અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 161-180

દૃષ્ટિસમ્પદ્વિશુદ્ધા ખલુ શઈલસમ્પત્ ઽભિક્ષુત્વં પરમાર્થતઃ । અન્યતરવિકલસ્તુ સંવૃત્યા ભિક્ષુર્ભવતિ । દ્વ્યઙ્ગવિકલસ્તુ નાપિ સંવૃત્યા નાનિ પરમાર્થત ઇતિ ।
યદિ ખલુ વિના સંવરેણાષ્ટૌ નિકાયા ન વ્યવસ્થાપ્યન્તે કથં તર્હિ ( જૈનિ_124 ) ભગવતોક્તૈઃ- "એકદેશકારી, પ્રદેશકારી, યદ્ભૂયસ્કારી, પરિપૂર્ણકારી" ઇત્યત્રાપ્યયમર્થો દૃશ્યતે ? કશ્ચિત્ખલ્વકાર્યૈકદેશવિરતિક્ષમો ભવતિ । કશ્ચિદ્યાવત્સમગ્રદૌઃશીલ્યવિરતિક્ષમઃ । ઇત્યતો ભગવાનકાર્યૈકદેશવિરત્યાપ્યુપાસકત્વં ( જૈનિ_125 ) શાસ્તિ । ન હિ સર્વશીલવિકલઃ કશ્ચિચ્છરણગમનેચ્છામાત્રકેણોપાસકો ભવતિ ષડઙ્ગોષધૈકદ્વ્યઙ્ગવૈકલ્યોપયોગવદિતિ ।
અથ યદુક્તમ્- "બુદ્ધં ધર્મં સંઘં શરણં ગચ્છતિ" ઇતિ તત્ક એતે બુદ્ધાદયઃ ? તદિદમભિધીયતે-
વિગતાવણે જ્ઞાને બુદ્ધોક્તેર્મુખ્યકલ્પના ।
તદાશ્રયે ફલે ચાપિ વિજ્ઞેયા ગુણકલ્પના

દ્વિવિધઃ ખલુ બુદ્ધઃ સંવૃત્યા પરમાર્થતશ્ચ । તત્ર પરમાર્થતો યથોક્તં શાસ્ત્રે- "યો બુદ્ધં શરણં ગચ્છતિ કિમસૌ શરણં ગચ્છતિ ? તાનેવાસૌ બુદ્ધકારકાનશૈક્ષાન્ધર્માઞ્છરણં ગચ્છતિ । તે હિ બુદ્ધશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તચિહ્નમ્ ।" ઇતિ । તેભ્યો ઽપિ નિરાવરણં જ્ઞાનં પ્રધાનં સર્વજ્ઞ ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધ એષ તાવત્ પારમાર્થિકો બુદ્ધઃ । સંવૃત્યાપિ ઽતદાશ્રયેઽ; દ્વાત્રિશતા લક્ષણૈરશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્વિરાજિતે રૂપકાયે ઽપિ બુદ્ધાખ્યેતિ । તત્ફલે ચ બલવૈશારદ્યમહાકરુણાદિષુ બુદ્ધોક્તિરિતિ ।
શાશ્વતત્વશુભત્વાભ્યાં સર્વાનર્થનિવૃત્તિતઃ ।
મુખ્યકલ્પનયા તદ્વદ્ધર્મો નિર્વાણમુચ્યતે

નિત્યાવિકૃતસ્વલક્ષણધારણાત્તત્પ્રાપ્તાનાં ચાત્યન્તધારણે નિર્વાણં પારમાર્થિકો ધર્મઃ । ગુણકલ્પનથા તુ પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વસન્તાનિકો માર્ગઃ । ત્રીણિ ચ પિટકાનિ ધર્મો નિર્વાણપ્રાપકત્વાત્ ॥
આર્યાઃ શિષ્યગુણાઃ સંઘસ્તથૈવ પરમાર્થતઃ ।
નવાનામશૈક્ષાણામષ્ટાદશાનાં ચ શૈક્ષાણાં શિષ્યાણાં સન્તાને યો માર્ગઃ સ પારમાર્થિકઃ સંઘ ઇત્યુચ્યતે । સંવૃત્યા તુ પૃથગ્જનકલ્યાણકભિક્ષુસંઘ ઇત્યપદિશ્યતે ।
એતાન્યો યાતિ શરણં સ યાતિ શરણત્રયમ્

એતાન્યથોક્તલક્ષણાન્ બુદ્ધધર્મસંધાન્ શરણં ગચ્છતિ ઽયો યાતિ શરણત્રયમ્ઽ; ઇતિ ॥
કિં સ્વભાવાનિ પુનઃ શરણગમનાનિ ? વાગ્વિજ્ઞપ્તિતત્સમુત્થધર્મસ્વભાવાનિ ॥
કઃ પુનઃ શરણાર્થઃ ? ત્રાણાર્થઃ શરણાર્થઃ । તદાશ્રયેણ સર્વદુઃખાત્યન્તવિમોક્ષાત્ । ઉક્તં હિ ભગવતા-
"બહવઃ શરણં યાન્તિ પર્વતાંશ્ચ વનાનિ ચ ।
આરામાંશ્ચૈત્યવૃક્ષાંશ્ચ મનુષ્યા ભયતર્જિતાઃ ॥
ન ચૈતચ્છરણં શ્રેષ્ઠં નૈતચ્છરણમુત્તમમ્ ।
નૈતચ્છરણમાગમ્ય સર્વદુઃખાત્પ્રમુચ્યતે ॥
યસ્તુ બુદ્ધં ચ ધર્મં ચ સંઘં ચ શરણં ગતઃ ।
ચત્વારિ ચાર્યસત્યાનિ પશ્યતિ પ્રજ્ઞયા યદા ॥
દુઃખં દુઃખસમુત્પાદં દુઃખસ્ય સમતિક્રમમ્ ।
આર્યં ચાષ્ટાંગિકં માર્ગં ક્ષેમં નિર્વાણગામિનમ્ ॥
એતદ્ધિ શરણં શ્રેષ્ઠમેતચ્છરણમુત્તમમ્ ।
એતચ્છરણમાગમ્ય સર્વદુઃખાત્પ્રમુચ્યતે ॥" ઇતિ ।
અત એવ શરણગમનાનિ સર્વસંવરસમાદાનેષુ દ્વારભૂતાનિ, દૃષ્ટિસંપન્નસ્ય તેષાં પ્રરોહાત્ ।
કિં પુનઃ કારણં કામમિથ્યાચારાદેવોપાસકસ્ય વિરતિઃ શિક્ષાપદેષુ વ્યવસ્થાપિતા ન સર્વસ્માદબ્રહ્મચર્યાત્ ? અન્યેભ્યશ્ચ પ્રકૃતિસાવદ્યેભ્યો મૃષાવાદ એવ શિક્ષાપદેષુ વ્યવસ્થાપ્યતે, ન પારુષ્યાદિ ? સર્વેભ્યશ્ચ પ્રતિપક્ષપણસાવદ્યેભ્યઃ મદ્યપાનાદેવ વિરતિઃ શિક્ષાપદં વ્યવસ્થાપિતમ્ ? તદુચ્યતે-
મિથ્યાચારઃ સતાં ગર્હ્યાત્પરત્રાકરણાપ્તિતઃ ।
પાપિષ્ઠત્વાન્મૃષાવાદો મદ્યપાનં સ્મૃતિક્ષયાતૂ

કામમિથ્યાચારો હિ લોકે ઽત્યર્થં ગર્હિતઃ । પરેષાં દારોપઘાતાદાપાયિકત્વાચ્ચ । ન તથાબ્રહ્મચર્યમ્ । સુકરા ચ ગૃહસ્થસ્ય કામમિથ્યાચારવિ રતિઃ, દુષ્કરા ત્વબ્રહ્મચર્યાત્ । આર્યશ્ચાકરણસંવરં કામમિથ્યાચારાદેવ જન્માન્તરિતો ઽપિ લભતે ન ત્વબ્રહ્મચર્યાત્ ।
મૃષાવાદો ઽપિ ભગવતા પાપિષ્ઠત્વાદ્રાહુલમુદ્દિષ્ય પરમેનાદરેણોક્તઃ- "યસ્ય રાહુલ મૃષાવાદે નાસ્તિ લજ્જા નાસ્તિ કૌકૃત્યં નાહં તસ્ય કિઞ્ચિદકરણીયં વદામિ" ઇતિ ।
મદ્યપાને ઽપિ સ્મૃતિલોપો ભવતિ, સર્વશિક્ષાપદક્ષોભો ભવતીત્યતઃ પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યમપિ સન્મદ્યપાનં કુશાગ્રેણાપિ ભગવતા નાભ્યનુજ્ઞાતમ્ ॥
ઇદમિદાનીમુચ્યતામ્ । ય એતે ત્રયઃ પ્રાતિમોક્ષધ્યાનાનાસ્રવસંવરાઃ કિમેષાં યત એકો લભ્યતે તતઃ શેષા અપીતિ ? બ્રૂમઃ-
સર્વેભ્યો વર્તમાનેભ્યો દ્વિવિધેભ્યો ઽપિ કામજઃ ।
પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ ખલુ સર્વેભ્યો મૌલપ્રયોગપૃષ્ઠેભ્યો વર્તમાનેભ્યઃ સ્કન્ધાયતનધાતુભ્યઃ સત્ત્વાધિષ્ઠાનપ્રવત્તત્વાત્, નાતીતાનાગતેભ્યસ્તેષામસત્ત્વસંખ્યાતત્વાલ્લભ્યતે । ઽદ્વિવિધેભ્યો ઽપિઽ; સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યેભ્યઃ, પ્રકૃતિપ્રતિક્ષેપણસાવદ્યેભ્યશ્ચ ।
ત્રિકાલેભ્યસ્તુ મૌલેભ્યો લભ્યેતે ભાવનામયૌ

