અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 141-160

યેન ખલુ દાર્ઢ્યેનોપેતો યમેકં ફલમાક્ષિપતે, યદિ તેનૈવ યુક્તઃ સ્યાદ્ દ્વિતીયમપ્યાક્ષિપેત્ । ન ચૈનં શક્તિમન્તમનિત્યતા હિંસ્યાત્ । તસ્માદ્ ગમ્યતે ઽન્યથીભૂતો ઽયમનિત્યતાવ્યાઘ્રીમુખં પ્રવિશતિ । ઇત્યેકં ફલમાક્ષિપ્ય નશ્યતીત્યુક્તમેતત્- ઽએકકારિત્રનાશાભ્યાં શક્તિહાનિઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।ઽ
ન પ્રસિદ્ધ્યતિ, નિર્હેતુકત્વાદ્વિનાશસ્ય । યે હ્યર્થત્માનો હેતુમન્તસ્તે ખલ્વનિત્યા દૃષ્ટાઃ । કથમ્ ? અંકુરવત્ । ન વિનાશસ્ય વિનાશો ઽસ્તિ, તસ્માદહેતુકઃ । કિઞ્ચ, યે ચાર્થાત્માનઃ પશ્ચાદ્ભવન્તિ તેષાં પૂર્વહેતુરસ્તિ તદ્યથા ભસ્મનો બીજાદિસંયોગઃ । ન ચ વિનાશસ્ય હેતુરસ્તિ । તસ્માદસૌ ન પશ્ચાદ્ભવતીતિ । તત્ર યદુક્તં જાતસ્ય સ્થિત્યન્યથાત્વમપેક્ષ્ય વિનાશો ભવતીતિ તદયુક્તમ્ । અત્ર પ્રત્યવસ્થાનમ્-
સતિ જન્મનિ તદ્ભાવાદ્ દ્રવ્યકારિત્રનાશતઃ ।
આગમાદુપપત્તેશ્ચ વિનાશો ઽપિ સહેતુકઃ

સહેતુર્વિનાશ ઇતિ સ્થાપના । કુતઃ ? ઽસતિ જન્મનિ તદ્ભાવાત્ ।ઽ; ઉક્તં હિ ભગવતા- "અસ્મિન્ સતીદં ભવતિ । યાવદવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ ।" સતિ ચોત્પત્તિમતિ વિનાશો ભવતિ । તસ્માત્સહેતુકઃ । યસ્ય પુનરહેતુકસ્તસ્ય પ્રાગપિ જન્મનઃ સો ઽસ્તીતિ જન્મૈવ ન સ્યાત્, વિરુદ્ધાનામન્યતરોપપત્તેઃ । તયોરવિરોધાદ્વા તદ્વ્યપદેશાનુપપત્તિરતાદ્ધર્મ્યં ચ સંસ્કારાણામિતિ ।
ધર્મનાસ્તિત્વમાત્રં વિનાશ ઇતિ ચેત્ । ન । તદસ્તિત્વપૂર્વકત્વાત્ । અસ્તિત્વપૂર્વકં હિ તન્નાસ્તિત્વમિતિ તદપિ સહેતુકમ્ । નાસ્તિ કિઞ્ચિત્તદિતિ ચેત્ । ન । અસ્તિત્વવિરોધાનુપપત્તેઃ । કિઞ્ચ, ભાવવિરોધિત્વે સત્યભાવસ્ય ભવતાપત્તેઃ । અવિરોધિત્વે ભાવનિત્યત્વપ્રસંગાદુભયાભાવે વાઙ્માત્રત્વાત્ । કા ચૈષા વાચો યુક્તિઃ સતિ ચ ભવતિ તદ્વિશેષ્યશ્ચાતદ્વિરોધી ( જૈનિ_108 ) ચ । ન ચ કિઞ્ચિદિત્યેવૈષા વાચોયુક્તિરસંબદ્ધા । નિરર્થિકા ચૈષા વાચોયુક્તિઃ । અતસ્તે ભાવાભાવો વાગ્વસ્તુમાત્રમ્ । પ્રતિષેધસામર્થાત્પ્રતિષેધ્યો ભાવો ઽસ્તીતિ ચેત્ । નાસ્તિ । શશવિષાણવચ્છબ્દો ગડુમાત્રત્વાત્પ્રતિષેધદ્વયાર્થાનુપપત્તેશ્ચ । કિઞ્ચ, કારિત્રમાત્રનાશાચ્ચ । વિરુદ્ધપ્રત્યયસાન્નિધ્યે ક્રિયામાત્રં હિ નોદેતિ, નશ્યતિ । તસ્માન્નાનર્થવાન્ વિનાશશબ્દઃ । કુતશ્ચ ? આગમાદુપપત્તેશ્ચ ।
ઉક્તં હિ ભગવતા- "ઉત્પન્નાનામકુશલાનાં ધર્માણાં નિરોધાય" ઇતિ । તથોક્તમ્- "ઇહૈકતીયઃ પ્રાણાતિપાતિકો ભવતિ" ઇતિ વિસ્તરઃ । તથા- "તિસ્રઃ સંવર્તન્યો ઽનલજલાનિલાખ્યા યાભિઃ ક્રમેણ યાવચ્છુભકૃત્સ્ના વિનશ્યન્તે" ઇતિ । તથા- "જાતિપ્રત્યયં જરામરણમ્" ઇતિ ।
ઉપપત્તિરપિ । જન્મનો ઽપ્યહેતુકત્વપ્રસંગાત્ । યદિ ખલ્વસતિ સદ્ભાવે ઽપ્યહેતુકો વિનાશઃ, જન્માપ્યહેતુકં ભવત્વિતિ । તત્સમર્થહેતુસામગ્રીસન્નિધાને જન્મદર્શનાત્, તત્સહેતુકત્વમિતિ ચેત્ । ન । તદ્વિનાશે તુલ્યત્વાત્તસ્યાપિ સમર્થહેતુસામગ્ર્યન્તરસન્નિધાનાભ્યુપગમાત્ ।
વ્યાખ્યાતાનિ લક્ષણાનિ ॥
નામકાયાદયો વક્તવ્યાઃ । ન ખલુ વક્તવ્યાઃ । ન હિ તે શબ્દાદન્યે વિદ્યન્તે, સ્વભાવક્રિયાભાવાદિતિ । તદુપદર્શનાર્થમિદમારભ્યતે ।
વાક્છબ્દાધીનજન્માનઃ સ્વાર્થપ્રત્યાયનક્રિયાઃ ।
સંજ્ઞાદ્યપરનામાનસ્ત્રયો નામાદયઃ સ્મૃતાઃ

વિપ્રયુક્તાઃ ખલુ નામાદયઃ સંસ્કારસ્કન્ધસંગૃહીતાઃ । વાક્ તુ રૂપસ્કન્ધસંગૃહીતા વાગ્ગીર્નિરુક્તિરિત્યર્થઃ । તે ચ તદધીનોત્પત્તયો નિરુક્ત્યધીનાર્થપ્રવૃત્તયશ્ચ ( જૈનિ_109 ) જ્ઞાનવદર્થસ્ય પ્રતિનિધિસ્થાનીયાઃ । નિરુક્તિઃ નામ સંજ્ઞા । નાર્થાનામેકસંજ્ઞત્વાત્ । યથા તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનકાયાદયઃ પઞ્ચરૂપાદ્યાયત્તવૃત્તયઃ, તદ્વત્તે ઽપિ ઽવાક્છબ્દાધીનજન્માનઃઽ; । અતશ્ચોક્તમ્- "વાઙ્ નામ્નિ પ્રવર્તતે, નામાર્થં દ્યોતયતિ ।" ઇતિ । વાચા સહ કચટતપાદયો જાયન્તે તયા નિધીયન્ત ઇતિ । પ્રતિવર્ણાનુવર્તિનીનાં વાચાં સાવયવત્વે ઽપિ સતિ તદભિધાનાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ । ન । શબ્દભેદસંચયસ્ય પ્રત્યયત્વે તદભિધાનસામર્થ્યોપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચ, ક્રિયયા ચ તદસ્તિત્વં નિર્ધાર્યતે । કા ચ સેત્યુચ્યતે । સ્વાર્થપ્રત્યાયનં ક્રિયા । સ્વં સ્વમર્થં પ્રત્યાયયત્યપૌરુષેયત્વાન્નામાર્થસંબન્ધસ્યૈષ તેષાં કૃતાન્તઃ ।
તે પુનર્નામસંજ્ઞાદ્યપરનામાનઃ ।
તત્ર નામપર્યાયઃ સંજ્ઞાકરણં યથા ઘટ ઇતિ ।
પદપર્યાયો વાક્યમ્ । યથા ઘટો દૃશ્યત ઇતિ । યેન ક્રિયાગુણકાલવિશેષા ગમ્યન્ત ઇતિ ક્વચિત્ । "યાવદ્ભિરર્થવદ્ભિઃ પદૈર્વિવક્ષિતાર્થપરિપૂરિર્ભવતિ તાવતાં સમૂહઃ પદમ્" ઇત્યાભિધર્મિકાઃ ।
વ્યઞ્જનપર્યાયો ઽક્ષરં યથા ક ઇત્યેતદક્ષરં નિરવયવમમૂર્તમપ્રતિઘં રૂપલક્ષણવિમુક્તં ત્રૈકાલિકાર્થપ્રત્યાયનસમર્થં મનોવદ પ્રતિહતગમનમિતિ ।
ન, અસિદ્ધત્વાત્ । ન ખલુ વાક્છબ્દાદન્યે નામાદયઃ સિદ્ધ્યન્તિ । વાક્છબ્દ એવાર્થેષુ સંજ્ઞાકર્તૃકૃતાવધિઃ સ્મૃત્યા ગૃહીતાવયવસમુદાયઃ શ્રોતુરર્થં પ્રત્યાયયતીતિ કિમન્યૈર્નામાદિભિઃ પરિકલ્પિતૈઃ ? તત્રેદં પ્રત્યવસ્થીયતે-
અન્યે નામાદયઃ શબ્દાદપ્રાપ્તાર્થપ્રકાશનાત્ ।
શબ્દો હિપરમાણુસંચયઃ । સ પ્રાપ્યાર્થં પ્રકાશયેત્, પ્રદીપવત્ । નાજાતધ્વસ્તસ્વર્ગાદિદેશસ્થાનર્થાન્ પ્રાપ્તું શક્નોતિ । તસ્માત્પ્રતિપદ્યસ્વ ન શબ્દો ઽર્થં પ્રત્યાયતીતિ । ઇતશ્ચ ક્રમયૌગપદ્યપ્રત્યાયનાસંભવાત્ । કથમ્ ? બલ્વજવત્ । ઇહ હિ બહૂનિ બલ્વજદ્રવ્યાણિ પ્રત્યેકમસમર્થાનિ સંભૂય રજ્જ્વાત્મનાવસ્થિતાનિ દાર્વાદ્યાકર્ષણક્રિયાસામર્થ્યોપેતાનિ ભવન્તિ । ન ચૈવં વાક્યાત્માનઃ શબ્દાઃ બુદ્ધ્યુપગૃહોતાવયવસમુદાયસંક્ષેપાઃ ક્રમલબ્ધજન્માનઃ પ્રત્યેકમર્થપ્રત્યાયનસમર્થાઃ, નાપિ સંભૂય પ્રત્યાયયન્તિ, સંભૂયાનવસ્થાનાદ્ બલ્વજવત્ । તસ્માત્ક્રમયૌગપદ્યાત્પ્રત્યાયનાસંભવાન્ન શબ્દાઃ કઞ્ચિદર્થં પ્રત્યાયયન્તીતિ સિદ્ધમ્ ।
ઇતશ્ચ, પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકાદિસંબન્ધાનુપપત્તેઃ । કથમ્ ? પ્રદીપવત્ । તદ્યથા પ્રદીપસ્તમસિ ઘટાદિપ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકશક્તિયુક્તો ઘટદર્શનાર્થિભિરુપાદીયતે ન ચ કશ્ચિચ્છબ્દઃ કસ્મિંશ્ચિદર્થે કેનચિત્સંબન્ધિવિશેષેણ નિયતવૃત્તિઃ, યસ્તં ગૃહીત્વા પ્રત્યાયયેમેતિ ।
તત્ર તાવત્ । ન પ્રદીપસ્યેવ પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકસંબન્ધો ઽસ્તિ । અકૃતસંકેતસ્યાપ્રત્યાયનાત્ । નાપિ સંયોગાખ્યઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ સદસતોસ્તદનુપપત્તેઃ । ગુણત્વાચ્ચેતિ કસ્મિશ્ચિન્ન સમવાયાખ્યઃ । અત એવાકાશગુણત્વાચ્ચેતિ કશ્ચિત્ । તસ્માત્પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયનાદિસંબન્ધાનુપપત્તેઃ યદગદિષ્મ ન શબ્દો ઽર્થં પ્રત્યાયયતીતિ તત્સમ્યગભ્યધામેતિ ।
સામયિકઃ શબ્દો ઽર્થપ્રત્યાયનલિઙ્ગમિતિ ચેત્ । ન । સાધ્યત્વાદ્વિતર્કવિચારાધીનજન્મનઃ શબ્દસ્ય ક્રમયૌગપદ્યપ્રત્યાયનાનુપપત્તેશ્ચ । પ્રતિવર્ણવિષયા સ્મૃતિઃ પ્રત્યાયયતીતિ ચેત્ । ન । તત્સમાનદોષત્વાત્પૂર્વપક્ષોત્સર્ગત્વાચ્ચ । સંસ્કાર ઇતિ ચેત્ । ન । અસિદ્ધત્વાદુક્તોત્તરત્વાચ્ચ । યાદૃચ્છિકસંવૃત્તિશબ્દમાત્રાભ્યુપગમે વક્ષ્યમાણદોષપ્રસંગાચ્ચેતિ ।
કિં પુનરેતે નામકાયાદયો નિત્યા આહોસ્વિદનિત્યા ઇતિ ?
અનિત્યાસ્તે તુ વિજ્ઞેયાઃ
તુ શબ્દો ઽનિત્યત્વવાદવિશેષ । ર્થો હેતુઃ । ક ઇતિ ચેત્ । સો ઽયમુચ્યતે-
સાપેક્ષાર્થવિભાવનાત્

