂર્ણવ્યઞ્જનાઃ ॥ 53 ॥
સમન્તપ્રાસાદિકત્વાદસેચનકદર્શનાઃ ॥ 54 ॥

અનતિહ્રસ્વાનતિદીર્ઘવૃત્તોપચિતત્રિવલિવિભૂષિતકમ્બુગ્રીવાઃ ॥ 55 ॥
સમપ્રમાણદૃઢાવક્રહ્રસ્વવિપુલચિબુકાઃ ॥ 56 ॥
બિમ્બફલાતામ્રનાત્યાયતસમસ્નિગ્ધરુચિરૌષ્ઠાઃ ॥ 57 ॥
બન્ધૂકપુષ્પોપમશ્લક્ષ્ણદશનમાંસાઃ ॥ 58 ॥
શુચિસ્નિગ્ધસ્પષ્ટરચનાક્ષીણદન્તાઃ ॥ 59 ॥
અનુપૂર્વવૃત્તસ્નિગ્ધતીક્ષ્ણસમસિતદંષ્ટ્રાઃ ॥ 60 ॥
સપ્રયોજનદક્ષિણદન્તરશ્મિપ્રદર્શિતમુહૂર્તસ્મિતાઃ ॥ 61 ॥
અપમલમૃદુતામ્રસ્નિગ્ધજિહ્વાઃ ॥ 62 ॥
નિત્યોષ્ણશ્લક્ષ્ણમાંસજાલગજતાલુસમવર્ણતાલવઃ ॥ 63 ॥
ધુરોચ્ચાયતસંગતતુઙ્ગનાસાઃ ॥ 64 ॥
અઘનમૃદુદૃઢમૂલસ્નિગ્ધતનુનીલકુણ્ડલિતસ્મશ્રુવઃ ॥ 65 ॥
અનુન્નતાતીક્ષ્ણમાંસલમાર્ષ્ટિપિણ્ડિતગણ્ડાઃ ॥ 66 ॥
આદર્શસમોપચિતાશ્લથરુચિરકપોલાઃ ॥ 67 ॥
પીનાયતસમાનોપહતચારુકર્ણાઃ ॥ 68 ॥
લલાટકર્ણગણ્ડસન્ધિશ્લેષાનિમ્નપૂર્ણચન્દ્રાકૃતિશઙ્ખાઃ ॥ 69 ॥
વિશાલાયતસ્નિગ્ધમધુરપ્રસન્નસમનેત્રાઃ ॥ 70 ॥
પ્રહસિતાઞ્ચિતાગ્રપક્ષ્માણઃ ॥ 71 ॥
સોમ્યભ્રાજિષ્ણુસ્થિરવિસન્ધિદૃષ્ટયઃ ॥ 72 ॥
અપરિમિતબલત્વાદપગતોન્મેષનિમેષાઃ ॥ 73 ॥
દીર્ઘાસિતશ્લક્ષ્ણાનુપૂર્વવર્તિતસ્નિગ્ધતનુભ્રુવઃ ॥ 74 ॥
કાઞ્ચનપટ્ટશ્લક્ષ્ણાર્ધચન્દ્રાકૃતિવિપુલલલાટાઃ ॥ 75 ॥
પરિપૂર્ણચન્દ્રમણ્ડલસમવદનાઃ ॥ 76 ॥
એકઘનવજ્રસંહતશિરસ્કપાલાઃ ॥ 77 ॥
સુપરિપૂર્ણચ્છત્રાકૃતિશિરસઃ ॥ 78 ॥
શ્લક્ષ્ણચિતાસંલુડિતપલિતદોષાપનતભ્રમરાભસ્નિગ્ધમૃદુસુબદ્ધમૂલસુરભિસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તાકૃતિકેશરચનાઃ ॥ 79 ॥
સસુરાસુરમનુજાદિલોકાનવલોકિતમૂર્ધાનઃ ॥ 80 ॥
અથ તદાદ્યં બોધિચિત્તં બોધિસત્ત્વાનાં દાઢર્યેણ કથમિવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ? નૈતલ્લૌકિકેન વસ્તુનોપપાદયિતું શક્યમ્ । કસ્માત્ ? યતઃ
યુગાન્તવાયુના મેરુઃ વહ્નિના વરુણાલયઃ ।
વજ્રેણ ધ્વસ્યતે વજ્રમવિકારિ તુ તન્મનઃ

