Yogayātrā · Chapter 10

ārirādhayiṣuṇā narādhipaṃ vāraṇāśritam idaṃ śubhāśubham/
jñeyam ādaravatā vipaścitā vāraṇeṣu nṛpater jayasthitiḥ//

sārddhaṃ hastaśataṃ dairghyā sāvaṃśaṃ vipulā śatam/
caturastrā 'thavā vṛttā vārī vāraṇavṛddhidā//

daśāvagāhena karā vistīrṇā daśa copari/
adhaḥkhātasya padavī hastamātrā prakīrtitā//

karttavyaṃ pūrvato dvāram uttaraṃ vā śubhāvaham/
dakṣiṇaṃ paścimaṃ vā 'pi na karttavyaṃ kathañ cana//

meḍhakastambhamāt tṛṇāṃ vṛkṣāgraṃ nāvanau kṣipet/
pūrvāprāc cottarāgrāc ca saṃyojyā nityam argalā//

daśa vistārato dvāraṃ pārśvayos tasya mātṛkāḥ/
caturdaśa karotsedhā niḥkhātya caturaḥ karān//

ṣaṭ ṣaṇmeḍhāntarasthāś ca meḍhakāḥ pañca pañca ca/
caturhastanikhātās te samucchrāyān vadāmy ataḥ//

ṣaṭ saptāṣṭanavotsedhā daśa veti yathākramam/
nava vā daśa vā vedhā mātṛkā yāḥ ṣaḍaṅgulāḥ//

vedhahānyāvaśeṣāḥ syur mātṛkāḥ kramaśo 'parāḥ/
iti dvārasamāso 'yaṃ vāryyās saṃparikīrttitaḥ//

madhvābhadantāḥ suvibhaktadehā na copadigdhā na kṛśāḥ kṣamāś ca/
gātraiḥ samaiś cāpasamānavaṃśā vārāhatulyair jaghanaiś ca bhadrāḥ//

vakṣo 'tha kakṣā valayaḥ ślathaś ca lambodaras tvagvṛhatī galaś ca/
sthūlā ca kukṣiḥ saha mecakena saiṃhī ca dṛgmandamataṅgajasya//

mṛgās tu hrasvādharabālameḍhrās tanvaghrikaṇṭhadvijahastakarṇāḥ/
sthūlekṣaṇāś ceti yathoktacihnaiḥ saṅkīrṇanāgā vyatimisracihnāḥ//

pañconnatiḥ sapta mṛgasya dairghyam aṣṭau ca hastāḥ pariṇāhamānam/
ekadvivṛddhāv atha mandabhadrau saṃkīrṇanāgo 'niyatapramāṇaḥ//

bhadrasya varṇo harito madasya mandasya hāridrikasannikāśaḥ/
kṛṣṇo madaś cābhihito mṛgasya saṃkīrṇanāgasya mado vimiśraḥ//

sthapatir ataḥ prayato gajaśālāṃ narapatimandiradaksiṇabhāge/
avaniguṇān avalokya vidadhyāt kṛtabalihomasurācanaśāntiḥ//

yātudhānaditisarpasaṅkulā sannikṛṣṭavibudhadvijālayā/
śarkarāsthicayabhasmadūṣitā pārthivadviradadoṣadā mahī//

kiñcid abhyunnatā bhūḥ praśastadrumā gobhir adhyāsitā sādhu madhye samā/
bhūritoyā 'ghanā hṛddṛgāhlādinī śalyadoṣair vinā sānunādasvanā//

snigdhapallavadrumā pradakṣiṇāmbuvāhinī/
svarāṣṭravṛddhidā mahī hitā 'tha nāgavājinām//

bhadramandamṛgamiśradantināṃ śvetaraktakanakopamāsitāḥ/
bhūmayo dviradapuṣṭivṛddhidā bhūbhṛtām api yaśaḥ sukhāvahāḥ//

jyeṣṭhā caturviṃśatir eva hastā dvidvyūnite madhyajaghanyaśāle/
vistāratas taddviguṇāś ca dīrghāstambhāś ca vistārasamucchritāḥ syuḥ//

jyeṣṭho 'ṅgulāni bahulo daśaṣaḍyutāni madhyas tu pañcadaśa kanyas?o 'ṅgulonaḥ/
stambhapramāṇavipulāḥ kramaśo niṣaṅgāḥ proktāṅgulārddhasadṛśaṃ bahulatvam eṣām//

sarvāsu śālāsu ca kaṇṭakasya hasto 'rdhayuktaḥ pariṇāha uktaḥ/
kaṇṭapramāṇena samunnataś ca talapravandho dṛḍhadārubandhaḥ//

