યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.69-2

એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કુતઃ શતત્વમાયાતં રુદ્રાણાં મુનિનાયક ।
યે ગણાસ્તે તુ યે રુદ્રા ઉત નેતિ વદાશુ મે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વપ્નાનાં ભિક્ષુણા દૃષ્ટં શતં શતશરીરકમ્ ।
સર્વમુદ્દેશતો જ્ઞાતં તત ઉક્તં ન તન્મયા

ય આકારાશ્ચ તે સ્વપ્ને તત્તદ્ગણશતં સ્મૃતમ્ ।
તદેતદ્રુદ્રશતકં રુદ્રા અપિ ગણા વિધૌ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એકસ્માદ્ભગવંશ્ચિત્તાત્કથં ચિત્તશતં કૃતમ્ ।
તત્સ્વપ્નકૃતરુદ્રેણ દીપાદ્દીપશતં યથા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નિરાવરણસદ્ભાવા યદ્યથા કલ્પયન્તિ હિ ।
તત્તથાનુભવન્ત્યેવ રસાવરણસંવિદઃ

સર્વાત્મનઃ સર્વગત્વાદ્યદ્યથા યત્ર ભાવ્યતે ।
તથાનુભૂયતે તત્ર તત્તથા જ્ઞતયા ધિયા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કપાલમાલાભરણો ભસ્મશાલી દિગમ્બરઃ ।
શ્મશાનનિલયો બ્રહ્મન્કામુકશ્ચ કિમીશ્વરઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહેશ્વરાણાં સિદ્ધાનાં જીવન્મુક્તશરીરિણામ્ ।
ન ક્રિયાનિયમોઽસ્તીહ સ હ્યજ્ઞસ્યૈવ કલ્પિતઃ

અજ્ઞસ્તુ દિતચિત્તત્વાત્ક્રિયાનિયમનં વિના ।
ગચ્છન્ન્યાયેન માત્સ્યેન પરં દુઃખં પ્રયાતિ હિ

સુજ્ઞાસ્ત્વિષ્ટેષ્વનિષ્ટેષુ ન નિમજ્જન્તિ વસ્તુષુ ।
યતેન્દ્રિયત્વાદ્બુદ્ધત્વાન્નિર્વાસનતયા તથા

કાકતાલીયવદ્રૂઢાં ક્રિયાં કુર્વન્તિ તે સદા ।
ન કુર્વન્ત્યપિ વૈ કિંચિન્નૈષાં ક્વચિદપિ ગ્રહઃ

કાકતાલીયતો વિષ્ણુરેવંકર્મોદિતઃ પુરા ।
એવંકર્મા ત્રિનયન એવંકર્મામ્બુજોદ્ભવઃ

ન નિન્દ્યમસ્તિ નાનિન્દ્યં નોપાદેયં ન હેયતા ।
ન ચાત્મીયં ન ચ પરં કર્મ જ્ઞવિષયં ક્વચિત્

અગ્ન્યાદીનાં યથૌષ્ણ્યાદિ સર્ગાદૌ રૂઢિમાગતમ્ ।
હરાદીનાં તથા કર્મ દ્વિજાતીનાં ચ જાતયઃ

સર્ગે પ્રરૂઢિમાયાતે સંકેતવશતઃ પૃથક્ ।
અનુભૂતિફલાશ્ચર્યાઃ કલ્પિતાઃ કલ્પિતાઃ સ્વયમ્

વિદેહમુક્તવિષયં તુર્યમૌનમતો મયા ।
નોક્તં તવ પરં મૌનં સદેહસ્ય રઘૂદ્વહ

ખાદપ્યતિતરામચ્છમાત્માકાશં ચિદાત્મકમ્ ।
તત્તાપ્રાપ્તિઃ પરં શ્રેયઃ સા કથં પ્રાપ્યતે શ્રૃણુ

સમ્યગ્જ્ઞાનાવબોધેન નિત્યમેકસમાધિના ।
સંખ્યયૈવાવબુદ્ધા યે તે સ્મૃતાઃ સાંખ્યયોગિનઃ

પ્રાણાદ્યનિલસંશાન્તૌ યુક્ત્યા યે પદમાગતાઃ ।
અનામયમનાદ્યન્તં તે સ્મૃતા યોગયોગિનઃ

ઉપાદેયં તુ સર્વેષાં શાન્તં પદમકૃત્રિમમ્ ।
તત્કેચિત્સંખ્યયા પ્રાપ્તાઃ કેચિદ્યોગેન દેહતઃ

એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ।
યત્સાંખ્યૈઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં પરં યોગૈસ્તદેવ હિ

યત્ર પ્રાણમનોવૃત્તિરત્યન્તં નોપલભ્યતે ।
વાસનાવાગુરોત્ક્રાન્તા તદ્વિદ્ધિ પરમં પદમ્

વાસનાં ચિત્તમેવાહુઃ કારણં તદ્ધિ સંસૃતેઃ ।
તદકારણતામેતિ વિલીયોભયકર્મસુ

મનઃ પશ્યતિ વૈ દેહં બાલો વેતાલકં યથા ।
સ્વાત્માનં વિલયં નીત્વા ન ભૂયસ્તં પ્રપશ્યતિ

મનો મુધૈવાભ્યુદિતમસદેવાનવેક્ષણાત્ ।
સ્વપ્ને સ્વમરણાકારં પ્રેક્ષ્યમાણં ન વિદ્યતે

મનોભવસ્તુ સંસારઃ ક્વ મમાહં ક્વ સંતતિઃ ।
ઉપદેશ્યોપદેશાદિબન્ધમોક્ષૌ ચ તત્કુતઃ

એકતત્ત્વઘનાભ્યાસઃ પ્રાણાનાં વિલયસ્તથા ।
મનોવિનિગ્રહશ્ચેતિ મોક્ષશબ્દાર્થસંગ્રહઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યદિ હિ પ્રાણવિલયો મુને મોક્ષસ્ય કારણમ્ ।
મૃતા એવ વિમુચ્યન્તે તન્મન્યે સર્વજન્તવઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ત્રિષ્વેતેષુ પ્રયોગેષુ મનઃપ્રશમનં વરમ્ ।
સાધ્યં વિદ્ધિ તદેવાશુ યથા ભવતિ તચ્છિવમ્

યદા નિર્વાણનં પ્રાણાસ્ત્યજન્તીદં શરીરકમ્ ।
તદાનુભૂય તન્માત્રૈર્યાન્તિ વ્યોમનિ સંગમમ્

વાસનાસાત્મકાન્યેવ વિદ્ધિ તન્માત્રકાણિ વૈ ।
તદાત્મકૈર્મનોવદ્ભિઃ પ્રાણૈઃ શ્લિષ્યન્તિ નેતરૈઃ

સવાસનાસ્તૂત્પદ્યન્તે પ્રાણા મુઞ્ચન્તિ દેહકમ્ ।
તદ્વ્યોમવાયુસંશ્લેષં યાન્તિ દુઃખાય ગન્ધવત્

મનઃ સામ્બુરિવામ્ભોધૌ ન શામ્યતિ સવાસનમ્ ।
નામનસ્કાઃ સંભવન્તિ પ્રાણાઃ સૂર્ય ઇવ ત્વિષઃ

ન જહાતિ મનઃ પ્રાણાન્વિના જ્ઞાનેન કર્હિચિત્ ।
તૃણાન્તરેણૈવ વિના તૃણાઙ્ગમિવ તિત્તિરિઃ

જ્ઞાનાદવાસનીભાવં સ્વનાશં પ્રાપ્નુયાન્મનઃ ।
પ્રાણાત્સ્પદં ચ નાદત્તે તતઃ શાન્તિર્હિ શિષ્યતે

જ્ઞાનાત્સર્વપદાર્થાનામસત્ત્વં સમુદેત્યલમ્ ।
તતોઽઙ્ગ વાસનાનાશાદ્વિયોગઃ પ્રાણચેતસોઃ

તતો ન પશ્યતિ મનઃ પ્રશાન્તં દેહતાં પુનઃ ।
સ્વનાશેન પદં પ્રાપ્તં વાસનૈવ મનો વિદુઃ

ચેતો હિ વાસનામાત્રં તદભાવે પરં પદમ્ ।
તત્ત્વં સંપદ્યતે જ્ઞાનં જ્ઞાનમાહુર્વિચારણમ્

ઇત્યસ્યાઃ સંસૃતે રામ પર્યન્તઃ સંપ્રવર્તતે ।
સ્વયં વિવેકમાત્રેણ રજ્જુસર્પભ્રમાકૃતેઃ

એકાર્થાભ્યસનપ્રાણરોધચેતઃપરિક્ષયાઃ ।
એકસ્મિન્નેવ સંસિદ્ધે સંસિદ્ધ્યન્તિ પરસ્પરમ્

તાલવૃન્તસ્ય સંસ્પન્દે શાન્તે શાન્તો યથાનિલઃ ।
પ્રાણાનિલપરિસ્પન્દે શાન્તે શાન્તં તથા મનઃ

