યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.9-2

નવમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આકારજાતમુદિતં શુદ્ધં હરિહરાદ્યપિ ।
અવિદ્યૈવેત્યહં શ્રુત્વા બ્રહ્મન્ભ્રમમિવાગતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંવેદ્યેનાપરામૃષ્ટં શાન્તં સર્વાત્મકં ચ યત્ ।
તત્સચ્ચિદાભાસમયમસ્તીહ કલનોજ્ઝિતમ્

સમુદેતિ સ્વતસ્તસ્માત્કલા કલનરૂપિણી ।
જલાદાવર્તલેખેવ સ્ફુરજ્જલતયોદિતા

સૂક્ષ્મા મધ્યા તથા સ્થૂલા ચેતિ સા કલ્પ્યતે ત્રિધા ।
પશ્ચાન્મનસ્તયા તેન જ્ઞાતૈવ વપુષા પુનઃ

તિષ્ઠત્યેતાસ્વવસ્થાસુ ભેદતઃ કલ્પ્યતે ત્રિધા ।
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ એષૈવ પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

અવિદ્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ ગુણત્રિતયધર્મિણીમ્ ।
એષૈવ સંસૃતિર્જન્તોરસ્યાઃ પારં પરં પદમ્

અત્ર તે યે ત્રયઃ પ્રોક્તા ગુણાસ્તેઽપિ ત્રિધા સ્મૃતાઃ ।
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ પ્રત્યેકં ભિદ્યતે ગુણઃ

નવધૈવં વિભક્તેયમવિદ્યા ગુણભેદતઃ ।
યાવત્કિંચિદિદં દૃશ્યમનયૈવ તદાશ્રિતમ્

ઋષયો મુનયઃ સિદ્ધા નાગા વિદ્યાધરાઃ સુરાઃ ।
ઇતિ ભાગમવિદ્યાયાઃ સાત્ત્વિકં વિદ્ધિ રાઘવ

સાત્ત્વિકસ્યાસ્ય ભાગસ્ય નાગવિદ્યાધરાસ્તમઃ ।
રજસ્તુ મુનયઃ સિદ્ધાઃ સત્ત્વં દેવા હરાદયઃ

સત્ત્વજાતૌ દેવયોનાવવિદ્યા પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ ।
નિર્મલં પદમાયાતાઃ સત્ત્વં હરિહરાદયઃ

સાત્ત્વિકઃ પ્રાકૃતો ભાગો રામ તજ્જ્ઞો હિ યો ભવેત્ ।
ન સમુત્પદ્યતે ભૂયસ્તેનાસૌ મુક્ત ઉચ્યતે।

તેન રુદ્રાદયો હ્યેતે સત્ત્વભાગા મહામતે ।
તિષ્ઠન્તિ મુક્તાઃ પુરુષા યાવદ્દેહં જગત્સ્થિતૌ

યાવદ્દેહં મહાત્માનો જીવન્મુક્તા વ્યવસ્થિતાઃ ।
વિદેહમુક્તા દેહાન્તે સ્થાસ્યન્તિ પરમેશ્વરે

ભાગ એષ ત્વવિદ્યાયા એવં વિદ્યાત્વમાગતઃ ।
બીજં ફલત્વમાયાતિ ફલમાયાતિ બીજતામ્

ઉદેત્યવિદ્યા વિદ્યાયાઃ સલિલાદિવ બુદ્બુદઃ ।
વિદ્યાયાં લીયતેઽવિદ્યા પયસીવ હિ બુદ્બુદઃ

પયસ્તરઙ્ગયોર્દ્વિત્વભાવનાદેવ ભિન્નતા ।
વિદ્યાવિદ્યાદૃશોર્ભેદભાવનાદેવ ભિન્નતા

પયસ્તરઙ્ગયોરૈક્યં યથૈવ પરમાર્થતઃ ।
નાવિદ્યાત્વં ન વિદ્યાત્વમિહ કિંચન વિદ્યતે

વિદ્યાવિદ્યાદૃશૌ ત્યક્ત્વા યદસ્તીહ તદસ્તિ હિ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદવશાદેતદ્રઘૂદ્વહ

વિદ્યાવિદ્યાદૃશૌ ન સ્તઃ શેષે બદ્ધપદો ભવ ।
નાવિદ્યાસ્તિ ન વિદ્યાસ્તિ કૃતં કલ્પનયાનયા

કિંચિદસ્તિ નકિંચિદ્યચ્ચિત્સંવિદિતિ તત્સ્થિતમ્ ।
તદેવાવિદિતાભાસં સદવિદ્યેત્યુદાહૃતમ્

વિદિતં સત્તદેવેદમવિદ્યાક્ષયસંજ્ઞિતમ્ ।
વિદ્યાભાવાદવિદ્યાખ્યામિથ્યૈવોદેતિ કલ્પના

મિથઃ સ્વાન્તે તયોરન્તશ્છાયાતપનયોરિવ ।
અવિદ્યાયાં વિલીનાયાં ક્ષીણે દ્વે એવ કલ્પને

એતે રાઘવ લીયેતે અવાપ્યં પરિશિષ્યતે ।
અવિદ્યાસંક્ષયાત્ક્ષીણો વિદ્યાપક્ષોઽપિ રાઘવ

યચ્છિષ્ટં તન્ન કિંચિદ્વા કિંચિદ્વાપીદમાતતમ્ ।
તત્રૈવં દૃશ્યતે સર્વં ન કિંચન ચ દૃશ્યતે

વટશ્ચ વટધાનાયામિવ પુષ્પફલાદિમાન્ ।
સર્વશક્તિર્હિ કિંચિત્ત્વં સર્વશક્તિસમુદ્ગકમ્

નભસોઽપ્યધિકં શૂન્યં નચ શૂન્યં ચિદાત્મકમ્ ।
સૂર્યકાન્તે યથા વહ્નિર્યથા ક્ષીરે ઘૃતં તથા

તત્રેદં સંસ્થિતં સર્વં દેશકાલક્રમોદયે ।
યથા સ્ફુલિઙ્ગા અનલાદ્યથા ભાસો દિવાકરાત્

તસ્માત્તથેમા નિર્યાન્તિ સ્ફુરન્ત્યાઃ સંવિદશ્ચિતઃ ।
યથામ્ભોધિસ્તરઙ્ગાણાં યથામલમણિસ્ત્વિષામ્

કોશો નિત્યમનન્તાનાં તથા તત્સંવિદાં ત્વિષામ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે સર્વં વસ્તુન્યસ્ત્યેવ વસ્તુસત્

સર્વદૈવાવિનાશાત્મ કુમ્ભાનાં ગગનં યથા ।
યથા મણેરયઃસ્પન્દે અયસ્કાન્તસ્ય કર્તૃતા

અકર્તુરેવ હિ તથા કર્તૃતા તસ્ય કથ્યતે ।
મણિસંનિધિમાત્રેણ યથાયઃ સ્પન્દતે જડમ ।
તત્સત્તયા તથૈવાયં દેહશ્ચેતત્યચિદ્વપુઃ

તત્ર સ્થિતં જગદિદં જગદેકબીજે
ચિન્નામ્નિ સંવિદિતકલ્પિતકલ્પનેન ।
લોલોર્મિજાલમિવ વારિણિ ચિત્રરૂપં
ખાદપ્યરૂપવતિ યત્ર ન કિંચિદસ્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ વિદ્યાનિરાકરણં નામ નવમઃ સર્ગઃ