Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yogasūtra with Bhāṣya (with commentary) · Chapter 4

4.17-144-

kasmāt...so..+ayam..ity..abhisambandhād..ekākāra..eva..pratyayaḥ..saṃketa..iti.

4.1-176-

janma-oṣadhimantratapas-samādhijāḥ..siddhi1P.

4.1-176-

dehāntaritā..janmanā..siddhiḥ...oṣadhibhir..asurabhavana7P..rasāyana3..ity..evamādiḥ.

4.1-176-

mantra3P..ākāśagamanāṇimādilābhaḥ.

4.1-176-

tapasā..saṃkalpasiddhih,..kāmarūpin1..yatra..tatra..kāmaga..ity..evamādi...samādhijāḥ..siddhi1P..vyākhyātāḥ.

4.2-177-

tatra..kāya-indriyāṇām..anyajātīyapariṇatānām..

4.2-177-

jāti-antarapariṇāmaḥ..prakṛti-āpūrāt..

4.2-177-

pūrvapariṇāmāpāya..uttarapariṇāma-upajanas..teṣām..apūrvāvayavānupraveśād..bhavati.

4.2-177-

kāya-indriyaprakṛti1P..ca..svam..svam..vikāram..anugṛhṇanty..āpūra3..dharmādinimittam..apekṣamāṇā..iti.

4.3-177-

nimittam..aprayojakam..prakṛtīnām..varaṇabhedas..tu..tatāḥ..kṣetrikavat.

4.3-177-

na..hi..dharmādi..nimittam..tatprayojakam..prakṛtīnām..bhavati...na..kārya3..kāraṇam..pravartyata..iti...katham..tarhi,..varaṇabhedas..tutataḥ..kṣetrikavat.

4.3-177-178-

yathā..kṣetrikaḥ..kedārād..apām..pūrṇāt..kedārāntaram..piplāvayiṣuḥ..samam..nimnam..nimnataram..vā..nāpaḥ..pāṇināpakarṣati+..āvaraṇam..tv..āsām..bhinatti..tasmin..bhinna7..svayam..evāpaḥ..kedārāntaram..āplāvayanti..tathā..dharmaḥ..prakṛtīnām..āvaraṇadharmam..bhinatti..tasmin..bhinna7..svayam..eva..prakṛti1P..svam..svam..vikāram..āplāvayanti.

4.3-178-

yathā..vā..sa..eva..kṣetrikas..tasminn..eva..kedāre..na..prabhavati+..audakān..bhaumān..vā..rasān..dhānyamūlāni+..anupraveśayitum,..kim..tarhi..mudgagavedhukaśyāmākādīṃs..tato..+apakarṣati.

4.3-178-

apakṛṣṭeṣu..teṣu..svayam..eva..rasā..dhānyamūlāni+..anupraviśanti,..tathā..dharma1..nivṛttimātra7..kāraṇam..adharmasya,..śuddhi-aśuddi-yor..atyantavirodhāt,..na..tu..prakṛtipravṛtti7..dharma1..hetur..bhavatīti.

4.3-178-

atra..nandīśvarādaya..udāhāryāḥ...viparyaya3..apy..adharma1..bādhate...tataś..cāśuddhipariṇāma..iti...tatra..nahuṣājagarādaya..udāhāryāḥ.

4.4-178-

yadā..tu..yogin1..bahūn..kāyān..nirmimīte..tadā..kim..ekamanaskās..te..bhavanti+..athānekamanaskā..iti..

4.4-178-

nirmāṇacittāny..asmitāmātrāt..

4.4-178-

asmitāmātram..cittakāraṇam..upādāya..nirmāṇacittāni..karoti,..tataḥ..sacittāni..bhavantīti.

4.5-179-

pravṛttibhede..prayojakaṃ..cittam..ekam..anekeṣām

4.5-179-

bahūnām..cittānām..katham..ekacittābhiprāyapurahsarā..pravṛttir..iti..sarvacittānām..prayojakam..cittam..ekam..nirmimīte,..tataḥ..pravṛttibhedaḥ.

4.6-179-

tatra..dhyānajam..anāśayam.

4.6-179-

pañcavidham..nirmāṇacittam..janma-oṣadhimantratapas-samādhijāḥ..siddhi1P..iti.

4.6-179-

tatra..yad..eva..dhyānajam..cittam..tad..evānāśayam..tasyaiva..nāsty..āśaya1..rāgādipravṛttir..nātaḥ..puṇyapāpābhisambandhaḥ..kṣīṇakleśatvād..yogina..iti...itareṣām..tu..vidyate..karmāśayaḥ.