કથમ્ ? જ્ઞાનવત્ । તદ્યથા જ્ઞાનં ચક્ષુરાદીન્ હેતૂનપેક્ષ્યાર્થં વિભાવયતિ તદ્વન્નામાદયો ઽપિ ઘોષાદીન્ હેતૂનપેક્ષ્યાર્થં પ્રત્યાયયન્તિ । તસ્માત્સાપેક્ષપ્રત્યાયનાદનિત્યા ઇતિ ॥
યદિ તર્હિ નામાદયો ઽર્થં પ્રત્યાયયન્તિ, તત્કથમિદં સદ્ભિરપ્યુચ્યતે- ઽશબ્દો ઽર્થં પ્રત્યાયયતિઽ; ઇતિ ? તદત્રાભિધીયતે-
સ્વરૂપં વેદયંશ્ચ્છબ્દો વ્યઞ્જનાદીનિ ચ ધ્રુવમ્ ।
અર્થપ્રત્યાયકઃ પ્રાજ્ઞર્ભક્તિકલ્પનયોચ્યતે

આઞ્જસા હિ વાઙ્ નામ્નિ પ્રવર્તતે નામાભિલપતોત્યર્થઃ । નામ ત્વર્થં દ્યોતયતીતિ પ્રતિવર્ણાનુવર્તિનો વાક્ ખલુ નામાભિલપન્તો સ્વઞ્ચ રૂપમુદ્ભાવયન્તી સન્તાનેન પ્રવર્તમાના ગુણકલ્પનયાર્થં પ્રત્યાયયતીત્યપદિશ્યતે । ન ત્વર્થઃ શબ્દવાચ્યો દ્યોત્યો વા ।
ઇતશ્ચ ન શબ્દો ઽર્થં પ્રત્યાયયતિ । યસ્માત્-
પરમાણુસ્વભાવત્વાદ્ ઘોષૈકત્વં ન યુજ્યતે ।
"એદૈતૌ કણ્ઠતાલવ્યૌ" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયતે । ન ચૈકસ્યાણુવચનસ્ય વિશ્લિષ્ટસ્થાનદ્વયે વૃત્તિરુપપદ્યતે । પરમાણુસંઘાતસ્ય તૂપપદ્યતે । પરમાણવો ઽપિ પ્રત્યેકં ન પ્રત્યાયયન્તિ, દિગ્ભાગાસ્તિત્વનાસ્તિત્વે તદભાવાચ્ચેતિ । સમુદાયો ઽપિ મધ્યસ્થૈરપ્રત્યાયનાનુમાનાદન્તદ્વયેનાપિ ન પ્રત્યાયયતીત્યધ્યવસીયતે । ( જૈનિ_112 ) ન ચાર્થાન્તરં સમુદાયિભ્યઃ સમુદાયો ઽસ્તિ । સ કથમર્થં પ્રત્યાયયિષ્યતીતિ । અતીતવર્ણસમુદાયસ્ત્વન્ત્યવર્ણાપેક્ષો મનોબુદ્ધ્યોપગૃહીતસ્વરૂપઃ સંબન્ધિન્યર્થે બુદ્ધિમુત્પાદયન્ પ્રત્યાયયતીતિ યુક્તરૂપો વ્યપદેશઃ ।
અત્ર મીમાંસકવૈય્યાકરણૌ પ્રત્યાચક્ષાતે । નાસિદ્ધત્વાત્ । ન ખલુ શબ્દસ્ય પરમાણુમયત્વં સિદ્ધમ્ । તસ્માદનુત્તરમેતત્ । તૌ પ્રત્યભિધીયતે ।
તાદાત્મ્યં પ્રતિઘાતિત્વાત્
પ્રતિહન્યતે ખલુ શબ્દઃ પ્રાકારભિત્ત્યાદિષુ તસ્માત્પ્રતિઘાતી શબ્દ ઇતિ । ન । અસિદ્ધમ્ । સિદ્ધસાધનાદસિદ્ધેઃ । યત્ખલુ ભવતા પ્રતિઘાતિત્વેનાપ્રસિદ્ધં પરમાણુમયત્વં સાધ્યત ઇત્યસદેતત્ । તત્રેદં પ્રત્યવસ્થીયતે ।
તત્સિદ્ધિર્વરણાદિભિઃ

