यथा..क्षेत्रिकः..केदाराद्..अपाम्..पूर्णात्..केदारान्तरम्..पिप्लावयिषुः..समम्..निम्नम्..निम्नतरम्..वा..नापः..पाणिनापकर्षति+..आवरणम्..त्व्..आसाम्..भिनत्ति..तस्मिन्..भिन्न7..स्वयम्..एवापः..केदारान्तरम्..आप्लावयन्ति..तथा..धर्मः..प्रकृतीनाम्..आवरणधर्मम्..भिनत्ति..तस्मिन्..भिन्न7..स्वयम्..एव..प्रकृति1प्..स्वम्..स्वम्..विकारम्..आप्लावयन्ति.

4.3-178-

यथा..वा..स..एव..क्षेत्रिकस्..तस्मिन्न्..एव..केदारे..न..प्रभवति+..औदकान्..भौमान्..वा..रसान्..धान्यमूलानि+..अनुप्रवेशयितुम्,..किम्..तर्हि..मुद्गगवेधुकश्यामाकादींस्..ततो..+अपकर्षति.

4.3-178-

अपकृष्टेषु..तेषु..स्वयम्..एव..रसा..धान्यमूलानि+..अनुप्रविशन्ति,..तथा..धर्म1..निवृत्तिमात्र7..कारणम्..अधर्मस्य,..शुद्धि-अशुद्दि-योर्..अत्यन्तविरोधात्,..न..तु..प्रकृतिप्रवृत्ति7..धर्म1..हेतुर्..भवतीति.

4.3-178-

अत्र..नन्दीश्वरादय..उदाहार्याः...विपर्यय3..अप्य्..अधर्म1..बाधते...ततश्..चाशुद्धिपरिणाम..इति...तत्र..नहुषाजगरादय..उदाहार्याः.

4.4-178-

यदा..तु..योगिन्1..बहून्..कायान्..निर्मिमीते..तदा..किम्..एकमनस्कास्..ते..भवन्ति+..अथानेकमनस्का..इति..

4.4-178-

निर्माणचित्तान्य्..अस्मितामात्रात्..

4.4-178-

अस्मितामात्रम्..चित्तकारणम्..उपादाय..निर्माणचित्तानि..करोति,..ततः..सचित्तानि..भवन्तीति.

4.5-179-

प्रवृत्तिभेदे..प्रयोजकं..चित्तम्..एकम्..अनेकेषाम्

4.5-179-

बहूनाम्..चित्तानाम्..कथम्..एकचित्ताभिप्रायपुरह्सरा..प्रवृत्तिर्..इति..सर्वचित्तानाम्..प्रयोजकम्..चित्तम्..एकम्..निर्मिमीते,..ततः..प्रवृत्तिभेदः.

4.6-179-

तत्र..ध्यानजम्..अनाशयम्.

4.6-179-

पञ्चविधम्..निर्माणचित्तम्..जन्म-ओषधिमन्त्रतपस्-समाधिजाः..सिद्धि1प्..इति.

4.6-179-

तत्र..यद्..एव..ध्यानजम्..चित्तम्..तद्..एवानाशयम्..तस्यैव..नास्त्य्..आशय1..रागादिप्रवृत्तिर्..नातः..पुण्यपापाभिसम्बन्धः..क्षीणक्लेशत्वाद्..योगिन..इति...इतरेषाम्..तु..विद्यते..कर्माशयः.

4.7-180-

यतः..

4.7-180-

कर्माशुक्लाकृष्णम्..योगिनस्..त्रिविधम्..इतरेषाम्..

4.7-180-

चतुष्पदी..खल्व्..इयम्..कर्मजातिः...कृष्णा..शुक्लकृष्णा..शुक्लाशुक्लाकृष्णा..च..+..इति.

4.7-180-

तत्र..कृष्णा..दुरात्मनाम्,..शुक्लकृष्णा..बहिह्साधनसाध्या.

4.7-180-

तत्र..परपीडानुग्रहद्वारेनैव..कर्माशयप्रचयः...शुक्ला..तपस्-स्वाध्यायध्यानवताम्.

4.7-180-

सा..हि..केवल7..मनसि+..आयत्तत्वाद्..अबहिर्.साधनाधीना..न..परान्..पीडयित्वा..भवति.

4.7-180-

अशुक्लाकृष्णा..सम्न्यासिनाम्..क्षीणक्लेशानाम्..चर्मदेहानाम्..इति...तत्राशुक्लम्..योगिन..एव..फलसम्न्यासद्..अकृष्णम्..चानुपादानात्...इतरेषाम्..तु..भूतानाम्..पूर्वम्..एव..त्रिविधम्..इति.

4.8-180-

ततस्..तद्विपाकानुगुणानाम्..एवाभिव्यक्तिर्..वासनानाम्.

4.8-181-

तत..इति..त्रिविधात्..कर्मनह्,..तद्विपाकानुगुणानाम्..एवेति..यज्जातीयस्य..कर्मणो..यो..विपाकस्..तस्यानुगुणा..या..वासनाः..कर्मविपाकम्..अनुशेरते..तासाम्..एवाभिव्यक्तिः.