4.7-180-

yataḥ..

4.7-180-

karmāśuklākṛṣṇam..yoginas..trividham..itareṣām..

4.7-180-

catuṣpadī..khalv..iyam..karmajātiḥ...kṛṣṇā..śuklakṛṣṇā..śuklāśuklākṛṣṇā..ca..+..iti.

4.7-180-

tatra..kṛṣṇā..durātmanām,..śuklakṛṣṇā..bahihsādhanasādhyā.

4.7-180-

tatra..parapīḍānugrahadvārenaiva..karmāśayapracayaḥ...śuklā..tapas-svādhyāyadhyānavatām.

4.7-180-

sā..hi..kevala7..manasi+..āyattatvād..abahir.sādhanādhīnā..na..parān..pīḍayitvā..bhavati.

4.7-180-

aśuklākṛṣṇā..samnyāsinām..kṣīṇakleśānām..carmadehānām..iti...tatrāśuklam..yogina..eva..phalasamnyāsad..akṛṣṇam..cānupādānāt...itareṣām..tu..bhūtānām..pūrvam..eva..trividham..iti.

4.8-180-

tatas..tadvipākānuguṇānām..evābhivyaktir..vāsanānām.

4.8-181-

tata..iti..trividhāt..karmanah,..tadvipākānuguṇānām..eveti..yajjātīyasya..karmaṇo..yo..vipākas..tasyānuguṇā..yā..vāsanāḥ..karmavipākam..anuśerate..tāsām..evābhivyaktiḥ.

4.8-181-

na..hi..daivam..karma..vipacyamānam..nārakatiryañc-manuṣyavāsanābhivyaktinimittam..sambhavati...kiṃtu..daivānuguṇā..evāsya..vāsanā..vyajyante...nārakatiryañc-manuṣya7P..caivam..samānaś..carcaḥ.

4.9-181-

jātideśakālavyavahitānām..apy..ānantaryam..smṛtisaṃskārayor..ekarūpatvāt.

4.9-181-

vṛṣadaṃśavipākodayaḥ..svavyañjakāñjanābhivyaktaḥ.

4.9-181-

sa..yadi..jātiśata3..vā..dūradeśatā3..vā..kalpaśata3..vā..vyavahitaḥ..punaś..ca..svavyañjakāñjana..eva..+..udiyād..drāk+..ity..evam..pūrvānubhūtavṛṣadaṃśavipākābhisaṃskṛtā..vāsanā..upādāya..vyajyeta.

4.9-181-

kasmāt,..yato..vyavahitānām..apy..āsām..sadṛśam..karmābhivyajñakam..nimittībhūtam..[nimitta]..ity..ānantaryam..eva...

4.9-181-

kutaś..ca,..smṛtisaṃskārayor..ekarūpatvāt...yathānubhavās..tathā..saṃskārāḥ.

4.9-182-

te..ca..karmavāsanānurūpāḥ...yathā..ca..vāsanās..tathā..smṛtir..iti..jātideśakālavyavahita-bhyaḥ..saṃskāra-bhyaḥ..smṛtiḥ.

4.9-182-

smṛti6..ca..punaḥ..saṃskārā..ityevam..ete..smṛtisaṃskārāḥ..karmāśayavṛttilābhavaśād..vyajyante...ataś..ca..vyavahitānām..api..nimittanaimittikabhāvānucchedād..ānantaryam..eva..siddham..iti.

4.10-182-

tāsām..anāditvam..cāśiṣo..nityatvāt.

4.10-182-

tāsām..vbāsanānām..āśiṣo..nityatvād..anāditvam...yeyam..ātmāśīr..mā..na..bhūvam..bhūyāsam..iti....sarvasya..dṛśyate..sā..na..svābhāvikī.

4.10-182-

kasmāt...jātamātrasya..jantu6..ananubhūtamaraṇadharmakasya..dveṣaduhkhānusmṛtinimitta1..maraṇatrāsaḥ..katham..bhavet...na..ca..svābhāvikam..vastu..nimittam..upādatte.

4.10-183-

tasmād..anādivāsanānuviddham..idam..cittam..nimittavaśāt..kāścid..eva..vāsanāḥ..pratilabhya..puruṣasya..bhogāya..+..upāvartata..iti.

4.10-183-

ghaṭaprāsādapradīpakalpam..saṃkocavikāsi..cittam..śarīraparimāṇākāramātram..ity..apare..pratipannāḥ...tathā..cāntarābhāvaḥ..saṃsāraś..ca..yukta..iti.

4.10-184-

vṛttir..evāsya..vibhunaś..cittasya..saṃkocavikāsinīty..ācāryaḥ.