એતૌ હિ મૌલેભ્ય એવ કર્મપથેભ્યો લભ્યેતે ન પ્રયોગપૃષ્ઠેભ્યો નાપિ પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યેભ્યઃ, સર્વકાલેભ્યશ્ચ સ્કન્ધાયતનધાતુભ્યો લભ્યેતે ઽતીતાનાગતેભ્યો ઽપિ ।
ચતુષ્કોટિકા ચાત્ર ભવતિ । "સન્તિ તે સ્કન્ધાયતનધાતવો યેભ્યઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરો લભ્યતે ન ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ" ઇતિ વિસ્તરઃ । પ્રથમા કોટિઃ- પ્રત્યુત્પન્નેભ્યઃ સામન્તકપૃષ્ઠેભ્યઃ પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યાચ્ચ । દ્વિતીયાઅતીતાનાગતેભ્યો મૌલેભ્યઃ કર્મપથેભ્યઃ । તૃતીયા- પ્રત્યુત્પન્નેભ્યઃ મૌલેભ્યઃ કર્મપથેભ્યઃ । ચતુર્થી- અતીતાનાગતેભ્યઃ સામન્તકપૃષ્ઠેભ્ય ઇતિ ॥
કિં પુનરિમૌ સંવરાસંવરૌ સર્વસત્ત્વેભ્ય એવ લભ્યેતે ? સર્વાઙ્ગેભ્યઃ સર્વકારણૈશ્ચ ? અથાસ્તિ કશ્ચિદ્ભેદઃ ? તત્ર તાવદવશ્યં લભ્યતે-
સર્વેભ્યઃ સત્ત્વજાતિભ્યઃ સંવરો વાઙ્ગકારણૈઃ ।
સર્વેભ્યો સંવરાઙ્ગેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યશ્ચ ન કારણૈઃ