પ્રાણઃ શરીરવિલયે પ્રયાતિ વ્યોમવાયુતામ્ ।
યથા વાસિતમેવેદં સર્વં પશ્યતિ તત્ર વા

યથા વિદેહાઃ પશ્યન્તિ પ્રાણા વ્યોમનિ દેહકમ્ ।
સમનસ્કાસ્તથાચારં સર્વં ચાનુભવન્તિ તે

શાન્તે વાતપરિસ્પન્દે યથા ગન્ધઃ પ્રશામ્યતિ ।
તથા શાન્તે મનઃસ્પન્દે શામ્યન્તિ પ્રાણવાયવઃ

અવિનાભાવિની નિત્યં જન્તૂનાં પ્રાણચેતસી ।
કુસુમામોદવન્મિશ્રે તિલતૈલે ઇવ સ્થિતે

મનસઃ સ્પન્દનં પ્રાણઃ પ્રાણસ્ય સ્પન્દનં મનઃ ।
એતૌ વિહરતો નિત્યમન્યોન્યં રથસારથી

આધારાધેયવચ્ચૈતાવેકાભાવે વિનશ્યતઃ ।
કુરુતશ્ચ સ્વનાશેન કાર્યં મોક્ષાખ્યમુત્તમમ્

એકતત્ત્વઘનાભ્યાસાચ્છાન્તં શામ્યત્યલં મનઃ ।
તલ્લીનત્વાત્સ્વભાવસ્ય તેન પ્રાણોઽપિ શામ્યતિ

વિચાર્ય યદનન્તાત્મતત્ત્વં તન્મયતાં નય ।
મનસ્તતસ્તલ્લયેન તદેવ ભવતિ સ્થિરમ્

યદેવાતિતરાં શ્રેયોઽનુપલમ્ભોપલમ્ભયોઃ ।
દ્વયોરપ્યસતોસ્તત્ર શેષે વાપિ સ્થિરો ભવ

એકસ્મિન્સુદૃઢે તત્ત્વે તાવદ્ભાવં વિભાવયેત્ ।
ભાવોઽભાવત્વમાયાતિ સ્વભ્યાસાદ્યાવદાતતમ્

પ્રત્યાહારવતાં ચેતઃ સ્વયં ભોગ્યક્ષયાદિવ ।
વિલીયતે સહ પ્રાણૈઃ પરમેવાવશિષ્યતે

યદેકતાનં ભવતિ ચેતસ્તદ્ભવતિ ક્ષણાત્ ।
શાન્તાશેષવિશેષૌઘં ચિરાભ્યાસસ્વભાવતઃ

અવિદ્યેયં તુ નાસ્તીતિ બુદ્ધ્વા યુક્તિયુતં ધિયા ।
જ્ઞાનાદેવ પરાવાપ્તિસ્તદભ્યાસસ્તતઃ પરમ્

ચિત્તે શાન્તે શામ્યતીયં સંસારમૃગતૃષ્ણિકા ।
જરામુપગતે મેઘે મિહિકા તન્મયી યથા

ચિત્તમાત્રમવિદ્યેતિ કુરુ તેનૈવ તત્ક્ષયમ્ ।
તદ્રૂપં રામ ચિત્તાત્મા નાભાવો હિ પરં પદમ્

મુહૂર્તમેવ નિર્વાણં યદિ ચેતઃ પરે પદે ।
તત્તત્પરિણતં વિદ્ધિ તત્રૈવાસ્વાદમાગતમ્

યદિ સાંખ્યેન વિશ્રાન્તં ચેતો યોગેન વાપિ તે ।
ક્ષણં તત્સત્ત્વતાં યાતં ન ભૂય ઇહ જાયતે

ચેતો વિગલિતાવિદ્યં સત્ત્વશબ્દેન કથ્યતે ।
દગ્ધસંસારબીજં તન્ન દદાત્યન્તરં પુનઃ

કશ્ચિદ્વિગલિતાવિદ્યઃ સત્ત્વસ્થઃ શાન્તવાસનઃ ।
પરં શૂન્યોપમં સદ્યો જ્યોતિઃ પશ્યતિ શામ્યતિ

વિગલિતાત્મપદં વિગલન્મનઃ
સુભગ સત્ત્વમિતીહ હિ કથ્યતે ।
ન પુનરેતિ કલામલિનં પદં
કનકતામિવ તામ્રમુપાગતમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ પૂ૦ પ્રાણમનઃસંયોગવિચારણં નામૈકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