4.8-181-

न..हि..दैवम्..कर्म..विपच्यमानम्..नारकतिर्यञ्च्-मनुष्यवासनाभिव्यक्तिनिमित्तम्..सम्भवति...किंतु..दैवानुगुणा..एवास्य..वासना..व्यज्यन्ते...नारकतिर्यञ्च्-मनुष्य7प्..चैवम्..समानश्..चर्चः.

4.9-181-

जातिदेशकालव्यवहितानाम्..अप्य्..आनन्तर्यम्..स्मृतिसंस्कारयोर्..एकरूपत्वात्.

4.9-181-

वृषदंशविपाकोदयः..स्वव्यञ्जकाञ्जनाभिव्यक्तः.

4.9-181-

स..यदि..जातिशत3..वा..दूरदेशता3..वा..कल्पशत3..वा..व्यवहितः..पुनश्..च..स्वव्यञ्जकाञ्जन..एव..+..उदियाद्..द्राक्+..इत्य्..एवम्..पूर्वानुभूतवृषदंशविपाकाभिसंस्कृता..वासना..उपादाय..व्यज्येत.

4.9-181-

कस्मात्,..यतो..व्यवहितानाम्..अप्य्..आसाम्..सदृशम्..कर्माभिव्यज्ञकम्..निमित्तीभूतम्..[निमित्त]..इत्य्..आनन्तर्यम्..एव...

4.9-181-

कुतश्..च,..स्मृतिसंस्कारयोर्..एकरूपत्वात्...यथानुभवास्..तथा..संस्काराः.

4.9-182-

ते..च..कर्मवासनानुरूपाः...यथा..च..वासनास्..तथा..स्मृतिर्..इति..जातिदेशकालव्यवहित-भ्यः..संस्कार-भ्यः..स्मृतिः.

4.9-182-

स्मृति6..च..पुनः..संस्कारा..इत्येवम्..एते..स्मृतिसंस्काराः..कर्माशयवृत्तिलाभवशाद्..व्यज्यन्ते...अतश्..च..व्यवहितानाम्..अपि..निमित्तनैमित्तिकभावानुच्छेदाद्..आनन्तर्यम्..एव..सिद्धम्..इति.

4.10-182-

तासाम्..अनादित्वम्..चाशिषो..नित्यत्वात्.

4.10-182-

तासाम्..व्बासनानाम्..आशिषो..नित्यत्वाद्..अनादित्वम्...येयम्..आत्माशीर्..मा..न..भूवम्..भूयासम्..इति....सर्वस्य..दृश्यते..सा..न..स्वाभाविकी.

4.10-182-

कस्मात्...जातमात्रस्य..जन्तु6..अननुभूतमरणधर्मकस्य..द्वेषदुह्खानुस्मृतिनिमित्त1..मरणत्रासः..कथम्..भवेत्...न..च..स्वाभाविकम्..वस्तु..निमित्तम्..उपादत्ते.

4.10-183-

तस्माद्..अनादिवासनानुविद्धम्..इदम्..चित्तम्..निमित्तवशात्..काश्चिद्..एव..वासनाः..प्रतिलभ्य..पुरुषस्य..भोगाय..+..उपावर्तत..इति.

4.10-183-

घटप्रासादप्रदीपकल्पम्..संकोचविकासि..चित्तम्..शरीरपरिमाणाकारमात्रम्..इत्य्..अपरे..प्रतिपन्नाः...तथा..चान्तराभावः..संसारश्..च..युक्त..इति.

4.10-184-

वृत्तिर्..एवास्य..विभुनश्..चित्तस्य..संकोचविकासिनीत्य्..आचार्यः.

4.10-184-

तच्..च..धर्मादिनिमित्तापेक्षम्...निमित्तम्..च..द्विविधम्..--..बाह्यम्..आध्यात्मिकम्..च.

4.10-184-

शरीरादिसाधनापेक्षम्..बाह्यम्..स्तुतिदानाभिवादनादि,..चित्तमात्राधीनम्..श्रद्धादि+..अध्यात्मिकम्.

4.10-184-185-

तथा..चोक्तम्..--..ये..चैते..मैत्री-आदयो..ध्यायिनाम्..विहारास्..ते..बाह्यसाधननिरनुग्रहात्मन्1प्..प्रकृष्टम्..धर्मम्..अभिनिर्वर्तयन्ति.

4.10-185-

तयोर्..मानसम्..बलीयस्+...

4.10-185-

कथम्,..ज्ञानवैराग्य1डु..केनातिस्शय्येते,..दण्डकारण्यम्..च..चित्तबलव्यतिरेक3..शारीर3..कर्मन्3..शून्यम्..कः..कर्तुम्..उत्सहेत..समुद्रम्..अगस्त्यवद्..वा..पिबेत्.

4.11-185-

हेतुफलाश्रयालम्बनैः..संगृहीतत्वाद्..एषाम्..अभाव7..तदभावः.

4.11-185-

हेतुर्..धर्मात्..सुखम्..अधर्माद्..दुह्खम्..सुखाद्..राग1..दुह्खाद्..द्वेषस्..ततश्..च..प्रयत्नस्..तेन..मनसा..वाचा..काय3..वा..परिस्पन्दमानः..परम्..अनुगृह्णाति+..उपहन्ति..वा..ततः..पुनर्..धर्माधर्मौ..सुखदुह्ख1डु..रागद्वेषाव्..इति..प्रवृत्तम्..इदम्..षडरम्..संसारचक्रम्.

4.11-185-

अस्य..च..प्रतिक्षणम्..आवर्तमानस्याविद्या..नेत्रिन्1..मूलम्..सर्वक्लेशानाम्..इत्य्..एष..हेतुः.

4.11-185-

फलम्..तु..यम्..आश्रित्य..यस्य..प्रत्युत्पन्नता..धर्मादेह्,..न..ह्य्..अपूर्व-उपजनः.

4.11-185-

मनस्..तु..साधिकारम्..आश्रयो....वासनानाम्...न..ह्य्..अवसिताधिकार7..मनसि..निराश्रया..वासनाः..स्थातुम्..उत्सहन्ते.

4.11-185-

यद्..अभिमुखीभूतम्..वस्तु..याम्..वासनाम्..व्यनक्ति..तस्यास्..तदालम्बनम्.

4.11-185-

एवम्..हेतुफलाश्रयालम्बनैर्..एतैः..संगृहीताः..सर्वा..वासनाः...एषाम्..अभावे..तत्संश्रयाणाम्..अपि..वासनानाम्..अभावः.

4.12-186-

नास्त्य्..असतः..सम्भवह्,..न..चास्ति..सतो..विनाश..इति..द्रव्यत्वेन..सम्भवन्त्यः..कथम्..निवर्तिष्यन्ते..वासना..इति..

4.12-186-

अतीतानागतम्..स्वरूपतस्+..अस्ति+..अध्वभेदाद्..धर्माणाम्..

4.12-186-

भविष्यत्-व्यक्तिकम्..अनागतम्..अनुभूतव्यक्तिकम्..अतीतम्..स्वव्यापार-उपारूढम्..वर्तमानम्,..त्रयम्..चैतद्..वस्तु..ज्ञानस्य..ज्ञेयम्.

4.12-186-

यदि..चैतत्..स्वरूपतस्+..नाभविष्यत्+..न..+..इदम्..निर्विषयम्..ज्ञानम्..उदपत्स्यत.

4.12-186-

तस्माद्..अतीतानागतम्..स्वरूपतस्+..अस्तीति.....

4.12-186-

किंच..भोगभागीयस्य..वापवर्गभागीयस्य..वा..कर्मणः..फलम्..उत्पित्सु..यदि..निरुपाख्यम्..इति..तदुद्देश3..तेन..निमित्त3..कुशलानुष्ठानम्..न..युज्येत.

4.12-186-

सतश्..च..फलस्य..निमित्तम्..वर्तमानीकरण7..समर्थम्..नापूर्व-उपजनन7...सिद्धम्..निमित्तम्..नैमित्तिकस्य..विशेषानुग्रहणम्..कुरुते..नापूर्वम्..उत्पादयतीति.

4.12-187-

धर्मिन्1..चानेकधर्मस्वभावस्..तस्य..चाध्वभेद3..धर्माः..प्रत्यवस्थिताः...न..च..यथा..वर्तमानम्..व्यक्तिविशेषापन्नम्..द्रव्यतस्+..अस्त्य्..एवम्..अतीतम्..अनागतम्..च.

4.12-187-

स्वेन..चानुभूतव्यक्तिक3..स्वरूप3..अतीतम्..इति...वर्तमानस्यैवाध्वनः..स्वरूपव्यक्तिर्..इति..न..सा..भवति+..अतीतानागतयोर्..अध्वनोः.

4.12-187-

एकस्य..चाध्वनः..समये..द्वाव्..अध्वन्1डु..धर्मिसमन्वागतौ..भवत..एव..+..इति..नाभूत्वा..भावस्..त्रयाणाम्..अध्वनाम्..इति.

4.13-187-

ते..व्यक्तसूक्ष्मा..गुणात्मन्1प्.

4.13-187-

ते..खल्व्..अमी..तृयध्वन्1प्..धर्मा..वर्तमाना..व्यक्तात्मन्1प्..अतीतानागताः..सूक्ष्मात्मन्1प्..षडविशेषरूपाः.

4.13-187-

सर्वम्..इदम्..गुणानाम्..सम्निवेशविशेषमात्रम्..इति..परमार्थतस्+..गुणात्मन्1प्...तथा..च..शास्त्रानुशासनम्..--.."गुणानाम्..परमम्..रूपम्..न..दृष्टिपथम्..ऋच्छति..।..यत्..तु..दृष्टिपथम्..प्राप्तम्..तन्..माया..+..इव..सुतुच्छकम्"..इति.

4.14-188-

यदा..तु..सर्वे..गुणाः..कथम्..एकः..शब्द..एकम्..इन्द्रियम्..इति..

4.14-188-

परिणाम-एकत्वाद्..वस्तुतत्त्वम्..

4.14-188-

प्रख्याक्रियास्थितिशीलानाम्..गुणानाम्..ग्रहणात्मकानाम्..करणभाव3..एकः..परिणामः..श्रोत्रम्..इन्द्रियम्,..ग्राह्यात्मकानाम्..शब्दतन्मात्रभाव3..एकः..परिणामः..शब्द1..विषय..इति,..शब्दादीनाम्..मूर्तिसमानजातीयानाम्..एकः..परिणामः..पृथिवीपरमाणुस्..तन्मात्रावयवस्..तेषाम्..च..+..एकः..परिणामः..पृथिवी..गो1..वृक्षः..पर्वत..इत्येवमादिर्..भूतान्तर7प्..अपि..शेनौष्ण्यप्रनामित्वावकाशदानान्य्..उपादाय..सामान्यम्..एकविकारारम्भः..समाध्येयः.

4.14-188-189-

नास्त्य्..अर्थ1..विज्ञानविसहचरह्,..अस्ति..तु..ज्ञानम्..अर्थविसहचरम्..स्वप्नादि7..कल्पितम्..इत्य्..अनया..दिशा..ये..वस्तुस्वरूपम्..अपह्नुवते..ज्ञानपरिकल्पनामात्रम्..वस्तु..स्वप्नविषय-उपमम्..न..परमार्थतस्+..अस्तीति..य..आहुस्..ते..तथा..+..इति..प्रत्युपस्थितम्..इदम्..स्वमाहात्म्य3..वस्तु..कथम्..अप्रमाणात्मक3..विकल्पज्ञानबल3..वस्तुस्वरूपम्..उत्सृज्य..तद्..एवापलपन्तः..श्रद्धेयवचनाः..स्युः.

4.15-190-

कुतश्..चैतद्..अन्याय्यम्..

4.15-190-

वस्तुमाम्य7..चित्तभेदात्..तयोर्..विभक्तः..पथिन्1..

4.15-191-

बहुचैत्तालम्बनीभूतम्..[आलम्बन]..एकम्..वस्तु..साधारनम्,..तत्..खलु..नैकचित्तपरिकल्पितम्..नाप्य्..अनेकचित्तपरिकल्पितम्..किंतु..स्वप्रतिष्ठम्.

4.15-191-

कथम्,..वस्तुसाम्य7..चित्तभेदात्...धर्मापेक्षम्..चित्तस्य..वस्तुसाम्य7..अपि..सुखज्ञानम्..भवति+..अधर्मापेक्षम्..तत..एव..दुह्खज्ञानम्..अविद्यापेक्षम्..तत..एव..मूढज्ञानम्..सम्यग्दर्शनापेक्षम्..तत..एव..माध्यस्थ्यज्ञानम्..इति.

4.15-191-

कस्य..तच्..चित्त3..परिकल्पितम्...न..चान्यचित्तपरिकल्पित3..अर्थ3..अन्यस्य..चित्त-उपराग1..युक्तः...

4.15-191-

तस्माद्..वस्तुज्ञानयोर्..ग्राह्यग्रहणभेदभिन्नयोर्..विभक्तः..पथिन्1...नानयोः..संकरगन्ध1..अपि+..अस्तीति.

4.15-191-

सांख्यपक्ष3..पुनर्..वस्तु..त्रिगुणम्..चलम्..च..गुणवृत्तम्..इति..धर्मादिनिमित्तापेक्षम्..चित्तैर्..अभिसम्बध्यते.

4.15-191-

निमितानुरूपस्य..च..प्रत्ययस्य..+..उत्पद्यमानस्य..तेन..तेनात्मना..हेतुर्..भवति.

4.15-191-

केचिद्..आहुः..

4.15-192-

ज्ञानसहभूर्..एवार्थ1..भोग्यत्वात्..सुखादिवद्..इति...त..एतया..द्वारा..साधारणत्वम्..बाधमानाः..पूर-उत्तरक्षण7प्..वस्तुरूपम्..एवापह्नुवते...

4.16-192-

न..च..+..एकचित्ततन्त्रम्..वस्तु..तदप्रमाणकम्..तदा..किम्..स्यात्..

4.16-192-

एकचित्ततन्त्रम्..चेद्..वस्तु..स्यात्..तदा..चित्त7..व्यग्र7..निरुद्ध7..वास्वरूपम्..एव..तेनापरामृष्टम्..अन्यस्याविषयीभूतम्..अप्रमाणकम्..अगृहीतस्वभावकम्..केनचित्..तदानीम्..किम्..तत्..स्यात्.

4.16-192-

सम्बध्यमानम्..च..पुनश्..चित्त3..कुत..उत्पद्येत...ये..चास्यानुपस्थिता..भागास्..ते..चास्य..न..स्युर्..एवम्..नास्ति..पृष्ठम्..इत्य्..उदरम्..अपि..न..गृह्येत.

4.16-192-

तस्मात्..स्वतन्त्र1..अर्थः..सर्वपुरुषसाधारणः..स्वतन्त्राणि..च..चित्तानि..प्रतिपुरुषम्..प्रवर्तन्ते...तयोः..सम्बन्धाद्..उपलब्धिः..पुरुषस्य..भोग..इति.

4.17-193-

तदुपरागापेक्षित्वाच्..चित्तस्य..वस्तु..ज्ञाताज्ञातम्.

4.17-193-

अयस्कान्तमणिकल्पा..विषया..अयस्..+..सधर्मकम्..चित्तम्..अभिसम्बन्ध्य(?):+..उपरञ्जन्ति.

4.17-193-

येन..च..विषय3..उपरक्तम्..चित्तम्..स..विषयो..ज्ञातस्..ततो..+अन्यः..पुनर्..अज्ञातः...वस्तुनो..ज्ञाताज्ञातस्वरूपत्वात्..परिणामि..चित्तम्.

4.18-193-

यस्य..तु..तद्..एव..चित्तम्..विषयस्..तस्य..

4.18-193-

सदा..ज्ञाताश्..चित्तवृत्तयस्..तत्..प्रभु6..पुरुषस्यापरिणामित्वात्..

4.18-194-

यदि..चित्तवत्..प्रभुर्..अपि..पुरुषः..परिणमेत्..ततस्..तद्विषयाश्..चित्तवृत्ति1प्..शब्दादिविषयवज्..ज्ञाताज्ञाताः..स्युः...सदाज्ञातत्वम्..तु..मनसस्..तत्..प्रभु6..पुरुषस्यापरिणामित्वम्..अनुमापयति.

4.19-194-

स्याद्..आशङ्का..चित्तम्..एव..स्वाभासम्..विषयाभासम्..च..भविष्यतीत्य्..अग्निवत्..--..

4.19-194-

न..तत्..स्वाभासम्..दृश्यत्वात्...

4.19-194-

यथा..+..इतराणीन्द्रियाणि..शब्दादयश्..च..दृश्यत्वान्..न..स्वाभासानि..तथा..मनस्..+..अपि..प्रत्येतव्यम्.

4.19-194-195-

न..चाग्निर्..अत्र..दृष्टान्तः...न..ह्य्..अग्निर्..आत्मस्वरूपम्..अप्रकाशम्..प्रकाशयति...प्रकाशश्..चायम्..प्रकाश्यप्रकाशकसम्योग7..दृष्टः.

4.19-195-

न..च..स्वरूपमात्र7..अस्ति..सम्योगः...किंच..स्वाभासम्..चित्तम्..इत्य्..अग्राह्यम्..एव..कस्यचिद्..इति..शब्दार्थः.

4.19-195-

तद्यथा..स्वात्मप्रतिष्ठम्..आकाशम्..न..परप्रतिष्ठम्..इत्य्..अर्थः...स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनात्..सत्त्वानाम्..प्रवृत्तिर्..दृश्यते..--..क्रुद्ध1..अहम्..भीत1..अहम्..अमुत्र..मे..राग1..अमुत्र..मे..क्रोध..इति...एतत्..स्वबुद्धि6..अग्रहण7..न..युक्तम्..इति.

4.20-195-

एकसमयऽ..च..+..उभयानवधारणम्.

4.20-195-

न..च..+..एकस्मिन्..क्षण7..स्वपररूपावधारणम्..युक्तम्,..क्षणिकवादिनो..यद्..भवनम्..सैव..क्रिया..तद्..एव..च..कारकम्..इत्य्..अभ्युपगमः.

4.21-196-

चित्तान्तरदृश्ये..बुद्धिबुद्धि6..अतिप्रसङ्गः..स्मृतिसंकरश्..च..

4.21-196-

अथ..चित्तम्..चेच्..चित्तान्तर3..गृह्येत..बुद्धिबुद्धिः..केन..गृह्यते,..साप्य्..अन्या3..साप्य्..अन्या3..इत्य्..अतिप्रसङ्गः.

4.21-196-

स्मृतिसंकरश्..च,..यावन्तः+..बुद्धिबुद्धीनाम्..अनुभवास्..तावत्यः..स्मृतयः..प्राप्नुवन्ति.

4.21-196-

तत्संकराच्..च..+..एकस्मृति-अनवधारणम्..च..स्याद्..इत्य्..एवम्..बुद्धिप्रतिसंवेदिनम्..[प्रतिसंवेदन]..पुरुषम्..अपलपद्भिर्..वैनाशिकैः..सर्वम्..एवाकुलीतृतम्.

4.21-196-

ते..तु..भोक्तृस्वरूपम्..यत्र..क्वचन..कल्पयन्तः+..न..न्याय3..संगच्छन्ते...[सम्-गम्]..केचित्..तु..सत्त्वमात्रम्..अपि..परिकल्प्यास्ति..स..सत्त्व1..य..एतान्..पञ्च..स्कन्धान्..निक्षिप्यान्यांश्..च..प्रतिसंदधाति..[प्रतिसम्-धा]..इत्य्..उक्त्वा..तत..एव..पुनस्..त्रस्यन्ति.

4.21-196-

तथा..स्कन्धानाम्..महत्-निर्वेदाय..विरागायानुत्पादाय..प्रशान्ति4..गुरु6..अन्तिक7..ब्रह्मचर्यम्..चरिष्यामीत्य्..उक्त्वा..सत्त्वस्य..पुनः..सत्त्वम्..एवापह्नुवते.

4.21-196-

सांख्ययोगादयस्..तु..प्रवादाः..स्वशब्द3..पुरुषम्..एव..स्वामिनम्..चित्तस्य..भोक्तृ2..उपयन्तीति.

4.22-197-

कथम्..

4.22-197-

चिति6..अप्रतिसंक्रमायास्..तदाकारापत्ति7..स्वबुद्धिसंवेदनम्.

4.22-197-

अपरिणामिनी..हि..भोक्तृशक्तिर्..अप्रतिसंक्रमा..च..परिणामिनि+..अर्थ7..प्रतिसंक्रान्ता..+..इव..तद्वृत्तिम्..अनुपतति.

4.22-197-

तस्याश्..च..प्राप्तचैतन्य-उपग्रहस्वरूपाया..बुद्धिवृत्ति6..अनुकारिमात्रता3..बुद्धिवृत्ति-अविशिष्टा..हि..ज्ञानवृत्तिर्..आख्यायते.

4.22-197-

तथा..च..+..उक्तम्..

4.22-197-

"न..पातालम्..न..च..विवरम्..गिरीणाम्..न..+..एवान्धकारम्..कुक्षि1प्..न..+..उदधीनाम्..।..गुहा..यस्याम्..निहितम्..ब्रह्म..शाश्वतम्..बुद्धिवृत्तिम्..अविशिष्टाम्..कवि1प्..वेदयन्ते"..इति.

4.23-197-

अतश्..चैतद्..अभ्युपगम्यते..

4.23-197-

दृष्टृदृश्य-उपरक्तम्..चित्तम्..सर्वार्थम्....

4.23-198-

मनस्+..हि..मन्तव्य3..अर्थ3..उपरक्तम्,..तत्स्वयम्..च..विषयत्वाद्..विषयिन्3..पुरुष3..आत्मीया3..वृत्ति3..अभिसम्बद्धम्,..तद्..एतच्..चित्तम्..एव..द्रष्टृदृश्य-उपरक्तम्..विषयविषयिनिर्भासम्..चेतनाचेतनस्वरूपापन्नम्..विषयात्मकम्..अप्य्..अविषयात्मकम्..इवाचेतनम्..चेतनम्..इव..स्फटिकमणिकल्पम्..सर्वार्थम्..इत्य्..उच्यते.

4.23-198-

तद्..अनेन..चित्तसारूप्य3..भ्रान्ताः..केचित्..तद्..एव..चेतनम्..इत्य्..आहुः...अपरे..चित्तमात्रम्..एव..+..इदम्..सर्वम्..नास्ति..खल्व्..अयम्..गवादिर्..घटाधिश्..च..सकारण1..लोक..इति.

4.23-198-

अनुपम्पनीयास्..ते...कस्मात्,..अस्ति..हि..तेषाम्..भ्रान्तिबीजम्..सर्वरूपाकारनिर्भासम्..चित्तम्..इति.

4.23-198-

समाधिप्रज्ञायाम्..प्रज्ञेय1..अर्थः..प्रतिबिम्बीभूतस्..[प्रतिबिम्ब]..तस्यालम्बनीभूतत्वाद्..[आलम्बन]..अन्यः.

4.23-199-

स..चेद्..अर्थश्..चित्तमात्रम्..स्यात्..कथम्..प्रज्ञा3..एव..प्रज्ञारूपम्..अवधार्येत...तस्मात्..प्रतिबिम्बीभूत1..[प्रतिबिम्ब]..अर्थः..प्रज्ञायाम्..येनावधार्यते..स..पुरुष..इति.

4.23-199-

एवम्..ग्रहीतृग्रहणग्राह्यस्वरूपचित्तभेदात्..त्रयम्..अप्य्..एतज्..जातितः..प्रविभजन्ते..ते..सम्यग्दर्शिनस्..तैर्..अधिगतः..पुरुषः.

4.24-199-

कुतश्..च..

4.24-199-

तदसंख्येयवासनाभिश्..चित्रम्..अपि..परार्थम्..संहति-कारित्वात्....

4.24-199-

तद्..एतच्..चित्तम्..असंख्येयाभिर्..वासनाभिर्..एव..चित्रीकृतम्..अपि..परार्थम्..परस्य..भोगापवर्गार्थ7..(-पवर्गार्थम्?):न..स्वार्थम्..संहति-अकारित्वाद्..गृहवत्.

4.24-199-

संहति-अकारिन्3..चित्त3..न..स्वार्थ3..भवितव्यम्,..न..सुखचित्तम्..सुखार्थम्..न..ज्ञानम्..ज्ञानार्थम्..उभयम्..अप्य्..एतत्..परार्थम्.

4.24-199-200-

यश्..च..भोग3..अपवर्ग3..चार्थ7..नार्थ्वत्1..पुरुषः..स..एव..पर1..सामान्यमात्रम्.

4.24-200-

यत्..तु..किंचित्..परम्..सामान्यमात्रम्..स्वरूप3..उदाहरेद्..[उदा-हृ]..वैनाशिकस्..तत्..सर्वम्..संहति-अकारित्वात्..परार्थम्..एव..स्यात्...यस्..त्व्..असौ..पर1..विशेषः..स..न..संहति-अकारिन्1..पुरुष..इति.

4.25-200-

विशेषधर्शिन..आत्मभावभावनानिवृत्तिः...(-विनिवृत्तिह्?): (ः4.25,200)..

4.25-200-

यथा..प्रावृषि..तृणाङ्कुरस्य..+..उद्भेद3..तद्बीजसत्ता..+..अनुमीयते..[अनु-मा]..तथा..मोक्षमार्गश्रवण3..यस्य..रोमहर्षाश्रुपात1डु..दृश्येते..तत्राप्य्..अस्ति..विशेषदर्शनबीजम्..अपवर्गभागीयम्..कर्माभिनिर्वर्तितम्..इत्य्..अनुमीयते...[अनु-मा]

4.25-200-

तस्यात्मभावभावना..स्वाभाविकी..प्रवर्तते...[स्वभाव]..यस्याभावाद्..इदम्..उक्तम्..स्वभावम्..मुक्त्वा..दोषाद्येषाम्..पूर्वपक्ष7..रुचिर्..भवति+..अरुचिश्..च..निर्णय7..भवति...तत्रात्मभावभावना..क1..अहम्..आसम्..कथम्..अहम्..आसम्..किंस्विद्..इदम्..कथंस्विद्..इदम्..के..भविष्यामः..कथम्..वा..भविष्याम..इति.

4.25-200-201-

सा..तु..विशेषदर्शिनो..निवर्तते...कुतः...चित्तस्य..+..एव..+..एष..विचित्रः..परिणामह्,..पुरुषस्..त्व्..असत्याम्..अविद्यायाम्..शुद्धश्..चित्तधर्मैर्..अपरामृष्ट..इति.

4.25-201-

ततो..+..अस्यात्मभावभावना..कुशलस्य..निवर्तत..इति.

4.26-201-

तदा..विवेकनिम्नम्..कैवल्यप्राग्भारम्..चित्तम्...

4.26-201-

तदानीम्..यद्..अस्य..चित्तम्..विषयप्राग्भारम्..अज्ञाननिम्नम्..आसीत्..तद्..अस्यान्यथा..भवति..कैवल्यप्राग्भारम्..विवेकजज्ञाननिम्नम्..इति.

4.27-201-

तत्-छिद्र7प्..प्रत्ययान्तराणि..संस्कार5प्.

4.27-201-

प्रत्ययविवेकनिम्नस्य..सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रप्रवाहिणश्..चित्तस्य..तत्-छिद्र7प्..प्रत्ययान्तराणि+..अस्मीति..वा..माम..+..इति..वा..जानामीति..वा..न..जानामीति..वा...

4.27-201-

कुतह्,..क्षीयमाणबीज5प्..पूर्वसंस्कार5प्..इति.

4.28-201-

हानम्..एषाम्..क्लेशवद्..उक्तम्.

4.28-202-

यथा..क्लेशा..दग्धबीजभावा..न..प्ररोहसमर्था..भवन्ति..तथा..ज्ञानाग्निना..दग्धबीजभावः..पूर्वसंस्कार1..न..प्रत्ययप्रसूतिर्..भवति.

4.28-202-

ज्ञानसंस्कारास्..तु..चित्ताधिकारसमाप्तिम्..अनुशेरते..[अनु-शी]..इति..अन्..चिन्त्यन्ते.

4.29-202-

यदायम्..ब्राह्मणः..प्रसंख्यान7..अपि+..अकुसीदस्..ततो..+अपि..न..किंचित्..प्रार्थयते...

4.29-202-

तत्रापि..विरक्तस्य..सर्वथा..विवेकख्यातिर्..एव..भवतीति..संस्कारबीजक्षयात्+..नास्य..प्रत्ययान्तराणि+..उत्पद्यन्ते...तदास्य..धर्ममेघ1..नाम..समाधिर्..भवति.

4.30-202-

ततः..क्लेशकर्मनिवृत्तिः.

4.30-202-

तल्लाभाद्..अविद्यादयः..क्लेशाः..समूलकाषम्..कषिता..भवन्ति...कुशलाकुशलाश्..च..कर्माशयाः..समूलघातम्..हता..भवन्ति.

4.30-202-203-

क्लेशकर्मनिवृत्ति7..जीवन्न्..एव..विद्वान्..विमुक्त1..भवति...कस्मात्,..यस्माद्..विपर्यय1..भवस्य..कारणम्...न..हि..क्षीणविपर्ययः..कश्चित्..केनचित्..क्वचित्+..जात1..दृश्यत..इति.

4.31-203-

तदा..सर्वावरणमलापेतस्य..ज्ञानस्यानन्त्यात्+..ज्ञेयम्..अल्पम्.

4.31-203-

सर्वैः..क्लेशकर्मावरणैर्..विमुक्तस्य..ज्ञानस्यानन्त्यम्..भवति.

4.31-203-

आवरक4..तमसाभिभूतम्..आवृतम्..अनन्तम्..ज्ञानसत्त्वम्..क्वचिद्..एव..रजसा..प्रवर्तितम्..उद्घाटितम्..ग्रहणसमर्थम्..भवति.

4.31-203-

तत्र..यदा..सर्वैर्..आवरणमलैर्..अपगतम्..भवति..तदा..भवति+..अस्यानन्त्यम्.

4.31-203-

ज्ञानस्यानन्त्यात्+..ज्ञेयम्..अल्पम्..सम्पद्यते...यथाकाश7..खद्योतः.

4.31-203-204-

यत्र..+..इदम्..उक्तम्..

4.31-203-204-

"अन्ध1..मणिम्..अविध्यत्..तम्..अनङ्गुलिर्..आवयत्..।..अग्रीवस्..तम्..प्रत्यमुञ्चत्..चित्तम्..अजिह्व1..अभ्यपूजयत्"..इति.

4.32-204-

ततः..कृतार्थानाम्..परिणामक्रमसमाप्तिर्..गुणानाम्.

4.32-204-

तस्य..धर्ममेघस्य..+..उदयात्..कृतार्थानाम्..गुणानाम्..परिणामक्रमः..परिसमाप्यते...न..हि..कृतभोगापवर्गाः..परिसमाप्तक्रमाः..क्षणम्..अप्य्..अवस्थातुम्..उत्सहन्ते.

4.33-204-

अथ..को..+अयम्..क्रम1..नाम..+..इति..

4.33-204-

क्षणप्रतियोगिन्1..परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः..क्रमः.

4.33-204-

क्षणानन्तर्यात्मा..परिणामस्यापरान्त3..अवसान3..गृह्यते..क्रमः...न..ह्य्..अननुभूतक्रमक्षणा..पुराणता..वस्त्रस्यान्ते..भवति...नित्य7प्..च..क्रम1..दृष्टः.

4.33-204-

द्वयी..च..+..इयम्..नित्यता..कूटस्थनित्यता..परिणामिनित्यता..च.

4.33-204-

तत्र..कूटस्थनित्यता..पुरुषस्य...परिणामिनित्यता..गुणानाम्.

4.33-204-

यस्मिन्..परिणम्यमान7..तत्त्वम्..न..विहन्यते..तन्..नित्यम्...उभयस्य..च..तत्त्वानभिघातात्+..नित्यत्वम्...

4.33-204-

तत्र..गुणधर्म7प्..बुद्धि-आदिषु..परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः..क्रम1..लब्धपर्यवसान1..नित्य7प्..धर्मिन्7प्..गुण7प्..अलब्धपर्यवसानः.

4.33-204-

कूटस्थनित्य7प्..स्वरूपमात्रप्रतिष्ठ7प्..मुक्तपुरुष7प्..स्वरूपास्तिता..क्रम3..एवानुभूयत..इति..तत्राप्य्..अलब्धपर्यवसानः..शब्दपृष्ठ3..अस्तिक्रियाम्..उपादाय..कल्पित..इति.

4.33-205-206-

अथास्य..संसारस्य..स्थिति3..गति3..च..गुण7प्..वर्तमानस्यास्ति..क्रमसमाप्तिर्..न..वा..+..इति.

4.33-206-

अवचनीयम्..एतत्...कथम्...अस्ति..प्रश्न..एकान्तवचनीयः..सर्व1..जात1..मरिष्यतीति...ओम्..भोः+..इति.

4.33-206-

अथ..सर्व1..मृत्वा..जनिष्यत..इति...विभज्यवचनीयम्..एतत्.

4.33-206-

प्रत्युदितख्यातिः..क्षीणतृष्णः..कुशल1..न..जनिष्यत..इतरस्..तु..जनिष्यते...

4.33-206-

तथा..मनुष्यजातिः..श्रेयसी..न..वा..श्रेयसीत्य्..एवम्..परिपृष्ट7..विभज्य..वचनीयः..प्रश्नः..पशून्..अधिकृत्य..श्रेयसी..देवान्..ऋषींश्..चाधिकृत्य..न..+..इति.

4.33-206-

अयम्..त्व्..अवचनीयः..प्रश्नः..संसार1..अयम्..अन्तवान्..अथानन्त..इति.

4.33-206-

कुशलस्यास्ति..संसारक्रमसमाप्तिर्..न..+..इतरस्य..+..इति..अन्यतरावधारण7..दोषः...तस्माद्..व्ब्याकरणीय..एवायम्..प्रश्न..इति.

4.34-207-

गुणाधिकारक्रमसमाप्ति7..कैवल्यम्..उक्तम्..तत्स्वरूपम्..अवधार्यते..

4.34-207-

पुरुषार्थशून्यानाम्..गुणानाम्..प्रतिप्रसवः..कैवल्यम्..स्वरूपप्रतिष्ठा..वा..चितिशक्तिर्..इति.

4.34-207-

कृतभोगापवर्गाणाम्..पुरुषार्थशून्यानाम्..यः..प्रतिप्रसवः..कार्यकारणात्मकानाम्..गुणानाम्..तत्..कैवल्यम्,..स्वरूपप्रतिष्ठा..पुनर्..बुद्धिसत्त्वानभिसम्बन्धात्..पुरुषस्य..चितिशक्तिर्..एव..केवला,..तस्याः..सदा..तथा..+..एव..+..अवस्थानम्..कैवल्यम्..इति.

मूल पाठ: Yogasūtra with Bhāṣya · Edition: Anandasrama Sanskrit Series ; 47 (1978) [original ed. 1904] · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0