Yoga Vasistha · Chapter 6.61

ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
cidākāśāccidākāśe payasīva payorayāḥ /
cittvājjīvāḥ sphurantyete eta eva manāṃsi naḥ

viśadākāśarūpāṇi tānyeva ca manāṃsi naḥ /
jaganti tānyanantāni saṃpannānyabhitaḥ svayam

śrīrāma uvāca /
sarvabhūtagaṇe mokṣaṃ mahākalpakṣaye gate /
punaḥ kasya kathaṃ sargasaṃvittirupajāyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahāpralayaparyante kṣitijalapavanahutāśākāśā-śeṣaviśeṣavināśe ābrahmasthāvarānteṣu muktau pari-ṇateṣu bhūyo yathedaṃ jagadanubhūyate tathā śṛṇu / avyapadeśyaṃ yatparamārthaghanaṃ brahma cinmātramityāca-kṣate munayaḥ tasya hṛdayamidaṃ jagattasmādavyatiri-ktameva, sa eva ca devastadātmīyaṃ hṛdayaṃ svabhāvaṃ jagadityavagacchati ca vinodenaiva na tu vāstavena rūpeṇa jagaditi kiṃcidupalabhāmahe, vicārayanta-stasmātkimiva naśyate kimiva jāyate yathā parama kāraṇamavināśi tathā taddhṛdayamavināśyaṃ ca / mahā- kalpādayaśca tadavayavā eva, aparijñānamātramatra kevalaṃ bhedāyaiva tadapi prekṣyamāṇena labhyata eva

tasmānna kasyacitkiṃcitkadācinnaśyati kvacit /
na caiva jāyate brahma śāntaṃ dṛśyamajaṃ sthitam

ākāśaparamāṇusahasrāṃśamātre'pi yā śuddhaci-nmātrasattā vidyate

vapurjagadidaṃ tasyā nanu nāma mahāciteḥ /
kathaṃ naśyatyanaṣṭāyāṃ tasyāṃ sā ca na naśyati

saṃvido hṛdayaṃ svapne yathā bhāti jagattayā /
vyomātmaiva tathaivādisargātprabhṛti bhāsate

cidvyomāvayavaḥ sargaḥ sargasyaitādṛśāḥ kṣayāḥ /
udayāśceti khaṃ sarve kiṃ nāśi kimanāśi ca

eṣā hi paramārthasaṃvidacchedyā adāhyā'kledyā'-śoṣyā, sā hyatadvidāmadṛśyā tasyā yaddhṛdayaṃ tattadeva bhavati yathāsau na naśyati tadantarvartī jagadādyanubhavo na jāyate na naśyatyeveti kevalaṃ smaraṇavismaraṇava- śena svabhāvarūpeṇānubhavānanubhavau kalpayatīva

yadyadyadātmakaṃ tattvaṃ tadvināśe vinā'kṣayi /
tasmādbrahmātmakaṃ dṛśyaṃ viddhi brahmavadakṣayam

mahāpralayādayastadavayavā eva

cinmātre parame vyomni kuta eva bhavābhavau /
kuto bhāvavikārādiḥ kathaṃ vyomni nirākṛte

mahākalpādayo bhāvā nāmaitāni jaganti ca /
brahmātmakatayaivāsminsaṃvidbrahmaṇi saṃsthitam

nirākṛtyacchacinmātraṃ dṛśyaṃ saṃkalpya tadvaśam /
yāti yenaiva ghaṭito yakṣastaddhṛdaye kila /

yathāvayavino vṛkṣasya śākhāviṭapaphalapallavapu-ṣpādyo'vayavāstathā paramārthaghanasyākāśādapyaccha- rūpasyāvyapadeśyasya pralayamahāpralayanāśodbhedabhāvā- bhāvasukhaduḥkhajananamaraṇa sākāranirākāratvādayo- 'vayavāḥ , yathaiva cāsāvavayavyanāśo'vyapadeśyaśca tathaiva ta iti /

avayavāvayavinordṛśyayorvāpyadṛśyayoḥ /
ekātmanoreva sadā bhedo'sti na kadācana /

yathā taroḥ saṃvinmūlaṃ tathā paramārthaghanasya kvaci-tkiṃcittvaṃ kvacitsargastambaḥ kvacillokāntaraviṭapāḥ kvacidvyavasthāḥ śākhāḥ kvacitpadārthapallavāḥ kvacitpra- kāśakusumam kvacidandhakārakārṣṇyaṃ kvacinnabhaḥ ko-ṭaraṃ kvacitpralayagulmāḥ kvacinmahāpralayagulmāḥ kvaci- ddhariharādigulucchakāḥ kvacijjāḍyatvak evamanā-kāraṃ vyomarūpameva saṃvidātmani brahmaṇi brahmasadṛśa bhāvādavyatiriktamevaitatsthitam

ito bhāvya ito bhāva itaḥ sarga itaḥ kṣayaḥ /
svabhāva evānubhava iti brahmācalaṃ sthitam

evaṃmaye'pi parame brahmākāśe na rañjanāḥ /
kāścidevāṅga santīndubimbe vimalatā yathā

nirmale paramākāśe kva bhāvābhāvarañjanāḥ /
kvādimadhyāntakalanāḥ kva lokāntaravibhramāḥ ]

aparijñānamevaikaṃ tatra doṣavadutthitam /
kevalaṃ tatparāvṛtya prekṣaṇātpariśāmyati

ajñānaṃ jñaptibodhena parāmṛṣṭaṃ praṇaśyati /
yenaivābhyuditastena pavaneneva dīpakaḥ

ajñānaṃ saṃparijñātaṃ nāsīdeveti budhyate /
abandhamokṣaṃ brahmaiva sarvamityavagamyate

evaṃ bodhādayo rāma mokṣa uktāḥ svasaṃvidā /
vicārayatno labhate nātra kaścana saṃśayaḥ

idaṃ jagajjālamanādyajātaṃ
brahmārthamābhātamitīha dṛṣṭvā /
vicāradṛṣṭyā'ṣṭaguṇeśvaratvaṃ
paśyaṃstṛṇaṃ svātmani jīva āste

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० pāṣāṇo० jagadākāśaikabodho nāmaikaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ //६