Yoga Vasistha · Verses 6.69-2
ekonasaptatitamaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
kutaḥ śatatvamāyātaṃ rudrāṇāṃ munināyaka /
ye gaṇāste tu ye rudrā uta neti vadāśu me
śrīvasiṣṭha uvāca /
svapnānāṃ bhikṣuṇā dṛṣṭaṃ śataṃ śataśarīrakam /
sarvamuddeśato jñātaṃ tata uktaṃ na tanmayā
ya ākārāśca te svapne tattadgaṇaśataṃ smṛtam /
tadetadrudraśatakaṃ rudrā api gaṇā vidhau
śrīrāma uvāca /
ekasmādbhagavaṃścittātkathaṃ cittaśataṃ kṛtam /
tatsvapnakṛtarudreṇa dīpāddīpaśataṃ yathā
śrīvasiṣṭha uvāca /
nirāvaraṇasadbhāvā yadyathā kalpayanti hi /
tattathānubhavantyeva rasāvaraṇasaṃvidaḥ
sarvātmanaḥ sarvagatvādyadyathā yatra bhāvyate /
tathānubhūyate tatra tattathā jñatayā dhiyā
śrīrāma uvāca /
kapālamālābharaṇo bhasmaśālī digambaraḥ /
śmaśānanilayo brahmankāmukaśca kimīśvaraḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
maheśvarāṇāṃ siddhānāṃ jīvanmuktaśarīriṇām /
na kriyāniyamo'stīha sa hyajñasyaiva kalpitaḥ
ajñastu ditacittatvātkriyāniyamanaṃ vinā /
gacchannyāyena mātsyena paraṃ duḥkhaṃ prayāti hi
sujñāstviṣṭeṣvaniṣṭeṣu na nimajjanti vastuṣu /
yatendriyatvādbuddhatvānnirvāsanatayā tathā
kākatālīyavadrūḍhāṃ kriyāṃ kurvanti te sadā /
na kurvantyapi vai kiṃcinnaiṣāṃ kvacidapi grahaḥ
kākatālīyato viṣṇurevaṃkarmoditaḥ purā /
evaṃkarmā trinayana evaṃkarmāmbujodbhavaḥ
na nindyamasti nānindyaṃ nopādeyaṃ na heyatā /
na cātmīyaṃ na ca paraṃ karma jñaviṣayaṃ kvacit
agnyādīnāṃ yathauṣṇyādi sargādau rūḍhimāgatam /
harādīnāṃ tathā karma dvijātīnāṃ ca jātayaḥ
sarge prarūḍhimāyāte saṃketavaśataḥ pṛthak /
anubhūtiphalāścaryāḥ kalpitāḥ kalpitāḥ svayam
videhamuktaviṣayaṃ turyamaunamato mayā /
noktaṃ tava paraṃ maunaṃ sadehasya raghūdvaha
khādapyatitarāmacchamātmākāśaṃ cidātmakam /
tattāprāptiḥ paraṃ śreyaḥ sā kathaṃ prāpyate śrṛṇu
samyagjñānāvabodhena nityamekasamādhinā /
saṃkhyayaivāvabuddhā ye te smṛtāḥ sāṃkhyayoginaḥ
prāṇādyanilasaṃśāntau yuktyā ye padamāgatāḥ /
anāmayamanādyantaṃ te smṛtā yogayoginaḥ
upādeyaṃ tu sarveṣāṃ śāntaṃ padamakṛtrimam /
tatkecitsaṃkhyayā prāptāḥ kecidyogena dehataḥ
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati /
yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ paraṃ yogaistadeva hi
yatra prāṇamanovṛttiratyantaṃ nopalabhyate /
vāsanāvāgurotkrāntā tadviddhi paramaṃ padam
vāsanāṃ cittamevāhuḥ kāraṇaṃ taddhi saṃsṛteḥ /
tadakāraṇatāmeti vilīyobhayakarmasu
manaḥ paśyati vai dehaṃ bālo vetālakaṃ yathā /
svātmānaṃ vilayaṃ nītvā na bhūyastaṃ prapaśyati
mano mudhaivābhyuditamasadevānavekṣaṇāt /
svapne svamaraṇākāraṃ prekṣyamāṇaṃ na vidyate
manobhavastu saṃsāraḥ kva mamāhaṃ kva saṃtatiḥ /
upadeśyopadeśādibandhamokṣau ca tatkutaḥ
ekatattvaghanābhyāsaḥ prāṇānāṃ vilayastathā /
manovinigrahaśceti mokṣaśabdārthasaṃgrahaḥ
śrīrāma uvāca /
yadi hi prāṇavilayo mune mokṣasya kāraṇam /
mṛtā eva vimucyante tanmanye sarvajantavaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
triṣveteṣu prayogeṣu manaḥpraśamanaṃ varam /
sādhyaṃ viddhi tadevāśu yathā bhavati tacchivam
yadā nirvāṇanaṃ prāṇāstyajantīdaṃ śarīrakam /
tadānubhūya tanmātrairyānti vyomani saṃgamam
vāsanāsātmakānyeva viddhi tanmātrakāṇi vai /
tadātmakairmanovadbhiḥ prāṇaiḥ śliṣyanti netaraiḥ
savāsanāstūtpadyante prāṇā muñcanti dehakam /
tadvyomavāyusaṃśleṣaṃ yānti duḥkhāya gandhavat
manaḥ sāmburivāmbhodhau na śāmyati savāsanam /
nāmanaskāḥ saṃbhavanti prāṇāḥ sūrya iva tviṣaḥ
na jahāti manaḥ prāṇānvinā jñānena karhicit /
tṛṇāntareṇaiva vinā tṛṇāṅgamiva tittiriḥ
jñānādavāsanībhāvaṃ svanāśaṃ prāpnuyānmanaḥ /
prāṇātspadaṃ ca nādatte tataḥ śāntirhi śiṣyate
jñānātsarvapadārthānāmasattvaṃ samudetyalam /
tato'ṅga vāsanānāśādviyogaḥ prāṇacetasoḥ
tato na paśyati manaḥ praśāntaṃ dehatāṃ punaḥ /
svanāśena padaṃ prāptaṃ vāsanaiva mano viduḥ
ceto hi vāsanāmātraṃ tadabhāve paraṃ padam /
tattvaṃ saṃpadyate jñānaṃ jñānamāhurvicāraṇam
ityasyāḥ saṃsṛte rāma paryantaḥ saṃpravartate /
svayaṃ vivekamātreṇa rajjusarpabhramākṛteḥ
ekārthābhyasanaprāṇarodhacetaḥparikṣayāḥ /
ekasminneva saṃsiddhe saṃsiddhyanti parasparam
tālavṛntasya saṃspande śānte śānto yathānilaḥ /
prāṇānilaparispande śānte śāntaṃ tathā manaḥ
prāṇaḥ śarīravilaye prayāti vyomavāyutām /
yathā vāsitamevedaṃ sarvaṃ paśyati tatra vā
yathā videhāḥ paśyanti prāṇā vyomani dehakam /
samanaskāstathācāraṃ sarvaṃ cānubhavanti te
śānte vātaparispande yathā gandhaḥ praśāmyati /
tathā śānte manaḥspande śāmyanti prāṇavāyavaḥ
avinābhāvinī nityaṃ jantūnāṃ prāṇacetasī /
kusumāmodavanmiśre tilataile iva sthite
manasaḥ spandanaṃ prāṇaḥ prāṇasya spandanaṃ manaḥ /
etau viharato nityamanyonyaṃ rathasārathī
ādhārādheyavaccaitāvekābhāve vinaśyataḥ /
kurutaśca svanāśena kāryaṃ mokṣākhyamuttamam
ekatattvaghanābhyāsācchāntaṃ śāmyatyalaṃ manaḥ /
tallīnatvātsvabhāvasya tena prāṇo'pi śāmyati
vicārya yadanantātmatattvaṃ tanmayatāṃ naya /
manastatastallayena tadeva bhavati sthiram
yadevātitarāṃ śreyo'nupalambhopalambhayoḥ /
dvayorapyasatostatra śeṣe vāpi sthiro bhava
ekasminsudṛḍhe tattve tāvadbhāvaṃ vibhāvayet /
bhāvo'bhāvatvamāyāti svabhyāsādyāvadātatam
pratyāhāravatāṃ cetaḥ svayaṃ bhogyakṣayādiva /
vilīyate saha prāṇaiḥ paramevāvaśiṣyate
yadekatānaṃ bhavati cetastadbhavati kṣaṇāt /
śāntāśeṣaviśeṣaughaṃ cirābhyāsasvabhāvataḥ
avidyeyaṃ tu nāstīti buddhvā yuktiyutaṃ dhiyā /
jñānādeva parāvāptistadabhyāsastataḥ param
citte śānte śāmyatīyaṃ saṃsāramṛgatṛṣṇikā /
jarāmupagate meghe mihikā tanmayī yathā
cittamātramavidyeti kuru tenaiva tatkṣayam /
tadrūpaṃ rāma cittātmā nābhāvo hi paraṃ padam
muhūrtameva nirvāṇaṃ yadi cetaḥ pare pade /
tattatpariṇataṃ viddhi tatraivāsvādamāgatam
yadi sāṃkhyena viśrāntaṃ ceto yogena vāpi te /
kṣaṇaṃ tatsattvatāṃ yātaṃ na bhūya iha jāyate
ceto vigalitāvidyaṃ sattvaśabdena kathyate /
dagdhasaṃsārabījaṃ tanna dadātyantaraṃ punaḥ
kaścidvigalitāvidyaḥ sattvasthaḥ śāntavāsanaḥ /
paraṃ śūnyopamaṃ sadyo jyotiḥ paśyati śāmyati
vigalitātmapadaṃ vigalanmanaḥ
subhaga sattvamitīha hi kathyate /
na punareti kalāmalinaṃ padaṃ
kanakatāmiva tāmramupāgatam
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvā० pū० prāṇamanaḥsaṃyogavicāraṇaṃ nāmaikonasaptatitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0