4.10-184-

tac..ca..dharmādinimittāpekṣam...nimittam..ca..dvividham..--..bāhyam..ādhyātmikam..ca.

4.10-184-

śarīrādisādhanāpekṣam..bāhyam..stutidānābhivādanādi,..cittamātrādhīnam..śraddhādi+..adhyātmikam.

4.10-184-185-

tathā..coktam..--..ye..caite..maitrī-ādayo..dhyāyinām..vihārās..te..bāhyasādhananiranugrahātman1P..prakṛṣṭam..dharmam..abhinirvartayanti.

4.10-185-

tayor..mānasam..balīyas+...

4.10-185-

katham,..jñānavairāgya1ḍu..kenātisśayyete,..daṇḍakāraṇyam..ca..cittabalavyatireka3..śārīra3..karman3..śūnyam..kaḥ..kartum..utsaheta..samudram..agastyavad..vā..pibet.

4.11-185-

hetuphalāśrayālambanaiḥ..saṃgṛhītatvād..eṣām..abhāva7..tadabhāvaḥ.

4.11-185-

hetur..dharmāt..sukham..adharmād..duhkham..sukhād..rāga1..duhkhād..dveṣas..tataś..ca..prayatnas..tena..manasā..vācā..kāya3..vā..parispandamānaḥ..param..anugṛhṇāti+..upahanti..vā..tataḥ..punar..dharmādharmau..sukhaduhkha1ḍu..rāgadveṣāv..iti..pravṛttam..idam..ṣaḍaram..saṃsāracakram.

4.11-185-

asya..ca..pratikṣaṇam..āvartamānasyāvidyā..netrin1..mūlam..sarvakleśānām..ity..eṣa..hetuḥ.

4.11-185-

phalam..tu..yam..āśritya..yasya..pratyutpannatā..dharmādeh,..na..hy..apūrva-upajanaḥ.

4.11-185-

manas..tu..sādhikāram..āśrayo....vāsanānām...na..hy..avasitādhikāra7..manasi..nirāśrayā..vāsanāḥ..sthātum..utsahante.

4.11-185-

yad..abhimukhībhūtam..vastu..yām..vāsanām..vyanakti..tasyās..tadālambanam.

4.11-185-

evam..hetuphalāśrayālambanair..etaiḥ..saṃgṛhītāḥ..sarvā..vāsanāḥ...eṣām..abhāve..tatsaṃśrayāṇām..api..vāsanānām..abhāvaḥ.

4.12-186-

nāsty..asataḥ..sambhavah,..na..cāsti..sato..vināśa..iti..dravyatvena..sambhavantyaḥ..katham..nivartiṣyante..vāsanā..iti..

4.12-186-

atītānāgatam..svarūpatas+..asti+..adhvabhedād..dharmāṇām..

4.12-186-

bhaviṣyat-vyaktikam..anāgatam..anubhūtavyaktikam..atītam..svavyāpāra-upārūḍham..vartamānam,..trayam..caitad..vastu..jñānasya..jñeyam.

4.12-186-

yadi..caitat..svarūpatas+..nābhaviṣyat+..na..+..idam..nirviṣayam..jñānam..udapatsyata.

4.12-186-

tasmād..atītānāgatam..svarūpatas+..astīti.....

4.12-186-

kiṃca..bhogabhāgīyasya..vāpavargabhāgīyasya..vā..karmaṇaḥ..phalam..utpitsu..yadi..nirupākhyam..iti..taduddeśa3..tena..nimitta3..kuśalānuṣṭhānam..na..yujyeta.

4.12-186-

sataś..ca..phalasya..nimittam..vartamānīkaraṇa7..samartham..nāpūrva-upajanana7...siddham..nimittam..naimittikasya..viśeṣānugrahaṇam..kurute..nāpūrvam..utpādayatīti.

4.12-187-

dharmin1..cānekadharmasvabhāvas..tasya..cādhvabheda3..dharmāḥ..pratyavasthitāḥ...na..ca..yathā..vartamānam..vyaktiviśeṣāpannam..dravyatas+..asty..evam..atītam..anāgatam..ca.

4.12-187-

svena..cānubhūtavyaktika3..svarūpa3..atītam..iti...vartamānasyaivādhvanaḥ..svarūpavyaktir..iti..na..sā..bhavati+..atītānāgatayor..adhvanoḥ.

4.12-187-

ekasya..cādhvanaḥ..samaye..dvāv..adhvan1ḍu..dharmisamanvāgatau..bhavata..eva..+..iti..nābhūtvā..bhāvas..trayāṇām..adhvanām..iti.