alindabhittau tu gavākṣakeṣu kuryād guṇadvārakajālakāṃś ca/
nirbyūhayuktāsu ca vedikāsu kāryā bibhūṣā parito mayoktā//

kamalotpalahaṃsayugapramathaiḥ pramadāyugapatravihaṅgaghaṭaiḥ/
vividhais tarubhiḥ saśukabhramaraiḥ phalapallavapuṣpabharāvanataiḥ//

vyālakakuñjaramatsyamṛgendraiḥ kandamrṇālalatāṃkuraśobhaiḥ/
vāricaraiś ca citā makarādyaiḥ śikṣitaśilpivinirmitarūpā//

dvārocchrāyāḥ kuñjarāṇām atulyā vistāro 'sya tryaṃśahīnaḥ sa eva/
hīno bhūyaś cātmaṣaṣṭhāṃśakena śālād dvāraṃ prāgudak ca praśastam//

vicitranirvyūhamṛgendrapañjaraṃ kapāṭameḍhārgalasuprayojitam/
suvedikālaṅkṛtam īkṣaṇapriyaṃ praveśanaṃ nirgamanāya cāparam//

candanārjunaśirīṣamadhūkā devadārusaralāñjanaśālāḥ/
rohiṇīkhadiracampakaśākāḥ syandanaś ca sakadambaviśokāḥ//

śītāḥ śivāś ca dvipabandhanārtham ete drumāḥ puṣṭikarā dvipānām/
stambhārtham anye 'pi hi sāravantaḥ kāryāḥ praśastā guṇasaṃprayuktāḥ//

pūrvābhimukho nibadhyate yaḥ kṣipraṃ sa karoti vikramam/
rājñas samareṣv anirjito dīrghaṃ cāyur avāpnuyād gajaḥ//

dakṣiṇadigvadanasya ca bandho jīvitanāśakaro dviradasya/
dhānyadhanakṣayam āśu ca kuryān mantrijanasya narādhipateś ca//

paścān mukhaṃ bandham avāpya nāgo nityaṃ bhaved roganipīḍitāṅgaḥ/
nāśañ ca vittasya karoti rājñas tasmāt sa yāmyāparadigvivarjyaḥ//

udaṅmukhaṃ bandham upaiti nāgo yo 'rthasya vṛddhiṃ sa karoti bhartuḥ/
prāpnoti puṣṭiṃ cirajīvitāñ ca saṃgrāmakāleṣv aparājayañ ca//

suṣirordhvaśuṣkakoṭarakolākṣapranthibahulaśūlāgrāḥ/
madhunilayamūlahīnāgrakuñjaballīvraṇānugatāḥ//

vāmāvarttaḥ śṛṅgī kuṇilo 'vanato 'nujātaviddhaś ca/
pitṛvanajaḥ sthūlāprastrikubjako drāṇikāvahutaḥ?//

sthūlagranthir vajreṇa cūrṇitaś cāśubhapradāḥ/
sarve bandhārthe nāgānām ataḥ phalāni pravakṣyāmi//

māsān ṣaḍūrdhvasuṣire stambhe ca bandhamāsādya/
maraṇam upayāti nāgo nipīḍito vātarogeṇa//

mriyate koṭaraviddhe kolākṣe 'ndhatvam āpnuyād nāgaḥ/
kṣutpīḍāṃ granthicite mṛtyuṃ śūlena śūlāgre//

mūlāgrakubjahīneṣu maraṇam abdāt sahaiva hastinyāḥ/
śṛṅgini mṛtyur madhudūṣite ca maraṇaṃ kṛmigadena//

gātrasya bhavati bhaṅgo ballīduṣṭe ghrāṇāvakīrṇe ca/
vāmāvartte nṛpater vinaśyate vāhanaṃ sarvam/

mṛdgarbhe kuṇilākhye nṛpateḥ samahājanasya maraṇāya/
nāgasya tu trikubje bhavati badho yudhyataḥ stambhe//

anujātaviddhabaddhaḥ sukumāro vāraṇo maraṇam eti/
varṣadvayena mṛtyuḥ pitṛvanajāte nibaddhasya//

sthūlāgrānatayor maraṇam eti māse 'ṣṭame mahāmātraḥ/
dviradasya kṣutpīḍā baddhasya droṇikābahule//

sthūlagranthir visphoṭamṛtyukṛd dantino dvitīye 'bde/
aśanihate vijñeyaḥ ṣaṇmāsād dantināṃ mṛtyuḥ//

pradakṣiṇāvarttamanojñavṛtasusnigdhaṛjvavraṇasāravantaḥ/
doṣair vihīnā vijayāya śuddhāḥ stambhā dvipānāṃ balapuṣṭidāḥ syuḥ//

yaḥ sampātaḥ karṇasūtra?dvayasya tasmād dhastaṃ sārddham utsṛjya kāryaḥ/
diśy aiśānyāṃ bandhanārthaṃ dvipānāṃ stambho rājñaḥ śreyase dantinaś ca//

āgneyyāṃ dvipamaraṇaṃ nṛpārthahānir nairṛtyāṃ samaraparābhavārthanāśau/
mārutyāṃ bhavati mataṅgajasya rogaḥ stambho 'taḥ śivadiśi ropitaḥ śivāya//

jyeṣṭho daśocco nava madhyamaś ca stambho 'ṣṭahastaḥ kathitaḥ kanīyān/
sarve nikhātāś caturaś ca hastān mānādhikonāś ca śivāya na syuḥ//

syād viṃśatir dvitricaturvihīnā mūle 'ṅgulānāṃ pṛthutā krameṇa/
dvyūnāni tāny eva hi mastake syuḥ paryantaveṣṭā triguṇāni tāni//

tāmrauṣṭhatāluvadanāḥ kalaviṅkanetrāḥ snigdhonnatāgradaśanāḥ pṛthulāyatāsyāḥ//(Bṝ 21.2, Bṣ 66.6)
cāponnatā yatanigūḍhanimagnavaṃśās tanvekaromacitakūrmasamānakumbhāḥ//

vistīrṇakarṇahanunābhilalāṭaguhyāḥ kūrmonnatair dvinavaviṃśatibhir nakhaiś ca/(Bṝ 21.3, Bṣ 66.7)
rekhātrayopacitavṛttakarāḥ suba?lā dhanyāḥ sugandhimadapuṣkaramārutāś ca//

dīrghāṅguliraktapuṣkarāḥ sajalāmbhodaninādavṛṃhiṇaḥ/(Bṝ 21.4, Bṣ 66.8)
bṛhadāyatavṛttakandharā dhanyā bhūmipater mataṅgajāḥ//

nirmadābhyadhikahīnanakhāṅgān kubjavāmanakameṣaviṣāṇān/(Bṝ 21.5, Bṣ 66.9)
dṛśyakośaphalapuṣkaradīnān śyāvanīlaśavalāsitatālūn//

svalpavaktraruhamatkuṇaṣaṇḍhān hastinīñ ca gajalakṣaṇayuktām/(Bṝ 21.6, Bṣ 66.10)
garbhinīñ ca nṛpatiḥ paradeśaṃ prāpayed atibirūpaphalās te//

dantamūlapariṇāhadīrghatāṃ dviḥpramucya parato 'sya kalpayet/(Bṝ 21.7)
śyāvapū?timalaraktadarśanaṃ pāpasattvasadṛśaṃ ca pāpadam//

pārthivopakaraṇākṛtiṃ yadā cihnam udvahati kalpite rade/(Bṝ 21.8)% hn B
śrījayārthavalavṛddhayas tadā snigdhaśuklarucirāś ca śobhanāḥ//

dakṣiṇe śubham atīvaśobhana pāpam apy ativirūpam anyataḥ/(Bṝ 21.9)
jāpyatā bhavati tad viparyaye vistaro 'nyamunibhiḥ prakīrttitaḥ//

mūlamadhyadaśanāgrasaṃsthitā devadaityamanujāḥ kramāt tataḥ/(Bṝ 21.10)
sphītamadhyaparipelavaṃ phalaṃ śīghramadhyacirakālasaṃbhavam//

dantabhaṅgaphalam atra dakṣiṇe bhūpadeśabalavidravapradam/(Bṝ 21.11)
vāmataḥ sutapurohite bhayaṃ hanti bhṛtyajanadāranāyakān//