આલાઙ્ગલગ્રાહેભ્યઃ સિદ્ધમેતદ્ગર્ભગૃહાન્તર્ગતેન પિહિતે કવાટે ઽભિહન્યમાનાઃ પટહાઃ ધ્માપ્યમાનાશ્ચ શંખા ન શ્રૂયન્તે । હૂણનાડોનિર્ઘોષેણ ચ નગરપ્રાકારાણિ પાત્યન્તે । તસ્માત્સિદ્ધેન જાલ્મજેનાસિદ્ધસ્ય સાધનમિદમાવિષ્ક્રિયતે નાસિદ્ધેનેતિ ।
યદપ્યુચ્યતે સ્ફોટઃ શબ્દો ધ્વનિઃ શબ્દગુણ ઇતિ તત્રાપદિશ્યતે-
સ્ફોટાખ્યો નાપરો ઘોષાચ્છબ્દો નિત્યઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
તસ્માદ્ધ્ધનિઃ શબ્દઃ સ્ફોટ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ । યથા હસ્તઃ કરઃ પાણિરિતિ લોકપ્રસિદ્ધમેતત્ । તસ્માત્-
ક્રમવૃત્તેર્ન શબ્દેન કશ્ચિદર્થો ઽભિધીયતે

ઇતિ પ્રાગાવિષ્કૃતમેતત્ । તન્મા પ્રમોષીઃ ॥
યદપ્યુચ્યતે વૈયાકરણૈઃ શબ્દો બુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્ય એષ વૈશેષિકૈરપિ શ્રોત્રગ્રાહ્યઃ, શબ્દસ્યાન્યત્વે ઽપિ ચ શબ્દત્વાદયઃ શ્રોત્રેણ ગૃહ્યન્ત ઇતિ । તયોરિદમુચ્યતે-
ન શ્રુત્યા શ્રૂયતે શબ્દસ્તદન્યા ચ ગતિઃ શ્રુતેઃ ।
યો બ્રૂયાત્સ સ્વમાત્માનં વિદ્વદ્ભિરપહાસયેત્

ઇતિ । તસ્માત્પ્રતીતપદાર્થકો લોકે ધ્વનિઃ શબ્દઃ । તતશ્ચાન્યે નામાદયઃ સર્વાર્થવિષયા ઇતિ સ્થાપના ।
પ્રતિદ્યોત્યં યથાયોગં નિયતાનિયતાશ્ચ તે ।
તત્ર ય આર્યયા નિરુક્ત્યા નિરુચ્યન્તે દ્વાદશાયતનવિષયાસ્તે નિયતાભિધેયસંબન્ધાઃ, લૌકિક્યાશ્ચ કેચિન્નિયતાભિધેયા નિરુચ્યન્તે । ઉભયે ઽપ્યેતે કૃતસંકેતસ્યાર્થં પ્રત્યાયયન્તિ । યે તુ યથેચ્છં પિત્રાદિભિઃ ક્રિયન્તે નામકાયાદિભિસ્તે હ્યનિયતા યદૃચ્છિકા ઇત્યુચ્યન્તે । તદ્યથા ડિત્થડવિત્થાદયઃ ।
પ્રથમાસ્તુ બુદ્ધોત્પાદ એવ પ્રવર્તન્તે નાન્યદેતિ । ઉક્તં હિ ભગવતા- "તથાગતાનામુત્પાદાન્નામપદવ્યઞ્જનકાયાનામુત્પાદો ભવતિ" ઇત્યેતસ્માત્-
નિયતોદ્ભાવનાદ્ બુદ્ધઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ ગમ્યતે

યે હ્યપૌરૂષેયા ધાત્વાયતનસ્કન્ધાદ્યવદ્યોતકાસ્તે પ્રથમં બુદ્ધવિષયા એવ । તદવબોધાચ્ચ ભગવાન્સર્વજ્ઞ ઇત્યભિધીયતે । તે પુનરેતે-
સત્ત્વાખ્યાઃ કામરૂપાપ્તા નિષ્યન્દાવ્યાકૃતાસ્તથા ।
સત્ત્વાખ્યા હ્યેતે । યશ્ચ દ્યોતયતિ સ તૈઃ સમન્વાગતઃ । ન યો દ્યોત્યતે । ( જૈનિ_114 ) કામાપ્તાઃ રૂપાપ્તાશ્ચૈતે વાક્છબ્દાધીનજન્મત્વાત્ । નૈષ્યન્દિકા અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ચૈવ ।
યથા ચૈતે નામાદયઃ
તથૈવ ચ વિપાકશ્ચ સાભાગ્યં પ્રાપ્તયો દ્વિધા

અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ।
ચતુર્થપાદઃ ।
................ । દ્વિતીયં દ્વિતીયસ્યાઃ । તૃતીયં તૃતીયસ્યાઃ । વાયુસંવર્તન્યાશ્ચતુર્થધ્યાનં શીર્ષમિતિ ।
અત્રાહ- ચતુર્થધ્યાને સંવર્તની કસ્માન્ન ભવતિ ? તદુચ્યતે-
સત્ત્વાખ્યોપદ્રવાભાવાન્ન ચતુર્થે ઽસ્તિ સૂત્રતઃ ।
વિમાનસ્ય સમત્વસ્ય પ્રધ્વંસાન્નિત્યતા કુતઃ

ચતુર્થે ખલુ ધ્યાને બાહ્યાધ્યાત્મિકા અપક્ષાલા ન વિદ્યન્તે તસ્માન્ન સંવર્તનો ઉત્પાદ્યતે । પ્રથમે હિ ધ્યાને વિતર્કવિચાર વગ્નિકલ્પાવપક્ષાલભૂતૌ વિદ્યેતે । દ્વિતીયે પ્રીતિરપ્કલ્પા ચેતોપહારિણી । તૃતીયે ધ્યાને આશ્વાસપ્રશ્વાસા ( જૈનિ_116 ) વાય્વાત્મકાઃ । ઇત્યતો યસ્યાં ધ્યાનસમાપત્તૌ યથાભૂતો ઽપક્ષાલસ્તથાભૂતેન બાહ્યેન વિનાશઃ । ચતુર્થે તુ બાહ્યો ઽપક્ષાલો ન પ્રવર્તત ઇતિ નાસ્તિ સંવર્તની । નિત્યં તર્હિ ચતુર્થધ્યાનં પ્રાપ્યમ્ । કસ્માત્ ? ઽવિમાનસ્ય સમત્વસ્યઽ; કર્મક્ષયેનઽપ્રધ્વંસાત્ઽ; ઇતિ ॥
કથં પુનરેતાઃ સંવર્તન્યઃ કયા વાનુપૂર્વ્યા ભવન્તિ ? તદુચ્યતે । નિરન્તરં તાવત્-
સપ્ત તેજોભિરેકાદ્ભિર્ગતે ઽદ્ભિઃ સપ્તકે પુનઃ ।
તેજસા સપ્તકાન્ત્યૈકા વાયુસંવર્તની તતઃ

સપ્ત સંવર્તન્યસ્તેજોભિઃ ભવન્તિ । અષ્ઠમો ઽપામ્ । એવં સપ્તકો ભવતિ । તસ્મિન્ સપ્તકે ઽતિક્રાન્તે પુનસ્તેજસા સપ્તકઃ । તસ્મિન્નપ્યતિક્રાન્તે વાયુસંવર્તન્યૈકયા નાશો ભવતિ । સા તુ નિત્યં તેજસઃ સપ્તકપૃષ્ઠે વાયુસંવર્તની ભવતિ । ત એતે પિણ્ડેન ભવન્તિ ષટ્પઞ્ચાશત્ તેજઃસંવર્તન્યઃ, સપ્તાપ્સંવર્તન્યઃ, એકા વાયુસંવર્તની ॥
કિં પુનસ્તત્ર કારણં યત્પશ્ચાદ્વાયુર્સવર્તન્યેકૈવ ભવતિ ? તદુચ્યતે-
આગ્નેયાત્સપ્તકાદેકઃ પાવનીકિમનન્તરમ્ ।
આયુષ્પરિગ્રહાદેવં શુભકૃત્સ્નાયુરેધનમ્

એવં ચ કૃત્વા પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યમનુલોમિતં ભવતિ- "ચતુઃષષ્ઠિઃકલ્પાઃ શુભકૃત્સ્નાનાં દેવનામાયુષ્પ્રમાણમ્" ઇતિ ॥
અથ કસ્માત્ પૃથિવીસંવર્તની ન ભવતિ ? તદત્ર કારણમુચ્યતે-
વાતાદિદોષસાધર્મ્યાત્સત્ત્વાનાં તદ્વિનાશકાઃ ।
આધ્યાત્મિકેતિ સારૂપ્યાન્ન ભૂસંવર્તની મતા