4.13-187-

te..vyaktasūkṣmā..guṇātman1P.

4.13-187-

te..khalv..amī..tṛyadhvan1P..dharmā..vartamānā..vyaktātman1P..atītānāgatāḥ..sūkṣmātman1P..ṣaḍaviśeṣarūpāḥ.

4.13-187-

sarvam..idam..guṇānām..samniveśaviśeṣamātram..iti..paramārthatas+..guṇātman1P...tathā..ca..śāstrānuśāsanam..--.."guṇānām..paramam..rūpam..na..dṛṣṭipatham..ṛcchati../..yat..tu..dṛṣṭipatham..prāptam..tan..māyā..+..iva..sutucchakam"..iti.

4.14-188-

yadā..tu..sarve..guṇāḥ..katham..ekaḥ..śabda..ekam..indriyam..iti..

4.14-188-

pariṇāma-ekatvād..vastutattvam..

4.14-188-

prakhyākriyāsthitiśīlānām..guṇānām..grahaṇātmakānām..karaṇabhāva3..ekaḥ..pariṇāmaḥ..śrotram..indriyam,..grāhyātmakānām..śabdatanmātrabhāva3..ekaḥ..pariṇāmaḥ..śabda1..viṣaya..iti,..śabdādīnām..mūrtisamānajātīyānām..ekaḥ..pariṇāmaḥ..pṛthivīparamāṇus..tanmātrāvayavas..teṣām..ca..+..ekaḥ..pariṇāmaḥ..pṛthivī..go1..vṛkṣaḥ..parvata..ityevamādir..bhūtāntara7P..api..śenauṣṇyapranāmitvāvakāśadānāny..upādāya..sāmānyam..ekavikārārambhaḥ..samādhyeyaḥ.

4.14-188-189-

nāsty..artha1..vijñānavisahacarah,..asti..tu..jñānam..arthavisahacaram..svapnādi7..kalpitam..ity..anayā..diśā..ye..vastusvarūpam..apahnuvate..jñānaparikalpanāmātram..vastu..svapnaviṣaya-upamam..na..paramārthatas+..astīti..ya..āhus..te..tathā..+..iti..pratyupasthitam..idam..svamāhātmya3..vastu..katham..apramāṇātmaka3..vikalpajñānabala3..vastusvarūpam..utsṛjya..tad..evāpalapantaḥ..śraddheyavacanāḥ..syuḥ.

4.15-190-

kutaś..caitad..anyāyyam..

4.15-190-

vastumāmya7..cittabhedāt..tayor..vibhaktaḥ..pathin1..

4.15-191-

bahucaittālambanībhūtam..[ālambana]..ekam..vastu..sādhāranam,..tat..khalu..naikacittaparikalpitam..nāpy..anekacittaparikalpitam..kiṃtu..svapratiṣṭham.

4.15-191-

katham,..vastusāmya7..cittabhedāt...dharmāpekṣam..cittasya..vastusāmya7..api..sukhajñānam..bhavati+..adharmāpekṣam..tata..eva..duhkhajñānam..avidyāpekṣam..tata..eva..mūḍhajñānam..samyagdarśanāpekṣam..tata..eva..mādhyasthyajñānam..iti.

4.15-191-

kasya..tac..citta3..parikalpitam...na..cānyacittaparikalpita3..artha3..anyasya..citta-uparāga1..yuktaḥ...

4.15-191-

tasmād..vastujñānayor..grāhyagrahaṇabhedabhinnayor..vibhaktaḥ..pathin1...nānayoḥ..saṃkaragandha1..api+..astīti.

4.15-191-

sāṃkhyapakṣa3..punar..vastu..triguṇam..calam..ca..guṇavṛttam..iti..dharmādinimittāpekṣam..cittair..abhisambadhyate.

4.15-191-

nimitānurūpasya..ca..pratyayasya..+..utpadyamānasya..tena..tenātmanā..hetur..bhavati.

4.15-191-

kecid..āhuḥ..

4.15-192-

jñānasahabhūr..evārtha1..bhogyatvāt..sukhādivad..iti...ta..etayā..dvārā..sādhāraṇatvam..bādhamānāḥ..pūra-uttarakṣaṇa7P..vasturūpam..evāpahnuvate...

4.16-192-

na..ca..+..ekacittatantram..vastu..tadapramāṇakam..tadā..kim..syāt..

4.16-192-

ekacittatantram..ced..vastu..syāt..tadā..citta7..vyagra7..niruddha7..vāsvarūpam..eva..tenāparāmṛṣṭam..anyasyāviṣayībhūtam..apramāṇakam..agṛhītasvabhāvakam..kenacit..tadānīm..kim..tat..syāt.