કિં પર્યાપન્નમ્, કતરત્, કતિ પ્રકારમ્, કિં પુરસ્સરમ્, કસ્મિન્વા કાલે કો વા તદુત્પાદયતિ ? ઇત્યેતદપદિશ્યતે -
કામાપ્તં ષષ્ઠજં ત્રેધા કૃપાશ્રદ્ધાપરમ્પરમ્ ।
બુદ્ધોત્પાદે નરઃ સ્ત્રી વા તદાદ્યં ચિત્તમશ્નુતે

તત્ખલુ બોધિચિત્તમાદ્યં કામધાતુપર્યાપન્નમેવ । ષષ્ઠજં મનોધાતુજમિત્યર્થઃ । ત્રિપ્રકારમુપપત્તિલાભિકં શ્રુતમયં ચિન્તામયં ચેતિ । કૃપાપુરસ્સરેણ શ્રદ્ધાબહુલેન ચ મનસ્કારેણ સંપ્રયુક્તમ્ । બુદ્ધોત્પાદ એવ નાસતિ બુદ્ધશાસને । મનુષ્યો વા સ્ત્રી વોત્પાદયતિ નાન્ય ઇતિ ।
તસ્યાસ્ય બોધિબીજસ્થાનીયસ્ય ચિત્તરત્નસ્ય સર્વધાતુગતિવ્યાપિબુદ્ધત્વમહાવૃક્ષાઙ્કુરાભિવૃદ્ધયે ભૂમિજલસેકાદિહેતુપ્રત્યયસ્થાનીયાન્ પ્રજ્ઞાદિચતુરધિષ્ઠાનપરિવારાન્પારમિતાદ્યાન્ગુણાન્વક્ષ્યમાણસ્વરૂપાન્બોધિસત્ત્વઃ ક્રમેણાભ્યસ્યતિ ।
કથં પુનઃ ક્રમેણ દાનાદિપારમિતાનાં પરિપૂરિર્ભવતિ ? તત્ર તાવત્-
સર્વેભ્યઃ સર્વદા સર્વં વદતો દાનપૂરણમ્ ।
પ્રથમે ખલ્વસંખ્યેયે વર્તમાનો બોધિસત્ત્વઃ ન સર્વસ્મૈ નાપિ સર્વં ન સર્વદા દદાતિ । દ્વિતીયે સર્વસ્મૈ સર્વદા નતુ સર્વમ્ । તૃતીયે સર્વૈ સર્વસ્મૈ સર્વદા ચ પ્રયચ્છતિ । ઇયતા દાનપારમિતા પરિપૂર્ણા ભવતિ ।
મરણે ઽપિ દમાત્યાગઃ શીલસ્યોત્કૃષ્ટિરુચ્યતે

યદા પુનઃ પ્રાણપરિત્યાગેનાપિ પ્રાણાતિપાતાદિશિક્ષાપદં ન ક્ષોભયતિ, ઇયતા શીલપારમિતા પરિપૂર્ણા વેદિતવ્યા । ક્રૌઞ્ચાદિરાજદુહિતાભિક્ષુદૃષ્ટાન્તાશ્ચાત્રોદાહાર્યાઃ ।
વીર્યસ્ય તિષ્યસંસ્તુત્યા ધિયો વજ્રોપમાત્પરમ્ ।
ભગવન્તં ખલુ તિષ્યં સમ્યક્સંબુદ્ધં એકયા ગાથયા એકપાદેન સ્થિત્વા સપ્તાહમભિષ્ઠુવતઃ શાક્યમુનેર્વીયપારમિતા પરિપૂર્ણા નવ ચ કલ્પાઃ પ્રત્યુદાવર્તિતાઃ ।
પ્રજ્ઞાપારમિતાયાસ્તુ વજ્રોપમાત્સમાધેરુર્ધ્વં ક્ષયજ્ઞાને પરિપૂરિર્ભવતિ ।
ઽસર્વાસાં તુ ક્ષયજ્ઞાને પરિપૂરિર્વિધીયતેઽ;