સર્વસત્ત્વેભ્યઃ ખલુ સંવરો લભ્યતે ન કેભ્યશ્ચિત્ । અઙ્ગેભ્યસ્તુ વિભાષા કશ્ચિત્સર્વેભ્યો લભ્યતે ભિક્ષુસંવરઃ । કશ્ચિચ્ચતુર્ભ્યઃ । તતો ઽન્યઃ । કર્મપથા હિ સંવરાભ્યાઙ્ગાનિ । કારણૈરપિ કેનચિત્પર્યાયેણ સર્વૈઃ, કેનચિદેકેન ।
કથં તાવત્સર્વૈર્યદ્યલોભાદ્વેષામોહાઃ કારણાનીષ્યન્તે ? કથમેકેન યદિ મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણિ ચિત્તાનિ કારણાનીષ્યન્તે ? પશ્ચિમેન પર્યાયેણ નિયમોચ્યતે । અસ્તિ સંવરસ્થાયો સર્વસત્ત્વેષુ સંવૃતો ન સર્વાઙ્ગૈર્ન સર્વકારણૈર્યો મૃદુના ચિત્તેન મધ્યેનાધિમાત્રેણ વા ઉપાસકોપવાસશ્રામણેરસંવરં સમાદત્તે । અસ્તિ સર્વસત્ત્વેષુ સંવૃતઃ સર્વાઙ્ગૈશ્ચ, ન તુ સર્વકારણૈર્યો મૃદુના ચિત્તેન મધ્યેનાધિમાત્રેણ વા ભિક્ષુસંવરં સમાદત્તે । અસ્તિ સર્વસત્ત્વેષુ સર્વાઙ્ગૈઃ સર્વકારણૈશ્ચ યસ્ત્રિવિધેન ચિત્તેન ત્રીન્સંવરાન્ સમાદત્તે । અસ્તિ સર્વસત્ત્વેષુ સર્વકારણૈશ્ચ ન તુ સર્વાઙ્ગૈર્ય ઉપાસકોપવાસશ્રામણેરસવરાન્મૃદુમધ્યાધિમાત્રૈશ્ચિત્તૈઃ સમાદત્તે । યસ્તુ ન સર્વસત્ત્વેષુ સ્યાદીદૃશો નાસ્તિ યસ્માત્સર્વસત્ત્વાનુગતકલ્યાણાશયે સ્થિતઃ સંવરં પ્રતિલભતે નાન્યથા, પાપાશયસ્યાનુપરતત્વાત્ ।
પઞ્ચનિયમાન્ કુર્વન્ પ્રાતિમોક્ષસંવરં લભતે । સત્ત્વાઙ્ગદેશકાલસમયમિયમાઃ- અમુષ્માત્સત્ત્વાદ્વિરમામીતિ સત્ત્વનિયમઃ । અમુષ્માદઙ્ગાદિત્યઙ્ગનિયમઃ । અમુષ્મિન્દેશ ઇતિ દેશનિયમઃ । માસાદ્યાવદિતિ કાલનિયમઃ । અન્યત્ર યુદ્ધાદિતિ સમયનિયમઃ । સુચરિતમાત્રં તુ તત્સ્યાદેવં ગૃહ્ણતો ન સંવરઃ ।
કથમશક્યેભ્યઃ સંવરલાભઃ ? સર્વસત્ત્વજીવિતાનુપઘાતાધ્યાશયેનાભ્યુપગમાત્ । ઉક્તં યથા સંવરો લભ્યતે ॥
અસંવરો ઽપિ સર્વસત્ત્વેભ્યઃ સર્વકર્મપથેભ્યશ્ચ ન તુ સર્વકારણૈઃ, યુગપન્મૃદ્વાદિચિત્તાભાવાત્ ।
કે પુનરસાંવરિકાઃ ? ઔરભ્રિકાઃ કૌક્કુટિકાઃ સૌકરિકાઃ શાકુન્તિકા ( જૈનિ_131 ) માત્સિકા મૃગલુબ્ધકાશ્ચૌરાઃ વધ્યઘાતકા બન્ધનપાલકા નાગબન્ધાશ્વપાકા વાગુરિકાશ્ચ । રાજાનો દણ્ડનેતારો વ્યાવહારિકાશ્ચ નીતિચલિતા અસાવરિકાઃ । અસંવરે ભવાઃ, અસંવરો વા એષાં વિદ્યત ઇત્યસાંવરિકાઃ ॥
ઉક્તમિદં યેભ્યઃ અસંવરો લભ્યતે । કથં તુ તલ્લાભ ઇતિ નોક્તં તદા રભ્યતે-
ક્રિયયાસંવરપ્રપ્તિઃ સ હાભ્યુપગમેન વા ।
અવિજ્ઞપ્તિરતો ઽન્યસ્યાઃ ક્ષેત્રાઙ્ગાદિવિશેષતઃ

દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામસંવરો લભ્યતે । ક્રિયયાભ્યુપગમેન વા । ક્રિયયા તત્કુલીનતત્કર્માભ્યુપગમાત્ । અતત્કુલીનૈર્વયમપ્યનયા જીવિકયા જીવિષ્યામ ઇતિ । શેષાવિજ્ઞપ્તિલાભસ્તુ ક્ષેત્રાઙ્ગવિશેષાદિતિ । ક્ષેત્રં વા તદ્રૂપં ભવતિ યથારામાદિપ્રનાનમાત્રેણાવિજ્ઞપ્તિરુત્પદ્યતે । યથૌપધિકેષુ પુણ્યક્રિયાવસ્તુષુ । આદરેણ વા સમાદત્તે । બુદ્ધમવન્દિત્વા ન ભોક્ષ્ય ઇતિ । માસાર્ધમાસભક્તાનિ વા નિત્યં કરિષ્યામીત્યેવમાદિ । આદરેણ વા તદ્રૂપેણ ક્રિયામીહતે કુશલામકુશલાં વા યતો ઽસ્યા વિજ્ઞપ્તિરુત્પદ્યતે ।
ઉક્તમેતદ્યથા સંવરાસંવરાણાં પ્રતિલમ્ભઃ ॥
ત્યાગ ઇદાનીં વક્તવ્યઃ । તત્ર તાવત્-
કામાપ્તસંવરત્યાગઃ શિક્ષાનિક્ષેપણાદિભિઃ ।
પતનીયરપીત્યેકે તન્નેત્યન્યે ત્વયોગતઃ

કામાપ્તસ્યાષ્ટપ્રકારસંવરસ્ય પઞ્ચભિઃ કારણૈસ્ત્યાગઃ । શિક્ષાનિક્ષેપણનિકાયસભાગત્યાગોભયવ્યઞ્જનોત્પાદકુશલસમુચ્છેદેભ્યો નિશાત્યયેનાષ્ટમસ્ય । તાન્યેતાન્યભિસમસ્ય પઞ્ચ ભવન્તિ ।
કિં પુનઃ કારણમેભિસ્ત્યાગો ભવતિ ? સમાદાનવિરુદ્ધવિજ્ઞપ્ત્યુત્પાદાદાશ્રયત્યાગાદાશ્રયકોપનાન્નિદાનચ્છેદાત્તાવદેવાક્ષેપાચ્ચ ।
અન્યે પુનરાહુઃ- ચતુર્ણાં પતનીયાનામન્યતમેન ભિક્ષુશ્રામણેરસંવરત્યાગઃ ।" ઽતન્નઽ; ઇતિ, ઽઅયોગતઃઽ; ।
કઃ પુનરયોગઃ ?
અયોગો નાંશુવિધ્વંસાત્પટદ્રવ્યં વિનશ્યતિ ।
ન હ્યવયવનાશાદવયવિવિનાશો ભવતિ । અવયવિરૂપશ્ચ પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ । તસ્યાવયવક્ષોભાચ્છિદ્રત્વં ભવતિ માલિન્યં ચ । યથોક્તં ભગવતા- "દુઃશીલો ભવતિ પાપધર્મા ।"
સૂત્રવિરોધાદયુક્તમિતિ ચેદત્રોપદિશન્તિ-
સૂત્રે ધ્વંસોક્તિરન્યાર્થા યથેર્ષ્યાશઠનાદિષુ

ભગવતાત્ર "અભિક્ષુર્ભવતિ" ઇતિ શાસનસ્થિત્યર્થં દુર્વૃત્તવિનેયાવસાદનાર્થં ચોક્તમ્ । યથા- "ઈર્ષ્યિકો ભવતિ મત્સરી શઠો માયાવી મિથ્યાદૃષ્ટિરિત્યેવમાદિદોષયુક્તઃ કશમ્બકજાતીયઃ પાપભિક્ષુર્નિર્વાસયિતવ્યઃ ।" ન ચ ચિત્તાવિદૂષણાદભિક્ષુત્વં ભવતિ વિનેયશાસનાર્થતત્ત્વવિદ્ભિરિત્યુક્તમ્ । તદ્વદત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
તસ્માત્પૂર્વોક્તલક્ષણ એવ ભિક્ષુર્ન યથાહ કોશકારઃ ।
સદ્ધર્માન્તર્દ્ધિતો ઽન્યે ઽન્યે નાપૂર્વાપ્રતિલમ્ભતઃ ।
અન્યે પુનર્બ્રૂવતે- સદ્ધર્માન્તર્ધાને ઽપિ સંવરત્યાગો ભવતિ । તત્તુ નૈવમ્ । યસ્માદપૂર્વસ્તદા નોત્પદ્યતે । ઉત્પન્નસ્તુ યથોક્તૈ રેવ કારણૈર્વિનશ્યતિ ॥
અથ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરયોસ્ત્યાગઃ કથમ્ ? તદિદમપદિશ્યતે-
ભૂસંચારેણ હાન્યા ચ ત્યજ્યતે ધ્યાનજં શુભમ્

સર્વમેવ ખલુ ધ્યાનાપ્તં કુશલં દ્વ્યાભ્યાં કારણાભ્યાં ત્યજ્યતે । ઉપપત્તિત્તો વા ભૂમિસંચારાદર્ધ્વં વાધો વા । પરિહાણિતો વા । સમાપત્તેર્નિકાયસભાગત્યાગાચ્ચેતિ ॥
તથારૂપ્યાપ્તમાર્યન્તુ ફલાપ્ત્યક્ષવિહાનિભિઃ ।
યથૈવ રૂપાપ્તં કુશલં ભૂમિસંચારહાનિભ્યાં ત્યજ્યતે તથૈવારૂપ્યાપ્તમ્ । આર્યં તુ કુશલં ત્રિભિઃ કારણસ્ત્યજ્યતે । ફલપ્રાપ્તિતઃ પૂર્વકો માર્ગસ્ત્યજ્યતે । ( જૈનિ_135 ) અક્ષોત્તાપનેન મૃદ્વિન્દ્રિયમાર્ગઃ । પરિહાણિત ઉત્તરો માર્ગઃ । ફલં ફલવિશિષ્ટો વા । એવં તાવત્સંવરસ્ત્યજ્યતે ।
અસંવરો દમપ્રાપ્તિર્જીવિતોત્સર્જના દિભિઃ

