યોગસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4
કસ્માત્...સો..+અયમ્..ઇત્ય્..અભિસમ્બન્ધાદ્..એકાકાર..એવ..પ્રત્યયઃ..સંકેત..ઇતિ.
જન્મ-ઓષધિમન્ત્રતપસ્-સમાધિજાઃ..સિદ્ધિ1પ્.
દેહાન્તરિતા..જન્મના..સિદ્ધિઃ...ઓષધિભિર્..અસુરભવન7પ્..રસાયન3..ઇત્ય્..એવમાદિઃ.
મન્ત્ર3પ્..આકાશગમનાણિમાદિલાભઃ.
તપસા..સંકલ્પસિદ્ધિહ્,..કામરૂપિન્1..યત્ર..તત્ર..કામગ..ઇત્ય્..એવમાદિ...સમાધિજાઃ..સિદ્ધિ1પ્..વ્યાખ્યાતાઃ.
તત્ર..કાય-ઇન્દ્રિયાણામ્..અન્યજાતીયપરિણતાનામ્..
જાતિ-અન્તરપરિણામઃ..પ્રકૃતિ-આપૂરાત્..
પૂર્વપરિણામાપાય..ઉત્તરપરિણામ-ઉપજનસ્..તેષામ્..અપૂર્વાવયવાનુપ્રવેશાદ્..ભવતિ.
કાય-ઇન્દ્રિયપ્રકૃતિ1પ્..ચ..સ્વમ્..સ્વમ્..વિકારમ્..અનુગૃહ્ણન્ત્ય્..આપૂર3..ધર્માદિનિમિત્તમ્..અપેક્ષમાણા..ઇતિ.
નિમિત્તમ્..અપ્રયોજકમ્..પ્રકૃતીનામ્..વરણભેદસ્..તુ..તતાઃ..ક્ષેત્રિકવત્.
ન..હિ..ધર્માદિ..નિમિત્તમ્..તત્પ્રયોજકમ્..પ્રકૃતીનામ્..ભવતિ...ન..કાર્ય3..કારણમ્..પ્રવર્ત્યત..ઇતિ...કથમ્..તર્હિ,..વરણભેદસ્..તુતતઃ..ક્ષેત્રિકવત્.
યથા..ક્ષેત્રિકઃ..કેદારાદ્..અપામ્..પૂર્ણાત્..કેદારાન્તરમ્..પિપ્લાવયિષુઃ..સમમ્..નિમ્નમ્..નિમ્નતરમ્..વા..નાપઃ..પાણિનાપકર્ષતિ+..આવરણમ્..ત્વ્..આસામ્..ભિનત્તિ..તસ્મિન્..ભિન્ન7..સ્વયમ્..એવાપઃ..કેદારાન્તરમ્..આપ્લાવયન્તિ..તથા..ધર્મઃ..પ્રકૃતીનામ્..આવરણધર્મમ્..ભિનત્તિ..તસ્મિન્..ભિન્ન7..સ્વયમ્..એવ..પ્રકૃતિ1પ્..સ્વમ્..સ્વમ્..વિકારમ્..આપ્લાવયન્તિ.
યથા..વા..સ..એવ..ક્ષેત્રિકસ્..તસ્મિન્ન્..એવ..કેદારે..ન..પ્રભવતિ+..ઔદકાન્..ભૌમાન્..વા..રસાન્..ધાન્યમૂલાનિ+..અનુપ્રવેશયિતુમ્,..કિમ્..તર્હિ..મુદ્ગગવેધુકશ્યામાકાદીંસ્..તતો..+અપકર્ષતિ.
અપકૃષ્ટેષુ..તેષુ..સ્વયમ્..એવ..રસા..ધાન્યમૂલાનિ+..અનુપ્રવિશન્તિ,..તથા..ધર્મ1..નિવૃત્તિમાત્ર7..કારણમ્..અધર્મસ્ય,..શુદ્ધિ-અશુદ્દિ-યોર્..અત્યન્તવિરોધાત્,..ન..તુ..પ્રકૃતિપ્રવૃત્તિ7..ધર્મ1..હેતુર્..ભવતીતિ.
અત્ર..નન્દીશ્વરાદય..ઉદાહાર્યાઃ...વિપર્યય3..અપ્ય્..અધર્મ1..બાધતે...તતશ્..ચાશુદ્ધિપરિણામ..ઇતિ...તત્ર..નહુષાજગરાદય..ઉદાહાર્યાઃ.
યદા..તુ..યોગિન્1..બહૂન્..કાયાન્..નિર્મિમીતે..તદા..કિમ્..એકમનસ્કાસ્..તે..ભવન્તિ+..અથાનેકમનસ્કા..ઇતિ..
નિર્માણચિત્તાન્ય્..અસ્મિતામાત્રાત્..
અસ્મિતામાત્રમ્..ચિત્તકારણમ્..ઉપાદાય..નિર્માણચિત્તાનિ..કરોતિ,..તતઃ..સચિત્તાનિ..ભવન્તીતિ.
પ્રવૃત્તિભેદે..પ્રયોજકં..ચિત્તમ્..એકમ્..અનેકેષામ્
બહૂનામ્..ચિત્તાનામ્..કથમ્..એકચિત્તાભિપ્રાયપુરહ્સરા..પ્રવૃત્તિર્..ઇતિ..સર્વચિત્તાનામ્..પ્રયોજકમ્..ચિત્તમ્..એકમ્..નિર્મિમીતે,..તતઃ..પ્રવૃત્તિભેદઃ.
તત્ર..ધ્યાનજમ્..અનાશયમ્.
પઞ્ચવિધમ્..નિર્માણચિત્તમ્..જન્મ-ઓષધિમન્ત્રતપસ્-સમાધિજાઃ..સિદ્ધિ1પ્..ઇતિ.
તત્ર..યદ્..એવ..ધ્યાનજમ્..ચિત્તમ્..તદ્..એવાનાશયમ્..તસ્યૈવ..નાસ્ત્ય્..આશય1..રાગાદિપ્રવૃત્તિર્..નાતઃ..પુણ્યપાપાભિસમ્બન્ધઃ..ક્ષીણક્લેશત્વાદ્..યોગિન..ઇતિ...ઇતરેષામ્..તુ..વિદ્યતે..કર્માશયઃ.
યતઃ..
કર્માશુક્લાકૃષ્ણમ્..યોગિનસ્..ત્રિવિધમ્..ઇતરેષામ્..
ચતુષ્પદી..ખલ્વ્..ઇયમ્..કર્મજાતિઃ...કૃષ્ણા..શુક્લકૃષ્ણા..શુક્લાશુક્લાકૃષ્ણા..ચ..+..ઇતિ.
તત્ર..કૃષ્ણા..દુરાત્મનામ્,..શુક્લકૃષ્ણા..બહિહ્સાધનસાધ્યા.
તત્ર..પરપીડાનુગ્રહદ્વારેનૈવ..કર્માશયપ્રચયઃ...શુક્લા..તપસ્-સ્વાધ્યાયધ્યાનવતામ્.
સા..હિ..કેવલ7..મનસિ+..આયત્તત્વાદ્..અબહિર્.સાધનાધીના..ન..પરાન્..પીડયિત્વા..ભવતિ.
અશુક્લાકૃષ્ણા..સમ્ન્યાસિનામ્..ક્ષીણક્લેશાનામ્..ચર્મદેહાનામ્..ઇતિ...તત્રાશુક્લમ્..યોગિન..એવ..ફલસમ્ન્યાસદ્..અકૃષ્ણમ્..ચાનુપાદાનાત્...ઇતરેષામ્..તુ..ભૂતાનામ્..પૂર્વમ્..એવ..ત્રિવિધમ્..ઇતિ.
તતસ્..તદ્વિપાકાનુગુણાનામ્..એવાભિવ્યક્તિર્..વાસનાનામ્.
તત..ઇતિ..ત્રિવિધાત્..કર્મનહ્,..તદ્વિપાકાનુગુણાનામ્..એવેતિ..યજ્જાતીયસ્ય..કર્મણો..યો..વિપાકસ્..તસ્યાનુગુણા..યા..વાસનાઃ..કર્મવિપાકમ્..અનુશેરતે..તાસામ્..એવાભિવ્યક્તિઃ.
ન..હિ..દૈવમ્..કર્મ..વિપચ્યમાનમ્..નારકતિર્યઞ્ચ્-મનુષ્યવાસનાભિવ્યક્તિનિમિત્તમ્..સમ્ભવતિ...કિંતુ..દૈવાનુગુણા..એવાસ્ય..વાસના..વ્યજ્યન્તે...નારકતિર્યઞ્ચ્-મનુષ્ય7પ્..ચૈવમ્..સમાનશ્..ચર્ચઃ.
જાતિદેશકાલવ્યવહિતાનામ્..અપ્ય્..આનન્તર્યમ્..સ્મૃતિસંસ્કારયોર્..એકરૂપત્વાત્.
વૃષદંશવિપાકોદયઃ..સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જનાભિવ્યક્તઃ.
સ..યદિ..જાતિશત3..વા..દૂરદેશતા3..વા..કલ્પશત3..વા..વ્યવહિતઃ..પુનશ્..ચ..સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જન..એવ..+..ઉદિયાદ્..દ્રાક્+..ઇત્ય્..એવમ્..પૂર્વાનુભૂતવૃષદંશવિપાકાભિસંસ્કૃતા..વાસના..ઉપાદાય..વ્યજ્યેત.
કસ્માત્,..યતો..વ્યવહિતાનામ્..અપ્ય્..આસામ્..સદૃશમ્..કર્માભિવ્યજ્ઞકમ્..નિમિત્તીભૂતમ્..[નિમિત્ત]..ઇત્ય્..આનન્તર્યમ્..એવ...
કુતશ્..ચ,..સ્મૃતિસંસ્કારયોર્..એકરૂપત્વાત્...યથાનુભવાસ્..તથા..સંસ્કારાઃ.
તે..ચ..કર્મવાસનાનુરૂપાઃ...યથા..ચ..વાસનાસ્..તથા..સ્મૃતિર્..ઇતિ..જાતિદેશકાલવ્યવહિત-ભ્યઃ..સંસ્કાર-ભ્યઃ..સ્મૃતિઃ.
સ્મૃતિ6..ચ..પુનઃ..સંસ્કારા..ઇત્યેવમ્..એતે..સ્મૃતિસંસ્કારાઃ..કર્માશયવૃત્તિલાભવશાદ્..વ્યજ્યન્તે...અતશ્..ચ..વ્યવહિતાનામ્..અપિ..નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવાનુચ્છેદાદ્..આનન્તર્યમ્..એવ..સિદ્ધમ્..ઇતિ.
તાસામ્..અનાદિત્વમ્..ચાશિષો..નિત્યત્વાત્.
તાસામ્..વ્બાસનાનામ્..આશિષો..નિત્યત્વાદ્..અનાદિત્વમ્...યેયમ્..આત્માશીર્..મા..ન..ભૂવમ્..ભૂયાસમ્..ઇતિ....સર્વસ્ય..દૃશ્યતે..સા..ન..સ્વાભાવિકી.
કસ્માત્...જાતમાત્રસ્ય..જન્તુ6..અનનુભૂતમરણધર્મકસ્ય..દ્વેષદુહ્ખાનુસ્મૃતિનિમિત્ત1..મરણત્રાસઃ..કથમ્..ભવેત્...ન..ચ..સ્વાભાવિકમ્..વસ્તુ..નિમિત્તમ્..ઉપાદત્તે.
તસ્માદ્..અનાદિવાસનાનુવિદ્ધમ્..ઇદમ્..ચિત્તમ્..નિમિત્તવશાત્..કાશ્ચિદ્..એવ..વાસનાઃ..પ્રતિલભ્ય..પુરુષસ્ય..ભોગાય..+..ઉપાવર્તત..ઇતિ.
ઘટપ્રાસાદપ્રદીપકલ્પમ્..સંકોચવિકાસિ..ચિત્તમ્..શરીરપરિમાણાકારમાત્રમ્..ઇત્ય્..અપરે..પ્રતિપન્નાઃ...તથા..ચાન્તરાભાવઃ..સંસારશ્..ચ..યુક્ત..ઇતિ.
વૃત્તિર્..એવાસ્ય..વિભુનશ્..ચિત્તસ્ય..સંકોચવિકાસિનીત્ય્..આચાર્યઃ.
તચ્..ચ..ધર્માદિનિમિત્તાપેક્ષમ્...નિમિત્તમ્..ચ..દ્વિવિધમ્..--..બાહ્યમ્..આધ્યાત્મિકમ્..ચ.
શરીરાદિસાધનાપેક્ષમ્..બાહ્યમ્..સ્તુતિદાનાભિવાદનાદિ,..ચિત્તમાત્રાધીનમ્..શ્રદ્ધાદિ+..અધ્યાત્મિકમ્.
તથા..ચોક્તમ્..--..યે..ચૈતે..મૈત્રી-આદયો..ધ્યાયિનામ્..વિહારાસ્..તે..બાહ્યસાધનનિરનુગ્રહાત્મન્1પ્..પ્રકૃષ્ટમ્..ધર્મમ્..અભિનિર્વર્તયન્તિ.
તયોર્..માનસમ્..બલીયસ્+...
કથમ્,..જ્ઞાનવૈરાગ્ય1ડુ..કેનાતિસ્શય્યેતે,..દણ્ડકારણ્યમ્..ચ..ચિત્તબલવ્યતિરેક3..શારીર3..કર્મન્3..શૂન્યમ્..કઃ..કર્તુમ્..ઉત્સહેત..સમુદ્રમ્..અગસ્ત્યવદ્..વા..પિબેત્.
હેતુફલાશ્રયાલમ્બનૈઃ..સંગૃહીતત્વાદ્..એષામ્..અભાવ7..તદભાવઃ.
હેતુર્..ધર્માત્..સુખમ્..અધર્માદ્..દુહ્ખમ્..સુખાદ્..રાગ1..દુહ્ખાદ્..દ્વેષસ્..તતશ્..ચ..પ્રયત્નસ્..તેન..મનસા..વાચા..કાય3..વા..પરિસ્પન્દમાનઃ..પરમ્..અનુગૃહ્ણાતિ+..ઉપહન્તિ..વા..તતઃ..પુનર્..ધર્માધર્મૌ..સુખદુહ્ખ1ડુ..રાગદ્વેષાવ્..ઇતિ..પ્રવૃત્તમ્..ઇદમ્..ષડરમ્..સંસારચક્રમ્.
અસ્ય..ચ..પ્રતિક્ષણમ્..આવર્તમાનસ્યાવિદ્યા..નેત્રિન્1..મૂલમ્..સર્વક્લેશાનામ્..ઇત્ય્..એષ..હેતુઃ.
ફલમ્..તુ..યમ્..આશ્રિત્ય..યસ્ય..પ્રત્યુત્પન્નતા..ધર્માદેહ્,..ન..હ્ય્..અપૂર્વ-ઉપજનઃ.
મનસ્..તુ..સાધિકારમ્..આશ્રયો....વાસનાનામ્...ન..હ્ય્..અવસિતાધિકાર7..મનસિ..નિરાશ્રયા..વાસનાઃ..સ્થાતુમ્..ઉત્સહન્તે.
યદ્..અભિમુખીભૂતમ્..વસ્તુ..યામ્..વાસનામ્..વ્યનક્તિ..તસ્યાસ્..તદાલમ્બનમ્.
એવમ્..હેતુફલાશ્રયાલમ્બનૈર્..એતૈઃ..સંગૃહીતાઃ..સર્વા..વાસનાઃ...એષામ્..અભાવે..તત્સંશ્રયાણામ્..અપિ..વાસનાનામ્..અભાવઃ.
નાસ્ત્ય્..અસતઃ..સમ્ભવહ્,..ન..ચાસ્તિ..સતો..વિનાશ..ઇતિ..દ્રવ્યત્વેન..સમ્ભવન્ત્યઃ..કથમ્..નિવર્તિષ્યન્તે..વાસના..ઇતિ..
અતીતાનાગતમ્..સ્વરૂપતસ્+..અસ્તિ+..અધ્વભેદાદ્..ધર્માણામ્..
ભવિષ્યત્-વ્યક્તિકમ્..અનાગતમ્..અનુભૂતવ્યક્તિકમ્..અતીતમ્..સ્વવ્યાપાર-ઉપારૂઢમ્..વર્તમાનમ્,..ત્રયમ્..ચૈતદ્..વસ્તુ..જ્ઞાનસ્ય..જ્ઞેયમ્.
યદિ..ચૈતત્..સ્વરૂપતસ્+..નાભવિષ્યત્+..ન..+..ઇદમ્..નિર્વિષયમ્..જ્ઞાનમ્..ઉદપત્સ્યત.
તસ્માદ્..અતીતાનાગતમ્..સ્વરૂપતસ્+..અસ્તીતિ.....
કિંચ..ભોગભાગીયસ્ય..વાપવર્ગભાગીયસ્ય..વા..કર્મણઃ..ફલમ્..ઉત્પિત્સુ..યદિ..નિરુપાખ્યમ્..ઇતિ..તદુદ્દેશ3..તેન..નિમિત્ત3..કુશલાનુષ્ઠાનમ્..ન..યુજ્યેત.
સતશ્..ચ..ફલસ્ય..નિમિત્તમ્..વર્તમાનીકરણ7..સમર્થમ્..નાપૂર્વ-ઉપજનન7...સિદ્ધમ્..નિમિત્તમ્..નૈમિત્તિકસ્ય..વિશેષાનુગ્રહણમ્..કુરુતે..નાપૂર્વમ્..ઉત્પાદયતીતિ.
ધર્મિન્1..ચાનેકધર્મસ્વભાવસ્..તસ્ય..ચાધ્વભેદ3..ધર્માઃ..પ્રત્યવસ્થિતાઃ...ન..ચ..યથા..વર્તમાનમ્..વ્યક્તિવિશેષાપન્નમ્..દ્રવ્યતસ્+..અસ્ત્ય્..એવમ્..અતીતમ્..અનાગતમ્..ચ.
સ્વેન..ચાનુભૂતવ્યક્તિક3..સ્વરૂપ3..અતીતમ્..ઇતિ...વર્તમાનસ્યૈવાધ્વનઃ..સ્વરૂપવ્યક્તિર્..ઇતિ..ન..સા..ભવતિ+..અતીતાનાગતયોર્..અધ્વનોઃ.
એકસ્ય..ચાધ્વનઃ..સમયે..દ્વાવ્..અધ્વન્1ડુ..ધર્મિસમન્વાગતૌ..ભવત..એવ..+..ઇતિ..નાભૂત્વા..ભાવસ્..ત્રયાણામ્..અધ્વનામ્..ઇતિ.
તે..વ્યક્તસૂક્ષ્મા..ગુણાત્મન્1પ્.
તે..ખલ્વ્..અમી..તૃયધ્વન્1પ્..ધર્મા..વર્તમાના..વ્યક્તાત્મન્1પ્..અતીતાનાગતાઃ..સૂક્ષ્માત્મન્1પ્..ષડવિશેષરૂપાઃ.
સર્વમ્..ઇદમ્..ગુણાનામ્..સમ્નિવેશવિશેષમાત્રમ્..ઇતિ..પરમાર્થતસ્+..ગુણાત્મન્1પ્...તથા..ચ..શાસ્ત્રાનુશાસનમ્..--.."ગુણાનામ્..પરમમ્..રૂપમ્..ન..દૃષ્ટિપથમ્..ઋચ્છતિ..।..યત્..તુ..દૃષ્ટિપથમ્..પ્રાપ્તમ્..તન્..માયા..+..ઇવ..સુતુચ્છકમ્"..ઇતિ.
યદા..તુ..સર્વે..ગુણાઃ..કથમ્..એકઃ..શબ્દ..એકમ્..ઇન્દ્રિયમ્..ઇતિ..
પરિણામ-એકત્વાદ્..વસ્તુતત્ત્વમ્..
પ્રખ્યાક્રિયાસ્થિતિશીલાનામ્..ગુણાનામ્..ગ્રહણાત્મકાનામ્..કરણભાવ3..એકઃ..પરિણામઃ..શ્રોત્રમ્..ઇન્દ્રિયમ્,..ગ્રાહ્યાત્મકાનામ્..શબ્દતન્માત્રભાવ3..એકઃ..પરિણામઃ..શબ્દ1..વિષય..ઇતિ,..શબ્દાદીનામ્..મૂર્તિસમાનજાતીયાનામ્..એકઃ..પરિણામઃ..પૃથિવીપરમાણુસ્..તન્માત્રાવયવસ્..તેષામ્..ચ..+..એકઃ..પરિણામઃ..પૃથિવી..ગો1..વૃક્ષઃ..પર્વત..ઇત્યેવમાદિર્..ભૂતાન્તર7પ્..અપિ..શેનૌષ્ણ્યપ્રનામિત્વાવકાશદાનાન્ય્..ઉપાદાય..સામાન્યમ્..એકવિકારારમ્ભઃ..સમાધ્યેયઃ.
નાસ્ત્ય્..અર્થ1..વિજ્ઞાનવિસહચરહ્,..અસ્તિ..તુ..જ્ઞાનમ્..અર્થવિસહચરમ્..સ્વપ્નાદિ7..કલ્પિતમ્..ઇત્ય્..અનયા..દિશા..યે..વસ્તુસ્વરૂપમ્..અપહ્નુવતે..જ્ઞાનપરિકલ્પનામાત્રમ્..વસ્તુ..સ્વપ્નવિષય-ઉપમમ્..ન..પરમાર્થતસ્+..અસ્તીતિ..ય..આહુસ્..તે..તથા..+..ઇતિ..પ્રત્યુપસ્થિતમ્..ઇદમ્..સ્વમાહાત્મ્ય3..વસ્તુ..કથમ્..અપ્રમાણાત્મક3..વિકલ્પજ્ઞાનબલ3..વસ્તુસ્વરૂપમ્..ઉત્સૃજ્ય..તદ્..એવાપલપન્તઃ..શ્રદ્ધેયવચનાઃ..સ્યુઃ.
કુતશ્..ચૈતદ્..અન્યાય્યમ્..
વસ્તુમામ્ય7..ચિત્તભેદાત્..તયોર્..વિભક્તઃ..પથિન્1..
બહુચૈત્તાલમ્બનીભૂતમ્..[આલમ્બન]..એકમ્..વસ્તુ..સાધારનમ્,..તત્..ખલુ..નૈકચિત્તપરિકલ્પિતમ્..નાપ્ય્..અનેકચિત્તપરિકલ્પિતમ્..કિંતુ..સ્વપ્રતિષ્ઠમ્.
કથમ્,..વસ્તુસામ્ય7..ચિત્તભેદાત્...ધર્માપેક્ષમ્..ચિત્તસ્ય..વસ્તુસામ્ય7..અપિ..સુખજ્ઞાનમ્..ભવતિ+..અધર્માપેક્ષમ્..તત..એવ..દુહ્ખજ્ઞાનમ્..અવિદ્યાપેક્ષમ્..તત..એવ..મૂઢજ્ઞાનમ્..સમ્યગ્દર્શનાપેક્ષમ્..તત..એવ..માધ્યસ્થ્યજ્ઞાનમ્..ઇતિ.
કસ્ય..તચ્..ચિત્ત3..પરિકલ્પિતમ્...ન..ચાન્યચિત્તપરિકલ્પિત3..અર્થ3..અન્યસ્ય..ચિત્ત-ઉપરાગ1..યુક્તઃ...
તસ્માદ્..વસ્તુજ્ઞાનયોર્..ગ્રાહ્યગ્રહણભેદભિન્નયોર્..વિભક્તઃ..પથિન્1...નાનયોઃ..સંકરગન્ધ1..અપિ+..અસ્તીતિ.
સાંખ્યપક્ષ3..પુનર્..વસ્તુ..ત્રિગુણમ્..ચલમ્..ચ..ગુણવૃત્તમ્..ઇતિ..ધર્માદિનિમિત્તાપેક્ષમ્..ચિત્તૈર્..અભિસમ્બધ્યતે.
નિમિતાનુરૂપસ્ય..ચ..પ્રત્યયસ્ય..+..ઉત્પદ્યમાનસ્ય..તેન..તેનાત્મના..હેતુર્..ભવતિ.
કેચિદ્..આહુઃ..
જ્ઞાનસહભૂર્..એવાર્થ1..ભોગ્યત્વાત્..સુખાદિવદ્..ઇતિ...ત..એતયા..દ્વારા..સાધારણત્વમ્..બાધમાનાઃ..પૂર-ઉત્તરક્ષણ7પ્..વસ્તુરૂપમ્..એવાપહ્નુવતે...
ન..ચ..+..એકચિત્તતન્ત્રમ્..વસ્તુ..તદપ્રમાણકમ્..તદા..કિમ્..સ્યાત્..
એકચિત્તતન્ત્રમ્..ચેદ્..વસ્તુ..સ્યાત્..તદા..ચિત્ત7..વ્યગ્ર7..નિરુદ્ધ7..વાસ્વરૂપમ્..એવ..તેનાપરામૃષ્ટમ્..અન્યસ્યાવિષયીભૂતમ્..અપ્રમાણકમ્..અગૃહીતસ્વભાવકમ્..કેનચિત્..તદાનીમ્..કિમ્..તત્..સ્યાત્.
સમ્બધ્યમાનમ્..ચ..પુનશ્..ચિત્ત3..કુત..ઉત્પદ્યેત...યે..ચાસ્યાનુપસ્થિતા..ભાગાસ્..તે..ચાસ્ય..ન..સ્યુર્..એવમ્..નાસ્તિ..પૃષ્ઠમ્..ઇત્ય્..ઉદરમ્..અપિ..ન..ગૃહ્યેત.
તસ્માત્..સ્વતન્ત્ર1..અર્થઃ..સર્વપુરુષસાધારણઃ..સ્વતન્ત્રાણિ..ચ..ચિત્તાનિ..પ્રતિપુરુષમ્..પ્રવર્તન્તે...તયોઃ..સમ્બન્ધાદ્..ઉપલબ્ધિઃ..પુરુષસ્ય..ભોગ..ઇતિ.
તદુપરાગાપેક્ષિત્વાચ્..ચિત્તસ્ય..વસ્તુ..જ્ઞાતાજ્ઞાતમ્.
અયસ્કાન્તમણિકલ્પા..વિષયા..અયસ્..+..સધર્મકમ્..ચિત્તમ્..અભિસમ્બન્ધ્ય(?):+..ઉપરઞ્જન્તિ.
યેન..ચ..વિષય3..ઉપરક્તમ્..ચિત્તમ્..સ..વિષયો..જ્ઞાતસ્..તતો..+અન્યઃ..પુનર્..અજ્ઞાતઃ...વસ્તુનો..જ્ઞાતાજ્ઞાતસ્વરૂપત્વાત્..પરિણામિ..ચિત્તમ્.
યસ્ય..તુ..તદ્..એવ..ચિત્તમ્..વિષયસ્..તસ્ય..
સદા..જ્ઞાતાશ્..ચિત્તવૃત્તયસ્..તત્..પ્રભુ6..પુરુષસ્યાપરિણામિત્વાત્..
યદિ..ચિત્તવત્..પ્રભુર્..અપિ..પુરુષઃ..પરિણમેત્..તતસ્..તદ્વિષયાશ્..ચિત્તવૃત્તિ1પ્..શબ્દાદિવિષયવજ્..જ્ઞાતાજ્ઞાતાઃ..સ્યુઃ...સદાજ્ઞાતત્વમ્..તુ..મનસસ્..તત્..પ્રભુ6..પુરુષસ્યાપરિણામિત્વમ્..અનુમાપયતિ.
સ્યાદ્..આશઙ્કા..ચિત્તમ્..એવ..સ્વાભાસમ્..વિષયાભાસમ્..ચ..ભવિષ્યતીત્ય્..અગ્નિવત્..--..
ન..તત્..સ્વાભાસમ્..દૃશ્યત્વાત્...
યથા..+..ઇતરાણીન્દ્રિયાણિ..શબ્દાદયશ્..ચ..દૃશ્યત્વાન્..ન..સ્વાભાસાનિ..તથા..મનસ્..+..અપિ..પ્રત્યેતવ્યમ્.
ન..ચાગ્નિર્..અત્ર..દૃષ્ટાન્તઃ...ન..હ્ય્..અગ્નિર્..આત્મસ્વરૂપમ્..અપ્રકાશમ્..પ્રકાશયતિ...પ્રકાશશ્..ચાયમ્..પ્રકાશ્યપ્રકાશકસમ્યોગ7..દૃષ્ટઃ.
ન..ચ..સ્વરૂપમાત્ર7..અસ્તિ..સમ્યોગઃ...કિંચ..સ્વાભાસમ્..ચિત્તમ્..ઇત્ય્..અગ્રાહ્યમ્..એવ..કસ્યચિદ્..ઇતિ..શબ્દાર્થઃ.
તદ્યથા..સ્વાત્મપ્રતિષ્ઠમ્..આકાશમ્..ન..પરપ્રતિષ્ઠમ્..ઇત્ય્..અર્થઃ...સ્વબુદ્ધિપ્રચારપ્રતિસંવેદનાત્..સત્ત્વાનામ્..પ્રવૃત્તિર્..દૃશ્યતે..--..ક્રુદ્ધ1..અહમ્..ભીત1..અહમ્..અમુત્ર..મે..રાગ1..અમુત્ર..મે..ક્રોધ..ઇતિ...એતત્..સ્વબુદ્ધિ6..અગ્રહણ7..ન..યુક્તમ્..ઇતિ.
એકસમયઽ..ચ..+..ઉભયાનવધારણમ્.
ન..ચ..+..એકસ્મિન્..ક્ષણ7..સ્વપરરૂપાવધારણમ્..યુક્તમ્,..ક્ષણિકવાદિનો..યદ્..ભવનમ્..સૈવ..ક્રિયા..તદ્..એવ..ચ..કારકમ્..ઇત્ય્..અભ્યુપગમઃ.
ચિત્તાન્તરદૃશ્યે..બુદ્ધિબુદ્ધિ6..અતિપ્રસઙ્ગઃ..સ્મૃતિસંકરશ્..ચ..
અથ..ચિત્તમ્..ચેચ્..ચિત્તાન્તર3..ગૃહ્યેત..બુદ્ધિબુદ્ધિઃ..કેન..ગૃહ્યતે,..સાપ્ય્..અન્યા3..સાપ્ય્..અન્યા3..ઇત્ય્..અતિપ્રસઙ્ગઃ.
સ્મૃતિસંકરશ્..ચ,..યાવન્તઃ+..બુદ્ધિબુદ્ધીનામ્..અનુભવાસ્..તાવત્યઃ..સ્મૃતયઃ..પ્રાપ્નુવન્તિ.
તત્સંકરાચ્..ચ..+..એકસ્મૃતિ-અનવધારણમ્..ચ..સ્યાદ્..ઇત્ય્..એવમ્..બુદ્ધિપ્રતિસંવેદિનમ્..[પ્રતિસંવેદન]..પુરુષમ્..અપલપદ્ભિર્..વૈનાશિકૈઃ..સર્વમ્..એવાકુલીતૃતમ્.
તે..તુ..ભોક્તૃસ્વરૂપમ્..યત્ર..ક્વચન..કલ્પયન્તઃ+..ન..ન્યાય3..સંગચ્છન્તે...[સમ્-ગમ્]..કેચિત્..તુ..સત્ત્વમાત્રમ્..અપિ..પરિકલ્પ્યાસ્તિ..સ..સત્ત્વ1..ય..એતાન્..પઞ્ચ..સ્કન્ધાન્..નિક્ષિપ્યાન્યાંશ્..ચ..પ્રતિસંદધાતિ..[પ્રતિસમ્-ધા]..ઇત્ય્..ઉક્ત્વા..તત..એવ..પુનસ્..ત્રસ્યન્તિ.
તથા..સ્કન્ધાનામ્..મહત્-નિર્વેદાય..વિરાગાયાનુત્પાદાય..પ્રશાન્તિ4..ગુરુ6..અન્તિક7..બ્રહ્મચર્યમ્..ચરિષ્યામીત્ય્..ઉક્ત્વા..સત્ત્વસ્ય..પુનઃ..સત્ત્વમ્..એવાપહ્નુવતે.
સાંખ્યયોગાદયસ્..તુ..પ્રવાદાઃ..સ્વશબ્દ3..પુરુષમ્..એવ..સ્વામિનમ્..ચિત્તસ્ય..ભોક્તૃ2..ઉપયન્તીતિ.
કથમ્..
ચિતિ6..અપ્રતિસંક્રમાયાસ્..તદાકારાપત્તિ7..સ્વબુદ્ધિસંવેદનમ્.
અપરિણામિની..હિ..ભોક્તૃશક્તિર્..અપ્રતિસંક્રમા..ચ..પરિણામિનિ+..અર્થ7..પ્રતિસંક્રાન્તા..+..ઇવ..તદ્વૃત્તિમ્..અનુપતતિ.
તસ્યાશ્..ચ..પ્રાપ્તચૈતન્ય-ઉપગ્રહસ્વરૂપાયા..બુદ્ધિવૃત્તિ6..અનુકારિમાત્રતા3..બુદ્ધિવૃત્તિ-અવિશિષ્ટા..હિ..જ્ઞાનવૃત્તિર્..આખ્યાયતે.
તથા..ચ..+..ઉક્તમ્..
"ન..પાતાલમ્..ન..ચ..વિવરમ્..ગિરીણામ્..ન..+..એવાન્ધકારમ્..કુક્ષિ1પ્..ન..+..ઉદધીનામ્..।..ગુહા..યસ્યામ્..નિહિતમ્..બ્રહ્મ..શાશ્વતમ્..બુદ્ધિવૃત્તિમ્..અવિશિષ્ટામ્..કવિ1પ્..વેદયન્તે"..ઇતિ.
અતશ્..ચૈતદ્..અભ્યુપગમ્યતે..
દૃષ્ટૃદૃશ્ય-ઉપરક્તમ્..ચિત્તમ્..સર્વાર્થમ્....
મનસ્+..હિ..મન્તવ્ય3..અર્થ3..ઉપરક્તમ્,..તત્સ્વયમ્..ચ..વિષયત્વાદ્..વિષયિન્3..પુરુષ3..આત્મીયા3..વૃત્તિ3..અભિસમ્બદ્ધમ્,..તદ્..એતચ્..ચિત્તમ્..એવ..દ્રષ્ટૃદૃશ્ય-ઉપરક્તમ્..વિષયવિષયિનિર્ભાસમ્..ચેતનાચેતનસ્વરૂપાપન્નમ્..વિષયાત્મકમ્..અપ્ય્..અવિષયાત્મકમ્..ઇવાચેતનમ્..ચેતનમ્..ઇવ..સ્ફટિકમણિકલ્પમ્..સર્વાર્થમ્..ઇત્ય્..ઉચ્યતે.
તદ્..અનેન..ચિત્તસારૂપ્ય3..ભ્રાન્તાઃ..કેચિત્..તદ્..એવ..ચેતનમ્..ઇત્ય્..આહુઃ...અપરે..ચિત્તમાત્રમ્..એવ..+..ઇદમ્..સર્વમ્..નાસ્તિ..ખલ્વ્..અયમ્..ગવાદિર્..ઘટાધિશ્..ચ..સકારણ1..લોક..ઇતિ.
અનુપમ્પનીયાસ્..તે...કસ્માત્,..અસ્તિ..હિ..તેષામ્..ભ્રાન્તિબીજમ્..સર્વરૂપાકારનિર્ભાસમ્..ચિત્તમ્..ઇતિ.
સમાધિપ્રજ્ઞાયામ્..પ્રજ્ઞેય1..અર્થઃ..પ્રતિબિમ્બીભૂતસ્..[પ્રતિબિમ્બ]..તસ્યાલમ્બનીભૂતત્વાદ્..[આલમ્બન]..અન્યઃ.
સ..ચેદ્..અર્થશ્..ચિત્તમાત્રમ્..સ્યાત્..કથમ્..પ્રજ્ઞા3..એવ..પ્રજ્ઞારૂપમ્..અવધાર્યેત...તસ્માત્..પ્રતિબિમ્બીભૂત1..[પ્રતિબિમ્બ]..અર્થઃ..પ્રજ્ઞાયામ્..યેનાવધાર્યતે..સ..પુરુષ..ઇતિ.
એવમ્..ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યસ્વરૂપચિત્તભેદાત્..ત્રયમ્..અપ્ય્..એતજ્..જાતિતઃ..પ્રવિભજન્તે..તે..સમ્યગ્દર્શિનસ્..તૈર્..અધિગતઃ..પુરુષઃ.
કુતશ્..ચ..
તદસંખ્યેયવાસનાભિશ્..ચિત્રમ્..અપિ..પરાર્થમ્..સંહતિ-કારિત્વાત્....
તદ્..એતચ્..ચિત્તમ્..અસંખ્યેયાભિર્..વાસનાભિર્..એવ..ચિત્રીકૃતમ્..અપિ..પરાર્થમ્..પરસ્ય..ભોગાપવર્ગાર્થ7..(-પવર્ગાર્થમ્?):ન..સ્વાર્થમ્..સંહતિ-અકારિત્વાદ્..ગૃહવત્.
સંહતિ-અકારિન્3..ચિત્ત3..ન..સ્વાર્થ3..ભવિતવ્યમ્,..ન..સુખચિત્તમ્..સુખાર્થમ્..ન..જ્ઞાનમ્..જ્ઞાનાર્થમ્..ઉભયમ્..અપ્ય્..એતત્..પરાર્થમ્.
યશ્..ચ..ભોગ3..અપવર્ગ3..ચાર્થ7..નાર્થ્વત્1..પુરુષઃ..સ..એવ..પર1..સામાન્યમાત્રમ્.
યત્..તુ..કિંચિત્..પરમ્..સામાન્યમાત્રમ્..સ્વરૂપ3..ઉદાહરેદ્..[ઉદા-હૃ]..વૈનાશિકસ્..તત્..સર્વમ્..સંહતિ-અકારિત્વાત્..પરાર્થમ્..એવ..સ્યાત્...યસ્..ત્વ્..અસૌ..પર1..વિશેષઃ..સ..ન..સંહતિ-અકારિન્1..પુરુષ..ઇતિ.
વિશેષધર્શિન..આત્મભાવભાવનાનિવૃત્તિઃ...(-વિનિવૃત્તિહ્?): (ઃ4.25,200)..
યથા..પ્રાવૃષિ..તૃણાઙ્કુરસ્ય..+..ઉદ્ભેદ3..તદ્બીજસત્તા..+..અનુમીયતે..[અનુ-મા]..તથા..મોક્ષમાર્ગશ્રવણ3..યસ્ય..રોમહર્ષાશ્રુપાત1ડુ..દૃશ્યેતે..તત્રાપ્ય્..અસ્તિ..વિશેષદર્શનબીજમ્..અપવર્ગભાગીયમ્..કર્માભિનિર્વર્તિતમ્..ઇત્ય્..અનુમીયતે...[અનુ-મા]
તસ્યાત્મભાવભાવના..સ્વાભાવિકી..પ્રવર્તતે...[સ્વભાવ]..યસ્યાભાવાદ્..ઇદમ્..ઉક્તમ્..સ્વભાવમ્..મુક્ત્વા..દોષાદ્યેષામ્..પૂર્વપક્ષ7..રુચિર્..ભવતિ+..અરુચિશ્..ચ..નિર્ણય7..ભવતિ...તત્રાત્મભાવભાવના..ક1..અહમ્..આસમ્..કથમ્..અહમ્..આસમ્..કિંસ્વિદ્..ઇદમ્..કથંસ્વિદ્..ઇદમ્..કે..ભવિષ્યામઃ..કથમ્..વા..ભવિષ્યામ..ઇતિ.
સા..તુ..વિશેષદર્શિનો..નિવર્તતે...કુતઃ...ચિત્તસ્ય..+..એવ..+..એષ..વિચિત્રઃ..પરિણામહ્,..પુરુષસ્..ત્વ્..અસત્યામ્..અવિદ્યાયામ્..શુદ્ધશ્..ચિત્તધર્મૈર્..અપરામૃષ્ટ..ઇતિ.
તતો..+..અસ્યાત્મભાવભાવના..કુશલસ્ય..નિવર્તત..ઇતિ.
તદા..વિવેકનિમ્નમ્..કૈવલ્યપ્રાગ્ભારમ્..ચિત્તમ્...
તદાનીમ્..યદ્..અસ્ય..ચિત્તમ્..વિષયપ્રાગ્ભારમ્..અજ્ઞાનનિમ્નમ્..આસીત્..તદ્..અસ્યાન્યથા..ભવતિ..કૈવલ્યપ્રાગ્ભારમ્..વિવેકજજ્ઞાનનિમ્નમ્..ઇતિ.
તત્-છિદ્ર7પ્..પ્રત્યયાન્તરાણિ..સંસ્કાર5પ્.
પ્રત્યયવિવેકનિમ્નસ્ય..સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રપ્રવાહિણશ્..ચિત્તસ્ય..તત્-છિદ્ર7પ્..પ્રત્યયાન્તરાણિ+..અસ્મીતિ..વા..મામ..+..ઇતિ..વા..જાનામીતિ..વા..ન..જાનામીતિ..વા...
કુતહ્,..ક્ષીયમાણબીજ5પ્..પૂર્વસંસ્કાર5પ્..ઇતિ.
હાનમ્..એષામ્..ક્લેશવદ્..ઉક્તમ્.
યથા..ક્લેશા..દગ્ધબીજભાવા..ન..પ્રરોહસમર્થા..ભવન્તિ..તથા..જ્ઞાનાગ્નિના..દગ્ધબીજભાવઃ..પૂર્વસંસ્કાર1..ન..પ્રત્યયપ્રસૂતિર્..ભવતિ.
જ્ઞાનસંસ્કારાસ્..તુ..ચિત્તાધિકારસમાપ્તિમ્..અનુશેરતે..[અનુ-શી]..ઇતિ..અન્..ચિન્ત્યન્તે.
યદાયમ્..બ્રાહ્મણઃ..પ્રસંખ્યાન7..અપિ+..અકુસીદસ્..તતો..+અપિ..ન..કિંચિત્..પ્રાર્થયતે...
તત્રાપિ..વિરક્તસ્ય..સર્વથા..વિવેકખ્યાતિર્..એવ..ભવતીતિ..સંસ્કારબીજક્ષયાત્+..નાસ્ય..પ્રત્યયાન્તરાણિ+..ઉત્પદ્યન્તે...તદાસ્ય..ધર્મમેઘ1..નામ..સમાધિર્..ભવતિ.
તતઃ..ક્લેશકર્મનિવૃત્તિઃ.
તલ્લાભાદ્..અવિદ્યાદયઃ..ક્લેશાઃ..સમૂલકાષમ્..કષિતા..ભવન્તિ...કુશલાકુશલાશ્..ચ..કર્માશયાઃ..સમૂલઘાતમ્..હતા..ભવન્તિ.
ક્લેશકર્મનિવૃત્તિ7..જીવન્ન્..એવ..વિદ્વાન્..વિમુક્ત1..ભવતિ...કસ્માત્,..યસ્માદ્..વિપર્યય1..ભવસ્ય..કારણમ્...ન..હિ..ક્ષીણવિપર્યયઃ..કશ્ચિત્..કેનચિત્..ક્વચિત્+..જાત1..દૃશ્યત..ઇતિ.
તદા..સર્વાવરણમલાપેતસ્ય..જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાત્+..જ્ઞેયમ્..અલ્પમ્.
સર્વૈઃ..ક્લેશકર્માવરણૈર્..વિમુક્તસ્ય..જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યમ્..ભવતિ.
આવરક4..તમસાભિભૂતમ્..આવૃતમ્..અનન્તમ્..જ્ઞાનસત્ત્વમ્..ક્વચિદ્..એવ..રજસા..પ્રવર્તિતમ્..ઉદ્ઘાટિતમ્..ગ્રહણસમર્થમ્..ભવતિ.
તત્ર..યદા..સર્વૈર્..આવરણમલૈર્..અપગતમ્..ભવતિ..તદા..ભવતિ+..અસ્યાનન્ત્યમ્.
જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાત્+..જ્ઞેયમ્..અલ્પમ્..સમ્પદ્યતે...યથાકાશ7..ખદ્યોતઃ.
યત્ર..+..ઇદમ્..ઉક્તમ્..
"અન્ધ1..મણિમ્..અવિધ્યત્..તમ્..અનઙ્ગુલિર્..આવયત્..।..અગ્રીવસ્..તમ્..પ્રત્યમુઞ્ચત્..ચિત્તમ્..અજિહ્વ1..અભ્યપૂજયત્"..ઇતિ.
તતઃ..કૃતાર્થાનામ્..પરિણામક્રમસમાપ્તિર્..ગુણાનામ્.
તસ્ય..ધર્મમેઘસ્ય..+..ઉદયાત્..કૃતાર્થાનામ્..ગુણાનામ્..પરિણામક્રમઃ..પરિસમાપ્યતે...ન..હિ..કૃતભોગાપવર્ગાઃ..પરિસમાપ્તક્રમાઃ..ક્ષણમ્..અપ્ય્..અવસ્થાતુમ્..ઉત્સહન્તે.
અથ..કો..+અયમ્..ક્રમ1..નામ..+..ઇતિ..
ક્ષણપ્રતિયોગિન્1..પરિણામાપરાન્તનિર્ગ્રાહ્યઃ..ક્રમઃ.
ક્ષણાનન્તર્યાત્મા..પરિણામસ્યાપરાન્ત3..અવસાન3..ગૃહ્યતે..ક્રમઃ...ન..હ્ય્..અનનુભૂતક્રમક્ષણા..પુરાણતા..વસ્ત્રસ્યાન્તે..ભવતિ...નિત્ય7પ્..ચ..ક્રમ1..દૃષ્ટઃ.
દ્વયી..ચ..+..ઇયમ્..નિત્યતા..કૂટસ્થનિત્યતા..પરિણામિનિત્યતા..ચ.
તત્ર..કૂટસ્થનિત્યતા..પુરુષસ્ય...પરિણામિનિત્યતા..ગુણાનામ્.
યસ્મિન્..પરિણમ્યમાન7..તત્ત્વમ્..ન..વિહન્યતે..તન્..નિત્યમ્...ઉભયસ્ય..ચ..તત્ત્વાનભિઘાતાત્+..નિત્યત્વમ્...
તત્ર..ગુણધર્મ7પ્..બુદ્ધિ-આદિષુ..પરિણામાપરાન્તનિર્ગ્રાહ્યઃ..ક્રમ1..લબ્ધપર્યવસાન1..નિત્ય7પ્..ધર્મિન્7પ્..ગુણ7પ્..અલબ્ધપર્યવસાનઃ.
કૂટસ્થનિત્ય7પ્..સ્વરૂપમાત્રપ્રતિષ્ઠ7પ્..મુક્તપુરુષ7પ્..સ્વરૂપાસ્તિતા..ક્રમ3..એવાનુભૂયત..ઇતિ..તત્રાપ્ય્..અલબ્ધપર્યવસાનઃ..શબ્દપૃષ્ઠ3..અસ્તિક્રિયામ્..ઉપાદાય..કલ્પિત..ઇતિ.
અથાસ્ય..સંસારસ્ય..સ્થિતિ3..ગતિ3..ચ..ગુણ7પ્..વર્તમાનસ્યાસ્તિ..ક્રમસમાપ્તિર્..ન..વા..+..ઇતિ.
અવચનીયમ્..એતત્...કથમ્...અસ્તિ..પ્રશ્ન..એકાન્તવચનીયઃ..સર્વ1..જાત1..મરિષ્યતીતિ...ઓમ્..ભોઃ+..ઇતિ.
અથ..સર્વ1..મૃત્વા..જનિષ્યત..ઇતિ...વિભજ્યવચનીયમ્..એતત્.
પ્રત્યુદિતખ્યાતિઃ..ક્ષીણતૃષ્ણઃ..કુશલ1..ન..જનિષ્યત..ઇતરસ્..તુ..જનિષ્યતે...
તથા..મનુષ્યજાતિઃ..શ્રેયસી..ન..વા..શ્રેયસીત્ય્..એવમ્..પરિપૃષ્ટ7..વિભજ્ય..વચનીયઃ..પ્રશ્નઃ..પશૂન્..અધિકૃત્ય..શ્રેયસી..દેવાન્..ઋષીંશ્..ચાધિકૃત્ય..ન..+..ઇતિ.
અયમ્..ત્વ્..અવચનીયઃ..પ્રશ્નઃ..સંસાર1..અયમ્..અન્તવાન્..અથાનન્ત..ઇતિ.
કુશલસ્યાસ્તિ..સંસારક્રમસમાપ્તિર્..ન..+..ઇતરસ્ય..+..ઇતિ..અન્યતરાવધારણ7..દોષઃ...તસ્માદ્..વ્બ્યાકરણીય..એવાયમ્..પ્રશ્ન..ઇતિ.
ગુણાધિકારક્રમસમાપ્તિ7..કૈવલ્યમ્..ઉક્તમ્..તત્સ્વરૂપમ્..અવધાર્યતે..
પુરુષાર્થશૂન્યાનામ્..ગુણાનામ્..પ્રતિપ્રસવઃ..કૈવલ્યમ્..સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા..વા..ચિતિશક્તિર્..ઇતિ.
કૃતભોગાપવર્ગાણામ્..પુરુષાર્થશૂન્યાનામ્..યઃ..પ્રતિપ્રસવઃ..કાર્યકારણાત્મકાનામ્..ગુણાનામ્..તત્..કૈવલ્યમ્,..સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા..પુનર્..બુદ્ધિસત્ત્વાનભિસમ્બન્ધાત્..પુરુષસ્ય..ચિતિશક્તિર્..એવ..કેવલા,..તસ્યાઃ..સદા..તથા..+..એવ..+..અવસ્થાનમ્..કૈવલ્યમ્..ઇતિ.
મૂળ પાઠ: Yogasūtra with Bhāṣya · Edition: Anandasrama Sanskrit Series ; 47 (1978) [original ed. 1904] · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0