યથા ખલુ વાતપિત્તશ્લેષ્મભિસ્ત્રિભિઃ સત્ત્વાનાં મર્મચ્છેદઃ પૃથિવીધાતુત્વલક્ષણો ભવતિ તદ્વદગ્નિજલવાયુભિર્ભૂરૂત્સાદ્યતે । કિઞ્ચ, એતે તદ્વિનાશકાઃ .............તન્નાશાય પ્રવૃત્તત્વાત્ । કિઞ્ચ, ઽઆધ્યાત્મિકેતિ સારૂપ્યાચ્ચઽ; । યથા ચાધ્યાત્મિક્યસ્ત્રિસ્રશ્ચિત્તસ્ય તયોર્ભવન્તિ વિતર્કવિચારપ્રીત્યુચ્છ્વાસપ્રશ્વાસલક્ષણૈસ્તથા બાહ્યા અપ્યુપદ્રવા વહ્ન્યમ્ભોવાયુપ્રકોપલક્ષણા ભવન્તીતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્યચતુર્થઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ।
પ્રથમઃ પાદઃ ।
અથ યદુક્તં "સત્ત્વકર્મદ્વિધાખ્યેન પૂરિતં વાયુમણ્ડલમ્" ઇત્યેતદુચ્યતામ્ । કાનિ તાનિ કિયન્તિ વા કર્માણીત્યતઃ કર્માણિ પ્રસ્તૂયન્તે ।
સત્ત્વોપપત્તિહેતૂનાં વિપત્સંપદ્વિધાયિનામ્ ।
લોકવચિત્ર્યકર્તૃણાં કર્મ હેતુરિતીષ્યતે

દૃશ્યતે ખલુ સત્ત્વાનાં હીનમધ્યોપ્કૃષ્ટજાતિપરિગ્રહાયામાશ્રયભોગાદિસમ્પદ્વિપત્તિશ્ચ । યચ્ચ દ્વિવિધસ્ય લોકસ્ય વિચિત્રતા તત્ર કર્માણિ હેતુઃ । અતસ્તેષાં તત્ત્વાનિ વક્ષ્યામિ । યદપ્યુક્તં કાનિ કિયન્તિ વેતિ તદુપવ્યાખ્યાયતે ॥
સૂત્રે દ્વે કર્મણી નિદિશ્યોક્તમ્- "દ્વે કર્મણી ચેતના કર્મ ચેતયિત્વા ચ" ઇતિ । તાનિ પુનસ્ત્રીણ્યુક્તાનિ । કથમ્ ?
કાયિકં વાઙ્મયં ચૈવ ચેતનાખ્યં ચ માનસમ્ ।
કર્માણ્યેતાનિ લોકસ્ય કારણં નેશ્વરાદયઃ

એતાનિ ખલુ ત્રીણિ કર્માણિ શુભાશુભાનિ દ્વિવિધસ્યાપિ સત્ત્વભાજનલોકસ્ય હિતાહિતનિમિત્તાન્યુત્પત્તૌ ચ સમ્પત્તૌ ચ વૈચિત્ર્યસ્ય ચ કારણમ્ । નેશ્વરકાલપુરુષપ્રધાનાદયઃ ॥
તત્ર તાવદ્યથા નેશ્વરઃ કારણં તથા પૂર્વમુલ્લિખિતમ્, ઇદાનીં તુ વિસ્પષ્ટતરમાવિષ્ક્રિયતે-
વૈશ્વરૂપ્યાત્ક્રમોત્પાદાત્તદ્વદન્યત્પ્રસઙ્ગતઃ ।
યદિ ખલ્વેકો નિત્યશ્ચેશ્વરો લોકસ્યોત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયકારણં સ્યાત્, તેન ખલુ કારણાનુવિધાયિત્વાત્કાર્યસ્યૈતત્ ત્રયં વિરુદ્ધં યુગપત્ સ્યાત્ । ન ચૈતદ્ દૃષ્ટમિષ્ટં વેત્યસદેતત્ । કિઞ્ચ લોકશ્ચાપ્યવિચિત્રઃ સ્યાત્ । યુગપચ્ચોત્પદ્યેત નગ્નઃ કપાલપાણિશ્ચ પર્યટેત્તદિચ્છાનુવિધાયી ચ સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમ્ । તસ્માન્નેશ્વરઃ કારણમ્ ।
ગ્રામાદ્યધિપતિવિશેષોત્કર્ષાવસ્થાનાદીશ્વરપ્રસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન । ગ્રામાધિકૃતાદિહ પરતન્ત્રત્વાનિત્યત્વકાર્યાન્તરશક્તિવિઘાતાદિદર્શનાત્, ગોમયપિણ્ડોપમસૂત્રોક્તેશ્ચ ।
ભાગવતાદિતન્નિન્દાદર્શનાચ્ચ । ભાગવતાદ્યા હિ મહેશ્વરં નિન્દ્યન્તો દૃશ્યન્તે । માહેશ્વરાશ્ચ વિષ્ણુમિતિ ।
કારણસાપેક્ષં તપઃસામર્થ્યાદુત્પાદયતીતિ ચેત્ । તત્રાપદિશ્યતે ।
નાન્યાપેક્ષા તપોયોગો પક્ષહાન્યાદિદોષતઃ