4.16-192-

sambadhyamānam..ca..punaś..citta3..kuta..utpadyeta...ye..cāsyānupasthitā..bhāgās..te..cāsya..na..syur..evam..nāsti..pṛṣṭham..ity..udaram..api..na..gṛhyeta.

4.16-192-

tasmāt..svatantra1..arthaḥ..sarvapuruṣasādhāraṇaḥ..svatantrāṇi..ca..cittāni..pratipuruṣam..pravartante...tayoḥ..sambandhād..upalabdhiḥ..puruṣasya..bhoga..iti.

4.17-193-

taduparāgāpekṣitvāc..cittasya..vastu..jñātājñātam.

4.17-193-

ayaskāntamaṇikalpā..viṣayā..ayas..+..sadharmakam..cittam..abhisambandhya(?):+..uparañjanti.

4.17-193-

yena..ca..viṣaya3..uparaktam..cittam..sa..viṣayo..jñātas..tato..+anyaḥ..punar..ajñātaḥ...vastuno..jñātājñātasvarūpatvāt..pariṇāmi..cittam.

4.18-193-

yasya..tu..tad..eva..cittam..viṣayas..tasya..

4.18-193-

sadā..jñātāś..cittavṛttayas..tat..prabhu6..puruṣasyāpariṇāmitvāt..

4.18-194-

yadi..cittavat..prabhur..api..puruṣaḥ..pariṇamet..tatas..tadviṣayāś..cittavṛtti1P..śabdādiviṣayavaj..jñātājñātāḥ..syuḥ...sadājñātatvam..tu..manasas..tat..prabhu6..puruṣasyāpariṇāmitvam..anumāpayati.

4.19-194-

syād..āśaṅkā..cittam..eva..svābhāsam..viṣayābhāsam..ca..bhaviṣyatīty..agnivat..--..

4.19-194-

na..tat..svābhāsam..dṛśyatvāt...

4.19-194-

yathā..+..itarāṇīndriyāṇi..śabdādayaś..ca..dṛśyatvān..na..svābhāsāni..tathā..manas..+..api..pratyetavyam.

4.19-194-195-

na..cāgnir..atra..dṛṣṭāntaḥ...na..hy..agnir..ātmasvarūpam..aprakāśam..prakāśayati...prakāśaś..cāyam..prakāśyaprakāśakasamyoga7..dṛṣṭaḥ.

4.19-195-

na..ca..svarūpamātra7..asti..samyogaḥ...kiṃca..svābhāsam..cittam..ity..agrāhyam..eva..kasyacid..iti..śabdārthaḥ.

4.19-195-

tadyathā..svātmapratiṣṭham..ākāśam..na..parapratiṣṭham..ity..arthaḥ...svabuddhipracārapratisaṃvedanāt..sattvānām..pravṛttir..dṛśyate..--..kruddha1..aham..bhīta1..aham..amutra..me..rāga1..amutra..me..krodha..iti...etat..svabuddhi6..agrahaṇa7..na..yuktam..iti.

4.20-195-

ekasamaya'..ca..+..ubhayānavadhāraṇam.

4.20-195-

na..ca..+..ekasmin..kṣaṇa7..svapararūpāvadhāraṇam..yuktam,..kṣaṇikavādino..yad..bhavanam..saiva..kriyā..tad..eva..ca..kārakam..ity..abhyupagamaḥ.

4.21-196-

cittāntaradṛśye..buddhibuddhi6..atiprasaṅgaḥ..smṛtisaṃkaraś..ca..

4.21-196-

atha..cittam..cec..cittāntara3..gṛhyeta..buddhibuddhiḥ..kena..gṛhyate,..sāpy..anyā3..sāpy..anyā3..ity..atiprasaṅgaḥ.

4.21-196-

smṛtisaṃkaraś..ca,..yāvantaḥ+..buddhibuddhīnām..anubhavās..tāvatyaḥ..smṛtayaḥ..prāpnuvanti.

4.21-196-

tatsaṃkarāc..ca..+..ekasmṛti-anavadhāraṇam..ca..syād..ity..evam..buddhipratisaṃvedinam..[pratisaṃvedana]..puruṣam..apalapadbhir..vaināśikaiḥ..sarvam..evākulītṛtam.

4.21-196-

te..tu..bhoktṛsvarūpam..yatra..kvacana..kalpayantaḥ+..na..nyāya3..saṃgacchante...[sam-gam]..kecit..tu..sattvamātram..api..parikalpyāsti..sa..sattva1..ya..etān..pañca..skandhān..nikṣipyānyāṃś..ca..pratisaṃdadhāti..[pratisam-dhā]..ity..uktvā..tata..eva..punas..trasyanti.