ત્રિભિઃ કારણૈરસંવરચ્છેદઃ । સંવરપ્રાપ્તિતઃ । યદિ સંવરં સમાપદ્યતે ધ્યાનસંવરં વા પ્રતિલભતે હેતુપ્રત્યયબલેનસમાધિલાભાત્તેનાસંવરસ્ત્યાજ્યતે । પ્રતિદ્વન્દ્વબલીયસ્ત્વાત્ । મરણેન ચાશ્રયત્યાગાત્ । દ્વિવ્યઞ્જનોત્પાદેન ચાશ્રયવિકોપનાત્ । શસ્ત્રજલત્યાગે ઽપ્યકરણાશયતઃ સંવરમન્તરેણાસંવરચ્છેદો નાસ્તિ । નિદાનપરિવર્જનેન પ્રવૃદ્ધરોગાનિવૃત્તિવત્ ॥
અથ સંવરાસંવરવિનિર્મુક્તા કથમવિજ્ઞપ્તિસ્ત્યજ્યતે ? તદુચ્યતે-
ચિત્તવેગાદિવિચ્છેદૈરવિજ્ઞપ્તિસ્તુ મધ્યમા ।
યેન ખલ્વસૌ પ્રસાદક્લેશવેગેનાવિજ્ઞપ્તિરાક્ષિપ્તા તસ્ય વિચ્છેદાત્સાપિ વિચ્છિદ્યતે, કુમ્ભકારચક્રગતિવત્ । સમાદાનત્યાગાદપિ વિચ્છિદ્યતે । ક્રિયાવિચ્છેદાદપિ વિચ્છિદ્યતે । ચૈત્યવિહારક્ષેત્રાદેરપ્યર્થસ્ય વિચ્છેદાદ્વિચ્છિદ્યતે । આયુષો ઽપિ કુશલમૂલાનામપિ વિચ્છેદાદ્વિચ્છિદ્યતે ।
કામાપ્તં કુશલં નામ ત્રિભિર્મૂલચ્છિદાદિભિઃ

કામાવચરં પુનઃ કુશલમરૂપસ્વભાવં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ત્યજ્યતે । કુશલમૂલસમુચ્છેદાત્, રૂપારૂપ્યધાતૂપપત્તિતશ્ચ ।
પ્રતિપક્ષોદયાત્ક્લિષ્ટં ત્રિધાત્વાપ્તં વિહીયતે ।
ક્લિષ્ટં ત્વરૂપસ્વભાવં સર્વમેવ પ્રતિપક્ષોદયાદ્વિહીયતે । યસ્યોપક્લેશપ્રકારસ્ય યઃ પ્રહાણમાર્ગઃ, તેનાસૌ સપરિવારઃ પરિત્યજ્યતે । નાન્યથા ॥
અથ કેષાં સત્ત્વાનામસંવરો ભવતિ કેષાં સંવરઃ ? તદપદિશ્યતે-
સર્વે કામેષુ રૂપે દ્વાવેકો ઽરૂપિષુ લાભતઃ

કામેષુ ખલુ સર્વશણ્ઢપણ્ડકાદીનિ હિત્વા કુરૂંશ્ચ હિત્વા । દેવાનામપિ સંવરઃ । ઇત્યતો ગતિદ્વયે સંવરાસંવરૌ વિદ્યેતે । નાન્યત્રેતિ ॥
કર્માધિકારાદિદાનીં સૂ ત્રોક્તોદ્દિષ્ટાનાં કર્મણાં નિર્દેશં કરિષ્યામઃ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- "ત્રીણિ કર્માણિ કુશલમકુશલમવ્યાકૃતં ચ ।" તેષાં લક્ષણમિદમુચ્યતે-
યદિષ્ટફલદં કર્મ કુશલં તદુદાહૃતમ્ ।
વિપર્યયેણાકુશલમવ્યાકૃતમતો ઽન્યથા