યદિ ખલુ સહકારિકારણાપેક્ષઃ તપોબલલબ્ધ્યૈશ્વર્યશ્ચ લોકં સૃજતિ કુમ્ભકારબદ્ધટાદીન્ । ન । ચેવં સતિ પૂર્વપક્ષોત્સર્ગઃ કૃતો ભવતિ । યદુક્તં નિત્યશ્ચૈકશ્ચ સ્વતન્ત્રઃ કારણમિતિ તદ્ધીનમ્ । તપોબલસામર્થ્યાભ્યુપગમે ચાનિત્યત્વં પારતન્ત્ર્યં ચાભ્યુપગતં ભવતિ । તદભ્યુપગમાચ્ચાનૈશ્વર્યમિતિ । એતેન કાલપુરુષપ્રધાનાદિકારણપરિગ્રહાઃ પ્રત્યૂઢા વેદિતવ્યાઃ ।
યદિ ખલુ કર્મ કારણં નેશ્વરાદયઃ કથં તર્હિ લોકસ્તત્કારણપરિગ્રહં કરોતીતિ ? અત્ર બ્રૂમઃ-
કર્મણાં બોધ્યતે શક્તિર્વિધિકાલગ્રહાદિભિઃ ।
યતો ઽતસ્તેષુ તાચ્છબ્દ્યં ગૌણ્યા વૃત્ત્યા પ્રયુજ્યતે

યથોક્તમ્-
"વિધિર્વિધાનં નિયતિઃ સ્વભાવઃ કાલો ગ્રહા ઈશ્વરકર્મદૈવમ્ ।
પુણ્યાનિ ભાગ્યાનિ કૃતાન્તયોગઃ પર્યાયનામાનિ પુરાકૃતસ્ય ॥"
કિઞ્ચ, યતશ્ચ
"ગ્રહયોગો ભુજાસ્પન્દઃ સ્વપ્નઃ પૂર્ણઘટાદયઃ ।
સૂચયન્તિ નૃણામેતે વૃત્તિલાભં સ્વકર્મણઃ ॥"
ઇત્યતો ઽપિ તેષુ તાચ્છબ્દ્યં પ્રયુજ્યત ઇતિ ॥
કથં પુનરેષાં ત્રયાણાં કર્મણાં વ્યવસ્થાનમ્ ? યદ્યાશ્રયતઃ, સર્વેષાં કાયાશ્રિતત્વાદેકત્વમ્ । સ્વભાવતશ્ચેત્, વાક્કર્મૈવૈકં પ્રાપ્તમ્ । સમુત્થાનતશ્ચેત્, મનઃકર્મૈકં પ્રાપ્તમ્ । સર્વેષાં મનસોત્થાપિતત્વાત્ । ત્રિભિરપીતિ વૈભાષિકાઃ ॥
તે પુનરેતે પ્રથમે દ્વે કર્મણી પ્રત્યેકં દ્વિપ્રભેદે । કથમ્ ? તદપદિશ્યતે-
પૂર્વે વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તી
કાયકર્મ ખલુ કાયવિજ્ઞપ્તિઃ કાયાવિજ્ઞપ્તિશ્ચ । વાક્કર્માપિ વાગ્વિજ્ઞપ્તિર્વાગવિજ્ઞપ્તિશ્ચ । તૃતીયં તુ કર્મ-
ચેતના માનસી ક્રિયા

ઉક્તં હિ ભગવતા- "ચેતના કર્મ ચેતયિત્વા ।" તત્પુનસ્ત્રિધોક્તમ્- "કાયકર્મ વાક્કર્મ મનસ્કર્મ ચ" ઇતિ ।
કિં સ્વભાવં પુનરિદં કાયકર્મ કિં તાવત્કાયસ્વભાવમ્ ? યથા વાક્કર્મ ( જૈનિ_122 ) વાક્સ્વભાવમ્, આહોસ્વિત્કાયાદન્યદ્યથા મનસ્કર્મ મનસોન્યદિત્યેતદાહ । ..............
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ
ચતુર્થાધ્યાયે
દ્વિતીયપાદઃ ।
..................પરાભવન્તીત્યપદિશ્યતે ।
અન્નમત્યગ્નિનિર્દગ્ધં યથા સ્થાલી ચ સંસ્કૃતા ।
પાપદૃષ્ટેસ્તથા શીલં શાઠ્યેર્ષ્યાદિક્ષતાત્મનઃ

સંવૃત્સદ્દૃષ્ટ્યુપેતાતો ભિક્ષુત્વં પરમાર્થતઃ ।
એકસમ્પત્તુ સંવૃત્યા દ્વયાભાવે દ્વિધાપિ ન