4.21-196-

tathā..skandhānām..mahat-nirvedāya..virāgāyānutpādāya..praśānti4..guru6..antika7..brahmacaryam..cariṣyāmīty..uktvā..sattvasya..punaḥ..sattvam..evāpahnuvate.

4.21-196-

sāṃkhyayogādayas..tu..pravādāḥ..svaśabda3..puruṣam..eva..svāminam..cittasya..bhoktṛ2..upayantīti.

4.22-197-

katham..

4.22-197-

citi6..apratisaṃkramāyās..tadākārāpatti7..svabuddhisaṃvedanam.

4.22-197-

apariṇāminī..hi..bhoktṛśaktir..apratisaṃkramā..ca..pariṇāmini+..artha7..pratisaṃkrāntā..+..iva..tadvṛttim..anupatati.

4.22-197-

tasyāś..ca..prāptacaitanya-upagrahasvarūpāyā..buddhivṛtti6..anukārimātratā3..buddhivṛtti-aviśiṣṭā..hi..jñānavṛttir..ākhyāyate.

4.22-197-

tathā..ca..+..uktam..

4.22-197-

"na..pātālam..na..ca..vivaram..girīṇām..na..+..evāndhakāram..kukṣi1P..na..+..udadhīnām../..guhā..yasyām..nihitam..brahma..śāśvatam..buddhivṛttim..aviśiṣṭām..kavi1P..vedayante"..iti.

4.23-197-

ataś..caitad..abhyupagamyate..

4.23-197-

dṛṣṭṛdṛśya-uparaktam..cittam..sarvārtham....

4.23-198-

manas+..hi..mantavya3..artha3..uparaktam,..tatsvayam..ca..viṣayatvād..viṣayin3..puruṣa3..ātmīyā3..vṛtti3..abhisambaddham,..tad..etac..cittam..eva..draṣṭṛdṛśya-uparaktam..viṣayaviṣayinirbhāsam..cetanācetanasvarūpāpannam..viṣayātmakam..apy..aviṣayātmakam..ivācetanam..cetanam..iva..sphaṭikamaṇikalpam..sarvārtham..ity..ucyate.

4.23-198-

tad..anena..cittasārūpya3..bhrāntāḥ..kecit..tad..eva..cetanam..ity..āhuḥ...apare..cittamātram..eva..+..idam..sarvam..nāsti..khalv..ayam..gavādir..ghaṭādhiś..ca..sakāraṇa1..loka..iti.

4.23-198-

anupampanīyās..te...kasmāt,..asti..hi..teṣām..bhrāntibījam..sarvarūpākāranirbhāsam..cittam..iti.

4.23-198-

samādhiprajñāyām..prajñeya1..arthaḥ..pratibimbībhūtas..[pratibimba]..tasyālambanībhūtatvād..[ālambana]..anyaḥ.

4.23-199-

sa..ced..arthaś..cittamātram..syāt..katham..prajñā3..eva..prajñārūpam..avadhāryeta...tasmāt..pratibimbībhūta1..[pratibimba]..arthaḥ..prajñāyām..yenāvadhāryate..sa..puruṣa..iti.

4.23-199-

evam..grahītṛgrahaṇagrāhyasvarūpacittabhedāt..trayam..apy..etaj..jātitaḥ..pravibhajante..te..samyagdarśinas..tair..adhigataḥ..puruṣaḥ.

4.24-199-

kutaś..ca..

4.24-199-

tadasaṃkhyeyavāsanābhiś..citram..api..parārtham..saṃhati-kāritvāt....

4.24-199-

tad..etac..cittam..asaṃkhyeyābhir..vāsanābhir..eva..citrīkṛtam..api..parārtham..parasya..bhogāpavargārtha7..(-pavargārtham?):na..svārtham..saṃhati-akāritvād..gṛhavat.

4.24-199-

saṃhati-akārin3..citta3..na..svārtha3..bhavitavyam,..na..sukhacittam..sukhārtham..na..jñānam..jñānārtham..ubhayam..apy..etat..parārtham.

4.24-199-200-

yaś..ca..bhoga3..apavarga3..cārtha7..nārthvat1..puruṣaḥ..sa..eva..para1..sāmānyamātram.

4.24-200-

yat..tu..kiṃcit..param..sāmānyamātram..svarūpa3..udāhared..[udā-hṛ]..vaināśikas..tat..sarvam..saṃhati-akāritvāt..parārtham..eva..syāt...yas..tv..asau..para1..viśeṣaḥ..sa..na..saṃhati-akārin1..puruṣa..iti.