યત્ખલ્વિષ્ટવિપાકં નિર્વાણપ્રાપકં ચ દુઃખપરિત્રાણાત્, તત્કાલમત્યન્તં વા, તત્કુશલમ્ । નિરુક્તિરપીયમ્ । નિરવદ્યદેવમનુષ્યસ્ત્રીરૂપનિર્વર્તનાચ્છિક્ષિતચિત્રકરરૂપનિર્વર્તનવત્ । કુશલમિવ કુશલમૌપમિકો ઽયં શબ્દનિવેશઃ । તદ્યથા શિક્ષિતઃ પુરુષઃ કુશાનક્ષતહસ્તો લુનાતિ સ કુશલ ઇતિ નિરુચ્યતે, તદ્વદન્યામપિ ક્રિયામવિકૃતાં સંપાદયન્ કુશલ ( જૈનિ_137 ) ઇત્યુચ્યતે । ઽવિપર્યયેણાકુશલમ્ઽ; ઉષ્ટ્રોલૂકાદિવત્ । ઽઅવ્યાકૃતમતો ઽન્યથાઽ; ઉભયવિપાકાનિર્વર્તનાત્ ॥
અન્યાન્યપિ ત્રીણિ કર્માણ્યુક્તાનિ । પુણ્યમપુણ્યમાનેજ્યં ચ । તત્ર તાવત્
કામાપ્તં પ્રથમં પુણ્યમપુણ્યમશુભાત્મકમ્ ।
ઊર્ધ્વભૂમિકમાનેજ્યં વિપાકં પ્રત્યનેજનાત્

કામાવચરં હિ કુશલં કર્મ પુણ્યમકુશલમપુણ્યમિત્યુચ્યતે । ઊર્ધ્વભૂમિકમાનેજ્યમ્ ।ઽ; તદૂર્ધ્વં ધાતુદ્વયે શુભં કર્માનેજ્યમિત્યુચ્યતે । કસ્માત્પુનરેતદાનેજ્યમિત્યુક્તમ્ ? ઽવિપાકં પ્રત્યનેજનાત્ ।ઽ; કામાવચરં હિ કર્મ વિપાકં ( જૈનિ_138 ) પ્રતિ કમ્પતે લવણોપમસૂત્રણ્યાયેન । કથમ્ ? અવ્યવસ્થાનાત્ । અન્યગતિકમપિ હ્યન્યસ્યાં ગતૌ વિપચ્યતે । તદન્યદેવનૈકાયિકં ચાન્યત્ર દેવનિકાયે । યદેવ હિ પ્રમાણબલવર્ણસુખભોગાદિસંવર્તનીયં કર્મ દેવેષુ વિપચ્યેત તદેવ કદાચિદન્યપ્રત્યયવશાન્મનુષ્યતિર્યક્પ્રેતેષુ વિપચ્યતે । કર્મજાતિચોદનેયં ભગવતો વિવક્ષિતા ન દ્રવ્યચોદનેતિ ।
અત્રાહ । નનુ ચ ત્રીણિ ધ્યાનાનિ સેઞ્જિતાન્યુક્તાનિ ભગવતા- "યદત્ર વિતર્કિતં વિચારિતમિદમત્રાર્યા ઇઞ્જિતમિત્યાહુઃ" ઇત્યેવમાદિ ? સમાધ્યપક્ષાલાંસ્તેષાં સન્ધાયૈવમુક્તમ્ । આનેજ્યાન્યપિ તુ તાન્યુક્તાન્યાનેજ્યસૂત્રે, આનેજ્યસંપ્રેયગામિનીં પ્રતિપદમારભ્ય ॥
પુનરન્યાનિ ત્રીણિ કર્માણ્યુક્તાનિ- "સુખવેદનીયં દુઃખવેદનીયં, અદુઃખાસુખવેદનીયં ચ ।" તત્ર
સુખવેદ્યં શુભં કર્મ ધ્યાનાદર્વાક્તુરીયકાત્ ।
ઉપેક્ષાવેદ્યમન્યત્ર દુઃખવેદ્યન્તુ પાપકમ્

તત્ર શુભં કર્મ યાવત્તૃતીયે ધ્યાને સુખવેદ્યમિત્યુચ્યતે । એતાવતી ખલુ ભૂમિઃ સુખાયા વેદનાયાઃ । તદેવ ચતુર્થધ્યાનાત્પ્રભૃત્યુપેક્ષાવેદનીયમિત્યુચ્યતે । અકુશલં તુ કર્મ દુઃખવેદનીયમિત્યુચ્યતે ।
કિં પુનર્વેદનૈવ વિપાકઃ ? નેત્યાહ । પ્રાધાનિકો ઽયં ર્નિર્દેશઃ । સચતુસ્કન્ધસમ્ભારં હિ સુખમભિપ્રેતમ્ । દાર્ષ્ટાન્તિકાનાં તુ સુખૈવ વેદના વિપાકઃ ચેતનૈવ ચ કર્મ । આભિધાર્મિકાનાં તુ પઞ્ચસ્કન્ધો વિપાકહેતુઃ પઞ્ચસ્કન્ધાશ્ચ વિપાક ઇતિ ।
કથં પુનરવેદનાસ્વભાવં કર્મ સુખવેદનીયમિત્યુચ્યતે ? સુખાયા વેદનાયા હિતં સુખવેદનીયમ્ । સુખાસ્યા વેદનીયો વિપાક ઇતિ વા ।
કિં પુનરદુઃખાસુખા વેદના ચતુર્થધ્યાનાદધો ન વિદ્યતે ? ન ખલુ ન વિદ્યતે । કિં તર્હિ?
અધો ઽપિ મધ્યમં કર્મ ધ્યાનેનાન્ત્યેપિ નિર્વૃતેઃ ।
યુગપત્ત્રિવિપાકેષ્ટેર્ધ્યાનાન્તરવિપાકતઃ