ādiśed ubhayabhaṅgadarśanāt pārthivasya sakalaṃ kulakṣayam/(Bṝ 21.12)
saumyalagnatithibhādibhiḥ śubhaṃ varddhate śubham ato 'nyathāparam//

kṣīramiṣṭaphalapuṣpapādapaiś cāpagātaṭavighaṭṭanena vā/(Bṝ 21.13)
vāmamadhyaradabhaṅgakhaṇḍanaṃ śatrunāśakṛd ato 'nyathāparam//

skhalitagatir akasmāt trastakarṇo 'tidīnaḥ śvasiti mṛdu sudīrghaṃ nyastahastaḥ pṛthivyām/
drutamukulitadṛṣṭiḥ svapnaśīlo vilomo bhayakṛd ahitabhakṣī naikaśo 'sṛak śakṛtkṛt//

valmīkasthāṇugulmekṣutaruvimathanaḥ svecchayā hṛṣṭadṛṣṭir
yāyād yātrānulomaṃ tvaritapadagatir vaktram unnāmya coccaiḥ/
kakṣyāsadmāhakāl janayati ca muhuḥ śīkaraṃ bṛṃhate vā
tatkālaṃ vā madāptir jayakṛd atha radaṃ veṣṭayan dakṣiṇaś ca//

praveśanaṃ vāriṇi vāraṇasya grāheṇa nāśāya bhaven nṛpasya/
grāhaṃ gṛhītvāt taraṇaṃ dvipasya toyāt sthale vṛddhikaraṃ nṛbhartuḥ//

raṇe jitvā śatrūn bhavati nṛpalakṣmīḥ kṣitibhṛtāṃ
jayas teṣāṃ yeṣāṃ madamalinagaṇḍāḥ karivarāḥ/
bhinaty eko mattaḥ paravalamamattebhabahulaṃ
yato 'to 'haṃ vakṣye karimadakaraṃ dravyanicayam//

jātīguḍūcīkadalītilānām āsphotakarpāsavalānvitānām/
mārgī sanīlīgirikarṇikānāṃ dhattūskasyandanamāṣabhāgaḥ//

kalambukā karṇakamāpaparṇīṃ punarnavā bhṛṅgarajo 'śvagandhāḥ/
śephālikāṃsoṭakakacchurāś ca kośātakī gokṣurakaṃ vidārī//

viṣṇukrāntā dugdhikā śālaparṇī khaṭvāpādī vākucī vastagandhā/
vyāghrī ca syāt pṛṣṇiparṇī mṛṇālaṃ paṭorakaḥ sallakī tandulīyaḥ//

etair yathāsaṃbhavasamprayuktair mattasya nāgasya madābhivṛddhiḥ/
dānapramedaś ca madojjhitasya sarvāṅgaśobhā ca mukhe 'tiriktā//

jīvakamadhūkadhanvanapaṭerakaṅkolakadaliṛṣabhāṇām/
saubhāñjananimbeṅgudaparuṣakāṇāñ ca mūlāni//

mūlāni śatāvaryāḥ kākolī kṣīrasaṃjñakākolī/
śleṣmāntakaśālmaliśallakījaṭāḥ syur bimdāyaś ca//

kāśīsāśmantakarājamāṣamūlāni caivam etāni/
sarvāṇi vaktraśābhāṃ janayanti sadaiva nāgānām//

nīlīpatraiś cūrṇitair māṣacūrṇo dadhnā yukto māhiṣeṇaiva piṇḍaḥ/
nāgendrāṇām āśu ghatte madāptiṃ nīlyekaiva dravyavarge pradhānā//

ekaiva karoti kākajaṅghā hy ekekaiva ca māṣamudgaparṇī/
tāmbūlavanārdravṛścikālṣaś caikaikā madadās tathaiva mustāḥ//

kārpāsyekā cañcusaṃyojitā vā jñeyā caikā kaṇṭakī śailikākhyā/
ekaḥ śasto balkalaḥ sphūrjakasya jātī bhṛṅgenānvito vā kuṭheraḥ//

evam eveṅgudīmūlaṃ madaprācuryakārakam/
ekā ca śvetakāmbojī śvetā caikā 'parājitā//

samūlo vīraṇastambaḥ samūlā mallikā tathā/
madaprācuyasauramyaṃ kurvantīndīvarāṇi ca//

surasā gaṇḍasaṃyuktā punar navā gomaye 'thavā svinnā/
vārāhīmūlāni ca nindanti guḍena yuktāni//

madhvālukā madhuyutā mukhaśobhām ātanoti nāgānām/
nekṣvāhārasya hito guḍena piṇḍo hito dadhnā//

māṣāśināṃ guḍayutastṛṇāśināṃ śasyate vasāyuktaḥ/
vyatimiśrāhārāṇāṃ vijñāya balābalaṃ dadyāt//

prāyo madasya pavanaḥ kurute vighātaṃ srotāṃsy ato ghṛtayutair bahuśo 'sya piṇḍaiḥ/
sa svedayed bhavati yena madapravṛddhir bhinnasya cāpi madavṛddhikarāṇi dadyāt//E81