4.25-200-

viśeṣadharśina..ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ...(-vinivṛttih?): (ḥ4.25,200)..

4.25-200-

yathā..prāvṛṣi..tṛṇāṅkurasya..+..udbheda3..tadbījasattā..+..anumīyate..[anu-mā]..tathā..mokṣamārgaśravaṇa3..yasya..romaharṣāśrupāta1ḍu..dṛśyete..tatrāpy..asti..viśeṣadarśanabījam..apavargabhāgīyam..karmābhinirvartitam..ity..anumīyate...[anu-mā]

4.25-200-

tasyātmabhāvabhāvanā..svābhāvikī..pravartate...[svabhāva]..yasyābhāvād..idam..uktam..svabhāvam..muktvā..doṣādyeṣām..pūrvapakṣa7..rucir..bhavati+..aruciś..ca..nirṇaya7..bhavati...tatrātmabhāvabhāvanā..ka1..aham..āsam..katham..aham..āsam..kiṃsvid..idam..kathaṃsvid..idam..ke..bhaviṣyāmaḥ..katham..vā..bhaviṣyāma..iti.

4.25-200-201-

sā..tu..viśeṣadarśino..nivartate...kutaḥ...cittasya..+..eva..+..eṣa..vicitraḥ..pariṇāmah,..puruṣas..tv..asatyām..avidyāyām..śuddhaś..cittadharmair..aparāmṛṣṭa..iti.

4.25-201-

tato..+..asyātmabhāvabhāvanā..kuśalasya..nivartata..iti.

4.26-201-

tadā..vivekanimnam..kaivalyaprāgbhāram..cittam...

4.26-201-

tadānīm..yad..asya..cittam..viṣayaprāgbhāram..ajñānanimnam..āsīt..tad..asyānyathā..bhavati..kaivalyaprāgbhāram..vivekajajñānanimnam..iti.

4.27-201-

tat-chidra7P..pratyayāntarāṇi..saṃskāra5P.

4.27-201-

pratyayavivekanimnasya..sattvapuruṣānyatākhyātimātrapravāhiṇaś..cittasya..tat-chidra7P..pratyayāntarāṇi+..asmīti..vā..māma..+..iti..vā..jānāmīti..vā..na..jānāmīti..vā...

4.27-201-

kutah,..kṣīyamāṇabīja5P..pūrvasaṃskāra5P..iti.

4.28-201-

hānam..eṣām..kleśavad..uktam.

4.28-202-

yathā..kleśā..dagdhabījabhāvā..na..prarohasamarthā..bhavanti..tathā..jñānāgninā..dagdhabījabhāvaḥ..pūrvasaṃskāra1..na..pratyayaprasūtir..bhavati.

4.28-202-

jñānasaṃskārās..tu..cittādhikārasamāptim..anuśerate..[anu-śī]..iti..an..cintyante.

4.29-202-

yadāyam..brāhmaṇaḥ..prasaṃkhyāna7..api+..akusīdas..tato..+api..na..kiṃcit..prārthayate...

4.29-202-

tatrāpi..viraktasya..sarvathā..vivekakhyātir..eva..bhavatīti..saṃskārabījakṣayāt+..nāsya..pratyayāntarāṇi+..utpadyante...tadāsya..dharmamegha1..nāma..samādhir..bhavati.

4.30-202-

tataḥ..kleśakarmanivṛttiḥ.

4.30-202-

tallābhād..avidyādayaḥ..kleśāḥ..samūlakāṣam..kaṣitā..bhavanti...kuśalākuśalāś..ca..karmāśayāḥ..samūlaghātam..hatā..bhavanti.

4.30-202-203-

kleśakarmanivṛtti7..jīvann..eva..vidvān..vimukta1..bhavati...kasmāt,..yasmād..viparyaya1..bhavasya..kāraṇam...na..hi..kṣīṇaviparyayaḥ..kaścit..kenacit..kvacit+..jāta1..dṛśyata..iti.

4.31-203-

tadā..sarvāvaraṇamalāpetasya..jñānasyānantyāt+..jñeyam..alpam.

4.31-203-

sarvaiḥ..kleśakarmāvaraṇair..vimuktasya..jñānasyānantyam..bhavati.

4.31-203-

āvaraka4..tamasābhibhūtam..āvṛtam..anantam..jñānasattvam..kvacid..eva..rajasā..pravartitam..udghāṭitam..grahaṇasamartham..bhavati.