અદુઃખાસુખવેદનીયં ખલુ કર્મ ચતુર્થધ્યાનાદધો ઽપ્યસ્તિ તૃતીયે દ્વિતીયે પ્રથમે ચ ધ્યાને । પરિનિર્વૃતે ઉપેક્ષાયાં ચ સ્થિતઃ પરિનિર્વાતિ । કિઞ્ચ, ઽયુગપત્ ત્રિવિપાકેષ્ટેઃ ।ઽ; ઉક્તં હિ- "સ્યાત્ ત્રયાણાં કર્મણામપૂર્વાચરમો વિપાકો વિપચ્યેત । સ્યાત્સુખવેદનીયસ્ય રૂપં, દુઃખવેદનીયસ્ય ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ, અદુઃખાસુખવેદનીયસ્ય ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ" ઇતિ । અતો ઽપ્યસ્ત્યધસ્તાદદુઃખાસુખવેદનીયં કર્મ । કિઞ્ચ, ઽધ્યાનાન્તરવિપાકતઃ ।ઽ; નહિ ધ્યાનાન્તરે ઉપેક્ષામન્તરેણ વિપાકો ઽન્યા વેદના વિપચ્યતે । તત્ર સુખદુઃખયોરભાવાત્ ॥
પુનશ્ચતુર્વિધં કર્મ દૃષ્ટવેદ્યાદિભેદતઃ ।
તદેતત્કર્મ સમાસતો દ્વિવિધં, નિયતવેદનીયમનિયતવેદનીયં ચ । તત્ર નિયતવેદનીયં ત્રિવિધમ્ । દૃષ્ટધર્મવેદનીયમુપપદ્યવેદનીયમપરપર્યાયવેદનીયં ચ- ઇત્યેતત્ ત્રિવિધં કર્મ નિયતવેદનીયમ્ । ચતુર્થમનિયતવેદનીયમ્ ।
તત્ર દૃષ્ટધર્મવેદનીયં યત્રૈવ જન્મનિ કૃતં તત્રૈવ વિપચ્યતે । ઉપપદ્યવેદનીયં યદ્ દ્વિતીયે જન્મનિ । અપરપર્યાયવેદનીયં તસ્માત્પરેણ ।
અતઃ પુનશ્ચતુર્વિધાત્કર્મણઃ કતમેન જન્માક્ષિપ્યતે?
જન્મનસ્ત્રિભિરાક્ષેપો દૃષ્ટધર્માહ્વયાદૃતે

ન ખલુ દૃષ્ટધર્મવેદનીયેન કર્મણા નિકાયસભાગ આક્ષિપ્યતે ॥
અથ કસ્મિન્ધાતૌ કસ્યાં વાં ગતૌ કતિવિધં કર્માક્ષિપ્યતે ?
ચતુર્ણામપિ ચાક્ષેપઃ સર્વત્ર નરકાદૃતે ।
ન તત્રેષ્ટફલાભાવાચ્છુભં યસ્માદ્વિપચ્યતે

સર્વેષુ ખલુ ત્રિષુ ધાતુષુ સર્વાસુ ચ પઞ્ચસુ ગતિષુ ચતુર્ણામપિ કર્મણામાક્ષેપઃ કુશલાનામકુશલાનાં ચ । નરકાન્વર્જયિત્વા । નરકેષુ હિ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કુશલં નાક્ષિપ્યતે । તત્રેષ્ટવિપાકાભાવાદન્યત્ ત્રિવિધમાક્ષિપ્યતે । કિઞ્ચ,
નોત્પદ્યવેદ્યકૃત્તત્ર યદ્વિરક્તઃ પૃથગ્જનઃ ।
સ્થિરો નાપરકૃચ્ચાર્યશ્ચલો ઽપિ ભવમૂલયોઃ