ઇત્યાગમઃ ।
અત્ર પુનઃ "ક્ષાન્તિધ્યાનપારમિતે શીલપ્રજ્ઞાપરિવારત્વાન્નાર્થાન્તરમ્" ઇતિ વૈભાષિકાઃ । વિનયધરવૈભાષિકાસ્તુ વિનયે ચતસ્રઃ પારમિતાઃ પઠન્તિ ।
અત્ર પુનઃ કેચિદ્ બુદ્ધવચને બહિષ્કૃતબુદ્ધયઃ પ્રાહુઃ- "ન હિ પિટકત્રયે ભગવતા બોધિસત્ત્વમાર્ગ ઉપદિષ્ટઃ ।" ત એવં વ્યાહર્તવ્યાઃ । ભ્રાન્તા હ્યત્ર ભવન્તઃ । યસ્માત્
ત્રિપુણ્યકૃતિવસ્ત્વાદ્યાસ્તલ્લાભોપાયદેશનાઃ ।
તથા ચતુરધિષ્ઠાનં સપ્તસદ્ધર્મશાસનમ્

સપ્તયોગાસ્ત્રયઃસ્કન્ધાસ્ત્રિશિક્ષાદ્યાશ્ચ દેશિતાઃ ।
તથા પારમિતાશ્ચાપિ ચતસ્રો વિનયોદિતાઃ

બોધિપક્ષ્યાશ્ચ કણ્ઠોક્તાઃ સપ્તત્રિંશત્સ્વયંભુવા ।
હેતવઃ સર્વબોધિનાં ત્રિવિધા મૃદુતાદિભિઃ

તસ્માન્ન બોધિમાર્ગો ઽન્યઃ સૂત્રાદિપિટકત્રયાત્ ।
અતો ઽન્યમિહ યો બ્રૂયાત્સ ભવેન્મારભાષિતઃ

ઉક્તં હિ ભગવતા- "યદ્ભિક્ષવઃ સૂત્રેનાવતરતિ, વિનયેન દૃશ્યતે, ધર્મતાં ચ વિલોમયતિ નેદં શાસ્તુઃ શાસનમ્" ઇતિ કૃષ્ણાપદેશઃ । શુક્લાપદેશોવિપર્યયેણ । યત્ખલુ સૂત્રં ભગવતા બુદ્ધેન ભાષિતં તચ્ચતુર્ષ્વાગમેષુ સ્થવિરમહાકાશ્યપસ્થવિરાનન્દાદિભિઃ સંગીતિકર્તૃભિરૂદ્દાનગાથાભિર્નિબદ્ધં તદેવ ગ્રાહ્યમ્ । ગતમેતત્ ।
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । કતમેષાં કલ્પાનામસંખ્યેયત્રયેણ બુદ્ધત્વં પ્રાપ્યતે ?
કલ્પાનાં મહતામેતદસંખ્યેયત્રયં મતમ્ ।
કલ્પાનાં યદિ સંખ્યા ન વિદ્યતે કથં તર્હિ ત્રયમિતિ નિર્ધાર્યતે ? ન ખલુ સંખ્યા ન વિદ્યતે । કિં તર્હિ ?
સ્થાનાન્તરમસંખ્યાખ્યમદઃસંખ્યોપરિ સ્થિતમ્

સ્થાનાન્તરવિશેષસ્ય ખલ્વેતન્નામાસંખ્યેયમિતિ । ન તુ ન સંખ્યા વિદ્યત ઇત્યેતદ્વિવક્ષિતમ્ ।
અથ યં શાક્યમુનિર્ભગવાન્સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિસત્ત્વચર્યાયામેષુ ત્રિષ્વસંખ્યેયેષુ કિયતાં બુદ્ધાનાં પર્યુપાસાં ચક્રે ? તદત્ર વર્ણયન્તિ । પ્રથમે ઽસંખ્યેયે પઞ્ચસપ્તતિસહસ્રાણિ । દ્વિતીયે ષટ્સપ્તતિમ્ । તૃતીયે સપ્તસપ્તતિમ્ ।
કસ્ય પુનઃ કલ્પાસંખ્યેયસ્યાવસાને કતમો બુદ્ધો બભૂવ ? અત્રાપિ વર્ણયન્તિ । રત્નશિખિનિ સમ્યક્સંબુદ્ધે પ્રથમો ઽસંખ્યેયઃ સમાપ્તઃ । ભગવતિ દીપઙ્કરે દ્વિતીયઃ । ભગવતિ વિપશ્યિનિ તૃતીયઃ સમાપ્તઃ ।
કસ્મિન્પુનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધે બુદ્ધત્વે પ્રથમં ચિત્તમુત્પાદિતમ્ ? શાક્યમુની । શાક્યમુનિર્નામ પ્રથમસ્યાસંખ્યેયસ્યાદૌ બભૂવ યત્ર ભગવતા ભાર્ગવભૂતેન સુખોદકેનાઙ્ગપરિચર્યાભિરુપસ્થાનં કૃત્વા પ્રથમં બોધિચિત્તમુત્પાદિતમહમપ્યેવં પ્રકારો ભૂયાસમિતિ ।
પ્રભાસેતુરાજનિ તદેવ પુનર્દ્રઢિમાનમાપાદિતમિતિ ॥
કસ્મિન્પુનઃ કાલે બુદ્ધા ભગવન્તો બુદ્ધાદિત્યાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ? તદારભ્યતે-
અપકર્ષે જિનોત્પત્તિર્યાવચ્છતસમાયુષઃ ।
દ્વયોઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાનામુત્કર્ષે ચક્રવર્તિનામ્