4.31-203-

tatra..yadā..sarvair..āvaraṇamalair..apagatam..bhavati..tadā..bhavati+..asyānantyam.

4.31-203-

jñānasyānantyāt+..jñeyam..alpam..sampadyate...yathākāśa7..khadyotaḥ.

4.31-203-204-

yatra..+..idam..uktam..

4.31-203-204-

"andha1..maṇim..avidhyat..tam..anaṅgulir..āvayat../..agrīvas..tam..pratyamuñcat..cittam..ajihva1..abhyapūjayat"..iti.

4.32-204-

tataḥ..kṛtārthānām..pariṇāmakramasamāptir..guṇānām.

4.32-204-

tasya..dharmameghasya..+..udayāt..kṛtārthānām..guṇānām..pariṇāmakramaḥ..parisamāpyate...na..hi..kṛtabhogāpavargāḥ..parisamāptakramāḥ..kṣaṇam..apy..avasthātum..utsahante.

4.33-204-

atha..ko..+ayam..krama1..nāma..+..iti..

4.33-204-

kṣaṇapratiyogin1..pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ..kramaḥ.

4.33-204-

kṣaṇānantaryātmā..pariṇāmasyāparānta3..avasāna3..gṛhyate..kramaḥ...na..hy..ananubhūtakramakṣaṇā..purāṇatā..vastrasyānte..bhavati...nitya7P..ca..krama1..dṛṣṭaḥ.

4.33-204-

dvayī..ca..+..iyam..nityatā..kūṭasthanityatā..pariṇāminityatā..ca.

4.33-204-

tatra..kūṭasthanityatā..puruṣasya...pariṇāminityatā..guṇānām.

4.33-204-

yasmin..pariṇamyamāna7..tattvam..na..vihanyate..tan..nityam...ubhayasya..ca..tattvānabhighātāt+..nityatvam...

4.33-204-

tatra..guṇadharma7P..buddhi-ādiṣu..pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ..krama1..labdhaparyavasāna1..nitya7P..dharmin7P..guṇa7P..alabdhaparyavasānaḥ.

4.33-204-

kūṭasthanitya7P..svarūpamātrapratiṣṭha7P..muktapuruṣa7P..svarūpāstitā..krama3..evānubhūyata..iti..tatrāpy..alabdhaparyavasānaḥ..śabdapṛṣṭha3..astikriyām..upādāya..kalpita..iti.

4.33-205-206-

athāsya..saṃsārasya..sthiti3..gati3..ca..guṇa7P..vartamānasyāsti..kramasamāptir..na..vā..+..iti.

4.33-206-

avacanīyam..etat...katham...asti..praśna..ekāntavacanīyaḥ..sarva1..jāta1..mariṣyatīti...om..bhoḥ+..iti.

4.33-206-

atha..sarva1..mṛtvā..janiṣyata..iti...vibhajyavacanīyam..etat.

4.33-206-

pratyuditakhyātiḥ..kṣīṇatṛṣṇaḥ..kuśala1..na..janiṣyata..itaras..tu..janiṣyate...

4.33-206-

tathā..manuṣyajātiḥ..śreyasī..na..vā..śreyasīty..evam..paripṛṣṭa7..vibhajya..vacanīyaḥ..praśnaḥ..paśūn..adhikṛtya..śreyasī..devān..ṛṣīṃś..cādhikṛtya..na..+..iti.

4.33-206-

ayam..tv..avacanīyaḥ..praśnaḥ..saṃsāra1..ayam..antavān..athānanta..iti.

4.33-206-

kuśalasyāsti..saṃsārakramasamāptir..na..+..itarasya..+..iti..anyatarāvadhāraṇa7..doṣaḥ...tasmād..vbyākaraṇīya..evāyam..praśna..iti.

4.34-207-

guṇādhikārakramasamāpti7..kaivalyam..uktam..tatsvarūpam..avadhāryate..

4.34-207-

puruṣārthaśūnyānām..guṇānām..pratiprasavaḥ..kaivalyam..svarūpapratiṣṭhā..vā..citiśaktir..iti.

4.34-207-

kṛtabhogāpavargāṇām..puruṣārthaśūnyānām..yaḥ..pratiprasavaḥ..kāryakāraṇātmakānām..guṇānām..tat..kaivalyam,..svarūpapratiṣṭhā..punar..buddhisattvānabhisambandhāt..puruṣasya..citiśaktir..eva..kevalā,..tasyāḥ..sadā..tathā..+..eva..+..avasthānam..kaivalyam..iti.

Original text: Yogasūtra with Bhāṣya · Edition: Anandasrama Sanskrit Series ; 47 (1978) [original ed. 1904] · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc