Yoga Vasistha · Verses 6.9-2
navamaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
ākārajātamuditaṃ śuddhaṃ hariharādyapi /
avidyaivetyahaṃ śrutvā brahmanbhramamivāgataḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃvedyenāparāmṛṣṭaṃ śāntaṃ sarvātmakaṃ ca yat /
tatsaccidābhāsamayamastīha kalanojjhitam
samudeti svatastasmātkalā kalanarūpiṇī /
jalādāvartalekheva sphurajjalatayoditā
sūkṣmā madhyā tathā sthūlā ceti sā kalpyate tridhā /
paścānmanastayā tena jñātaiva vapuṣā punaḥ
tiṣṭhatyetāsvavasthāsu bhedataḥ kalpyate tridhā /
sattvaṃ rajastama iti eṣaiva prakṛtiḥ smṛtā
avidyāṃ prakṛtiṃ viddhi guṇatritayadharmiṇīm /
eṣaiva saṃsṛtirjantorasyāḥ pāraṃ paraṃ padam
atra te ye trayaḥ proktā guṇāste'pi tridhā smṛtāḥ /
sattvaṃ rajastama iti pratyekaṃ bhidyate guṇaḥ
navadhaivaṃ vibhakteyamavidyā guṇabhedataḥ /
yāvatkiṃcididaṃ dṛśyamanayaiva tadāśritam
ṛṣayo munayaḥ siddhā nāgā vidyādharāḥ surāḥ /
iti bhāgamavidyāyāḥ sāttvikaṃ viddhi rāghava
sāttvikasyāsya bhāgasya nāgavidyādharāstamaḥ /
rajastu munayaḥ siddhāḥ sattvaṃ devā harādayaḥ
sattvajātau devayonāvavidyā prākṛtairguṇaiḥ /
nirmalaṃ padamāyātāḥ sattvaṃ hariharādayaḥ
sāttvikaḥ prākṛto bhāgo rāma tajjño hi yo bhavet /
na samutpadyate bhūyastenāsau mukta ucyate/
tena rudrādayo hyete sattvabhāgā mahāmate /
tiṣṭhanti muktāḥ puruṣā yāvaddehaṃ jagatsthitau
yāvaddehaṃ mahātmāno jīvanmuktā vyavasthitāḥ /
videhamuktā dehānte sthāsyanti parameśvare
bhāga eṣa tvavidyāyā evaṃ vidyātvamāgataḥ /
bījaṃ phalatvamāyāti phalamāyāti bījatām
udetyavidyā vidyāyāḥ salilādiva budbudaḥ /
vidyāyāṃ līyate'vidyā payasīva hi budbudaḥ
payastaraṅgayordvitvabhāvanādeva bhinnatā /
vidyāvidyādṛśorbhedabhāvanādeva bhinnatā
payastaraṅgayoraikyaṃ yathaiva paramārthataḥ /
nāvidyātvaṃ na vidyātvamiha kiṃcana vidyate
vidyāvidyādṛśau tyaktvā yadastīha tadasti hi /
pratiyogivyavacchedavaśādetadraghūdvaha
vidyāvidyādṛśau na staḥ śeṣe baddhapado bhava /
nāvidyāsti na vidyāsti kṛtaṃ kalpanayānayā
kiṃcidasti nakiṃcidyaccitsaṃviditi tatsthitam /
tadevāviditābhāsaṃ sadavidyetyudāhṛtam
viditaṃ sattadevedamavidyākṣayasaṃjñitam /
vidyābhāvādavidyākhyāmithyaivodeti kalpanā
mithaḥ svānte tayorantaśchāyātapanayoriva /
avidyāyāṃ vilīnāyāṃ kṣīṇe dve eva kalpane
ete rāghava līyete avāpyaṃ pariśiṣyate /
avidyāsaṃkṣayātkṣīṇo vidyāpakṣo'pi rāghava
yacchiṣṭaṃ tanna kiṃcidvā kiṃcidvāpīdamātatam /
tatraivaṃ dṛśyate sarvaṃ na kiṃcana ca dṛśyate
vaṭaśca vaṭadhānāyāmiva puṣpaphalādimān /
sarvaśaktirhi kiṃcittvaṃ sarvaśaktisamudgakam
nabhaso'pyadhikaṃ śūnyaṃ naca śūnyaṃ cidātmakam /
sūryakānte yathā vahniryathā kṣīre ghṛtaṃ tathā
tatredaṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ deśakālakramodaye /
yathā sphuliṅgā analādyathā bhāso divākarāt
tasmāttathemā niryānti sphurantyāḥ saṃvidaścitaḥ /
yathāmbhodhistaraṅgāṇāṃ yathāmalamaṇistviṣām
kośo nityamanantānāṃ tathā tatsaṃvidāṃ tviṣām /
sabāhyābhyantare sarvaṃ vastunyastyeva vastusat
sarvadaivāvināśātma kumbhānāṃ gaganaṃ yathā /
yathā maṇerayaḥspande ayaskāntasya kartṛtā
akartureva hi tathā kartṛtā tasya kathyate /
maṇisaṃnidhimātreṇa yathāyaḥ spandate jaḍama /
tatsattayā tathaivāyaṃ dehaścetatyacidvapuḥ
tatra sthitaṃ jagadidaṃ jagadekabīje
cinnāmni saṃviditakalpitakalpanena /
lolormijālamiva vāriṇi citrarūpaṃ
khādapyarūpavati yatra na kiṃcidasti
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० vidyānirākaraṇaṃ nāma navamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0