કલ્પાપકર્ષે ખલુ બુદ્ધાનામુત્પત્તિર્ભવતિ । ઉત્કર્ષે ચાપકર્ષે ચ પ્રત્યેકજિનાનામ્ । ઉત્કર્ષ એવ ચક્રવર્તિનામ્ ॥
ચક્રવર્તિનાં પુનરયં નિયમઃ-
નાધો ઽશીતિસહસ્રાયોસ્તત્સમુત્પત્તિરિષ્યતે ।
અશીતિબર્ષસહસ્રાયુર્ભ્યશ્ચક્રવર્તિનામૂર્ધ્વમુત્પત્તિર્ભવતિ નાધ ઇતિ ।
તે હેમરૂપ્યતામ્રાયશ્ચક્રાઃ પુણ્યપ્રભાવતઃ

ચતુર્વિધાઃ ખલુ ચક્રવર્તિનઃ- સૌવર્ણચક્રાઃ, રૂપ્યચક્રાઃ, તામ્રચક્રાઃ, લોહિતચક્રાશ્ચ સ્વપુણ્યપ્રકર્ષાદિતિ । યથાક્રમં ચૈતે ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકદ્વીપેશ્વરાઃ ॥
અથ યદુક્તમ્- ઽતસ્માન્ન બોધિમાર્ગો ઽન્યઃ સૂત્રાદિપિટકત્રયાત્ ।ઽ; ઇતિ । યદિ તર્હિ માર્ગભેદો નાસ્તિ બુદ્ધપ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકાનાં ફલભેદેનાપિ તર્હિ ન ભવિતવ્યમ્ । નૈષ દોષઃ । યસ્માત્-
તુલ્યે ઽપિ સાધનોપાયે તદ્ભેદો ઽક્ષાદિભેદતઃ ।
ભવમોક્ષાર્થિનોર્માત્રોઃ પ્રદાનફલભેદવત્

યાવત્ખલુ કશ્ચિદ્ગુણઃ સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય ભગવતા દેશિતો વિનિર્મુક્તિદ્વયપ્રાપ્તિહેતુભૂતઃ સર્વો ઽસૌ પિટકત્રયાનુવર્તી । તત્પુનર્વિમુક્તિદ્વયં ( જૈનિ_204 ) ત્રિભિઃ પુદ્ગલૈઃ પ્રાપ્યતે । ભગવતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન પ્રત્યેકજિનેનાર્યશ્રાવકેણ ચ । તેષાં પુનસ્તુલ્યે બોધિવર્ત્મનિ પતિતાનામિન્દ્રિયપ્રણિધાનાવરણભેદાદ્ભેદઃ । તદ્યથા દ્વયોર્માત્રોસ્તુલ્યં વસ્તુ તુલ્યે ક્ષેત્રે પ્રતિપાદયતોશ્ચેતનાવિશેષાદતુલ્યં ( જૈનિ_205 ) ફલં ભવતિ, તદ્વદુત્તમાર્થં પ્રાર્થયમાનાનાં ત્રયાણામપિ પુદ્ગલાનાં પ્રણિધાનેન્દ્રિયસતતઘનનિરન્તરભાવનાપ્રયોગપટુત્વાભ્યાસાદિવિશેષાત્તુલ્યે ઽપિ માર્ગે પતિતાનાં કશ્ચિત્ફલવિશેષો ભવતિ ।
ઇતશ્ચ
કરુણાભાવનોદ્રેકાત્સ્વસંવિચ્ચિત્તયોસ્તથા ।
પરસંવિદ્ગુરોસ્તદ્વત્તદ્વિશેષો વિધીયતે